वेदस्तुति - श्लोक ३६

सत इदमुत्थितं सदिति चेन्ननु तर्कहतं व्यभिचरति क्क च क्क च मॄषा न तथोभययुक् ॥
व्यवह्नतये इषितोंऽधपरंपरया भ्रमयति भारती त उरुवृत्त्तिभिरुक्थजडान् ॥३६॥ (२३)

॥ टीका ॥
हें ऎकोनि मीमांसक ॥
म्हणती विश्व सदात्मक ॥
असत् म्हणणें हा अविवेक ॥
उपपादून देत असों ॥४४॥
हें विश्व धर्मी हा पक्ष प्रथम ॥
येथ सत् हा साध्य धर्म ॥
सत् उत्पन्नवास्तव हा परम ॥
हेतु नाम बोलिजे ॥४५॥
जें ज्यापासूनि उत्पन्न होय ॥
ते तदात्मक देखिता हे ॥
ऎसी समाख्या म्हणिजे न्याये ॥
दॄष्टान्त आहे तो ऎका ॥४६॥
कनकापासूनि कुण्डलादिक ॥
तेंवि सदापासूनि सदात्मक ॥
विश्व सन्मय हा विवेक ॥
अनुमानप्रमाणें प्रतिपाद्य ॥४७॥
हें ऎकोनि वेदान्तवक्ता ॥
म्हणे अभेद की भेद साधितां ॥
पंचमीनिदेशे सन्मयता ॥
साधूं जातां भेद घडे ॥४८॥
(ननु तर्कहतमिति) निश्चयेंसीं तर्कहत ॥
ऎसें खंडिलें तुमचे मत ॥
पुन्हा प्राश्निक उपपादित ॥
श्रोते समस्त तें ऎका ॥४९॥
प्राश्निक म्हणे अभेद कांहीं ॥
आम्ही सर्वथा साधीत नाहीं ॥
कनकापासूनि कुष्डल पाही ॥
उत्पन्नभेद निषेधितसों ॥५०॥
कनकापासूनि कुण्डल जालें ॥
न तें कनकत्वा मुकलें ॥
भेदनिषेधा ऎसें केलें ॥
म्हणता बोले वेदान्ती ॥५१॥
प्रत्यक्ष आपुली म्हणां माता ॥
परि जनकाची न म्हणां कान्ता ॥
ऎसिया वचनीं निषेधितां ॥
अभेद वदतां सूर्खत्व ॥५२॥
कनकापासूनि कनकभय ॥
अभेद कनकीं कुण्डल होय ॥
तरी अनैकान्तिक दूषणें जाय ॥
मत तुमचें हें खंडिले ॥५३॥
(व्यभिरति क्क चेति) पित्यापासून पुत्र झाला ॥
त्र्कियारुपगुणादि त्याला ॥
साम्यता घडे कीं न घडे बाला ॥
व्यभिचार घडला कीं ना हो ॥५४॥
मुद्ररापासूनि घटध्वंस ॥
मुद्ररासमान म्हणतां दोष ॥
साम्यता न दिसे म्हणोनि ओस ॥
पडिला पक्ष हा तुमचा ॥५५॥
हें ऎकोनि वादी म्हणे ॥
तदुत्पन्नत्व उपपादणें ॥
न विवरितां दूषण देणें ॥
अयुक्तपणें तुम्हीं आम्हां ॥५६॥
तदुत्पन्नत्व उपपादणें ॥
तें न मनिजे निमित्तकारणें ॥
तैं अनेकान्तिकत्वदूषणें ॥
दूषिलें नवचे आमुचें मत ॥५७॥
हें ऎकोनि पुन्हा वेदान्ती ॥
म्हणे का वाढवां वॄथा युक्ति ॥
तुमच्या मता निषेधी श्रुति ॥
तरी ते उक्ति अवधारा ॥५८॥
(क्व च मॄषेति) उपादानही कारणें मॄषा ॥
कार्य ऎसे कोठें परिसा ॥
गुणोपादान सर्षाभासा ॥
कारण होय कीं ना हो ॥५९॥
कनकापासूनि कुण्डल प्रकट ॥
भेदें अभेदें दिसे स्पष्ट ॥
तेंवि न देखोनि रज्जुनिष्ठ ॥
भुजंग नष्ट मिथ्यात्वें ॥६०॥
ऎसें तुमचें मत खंडिले ॥
अनैकान्तिकत्वदूषणाथिलें ॥
हें ऎकोनि वादी बोले ॥
तेंहि परिसिलें पाहिजे ॥६१॥
पुरतें आमुचें मत नेणतां ॥
तुम्ही आग्रहें दूषण देतां ॥
रज्जु उपादान केवळ म्हणतां ॥
तुमच्या मता सत्यत्व ॥६२॥
म्हणे वेदान्ती यदर्थीं कैसें ॥
तुझें प्रतिपादन जें असे ॥
तें प्रतिपादीं स्वेच्छावशें ॥
संकोच मानसें न करुनी ॥६३॥
ऎकूनि ऎसिया उत्तरा ॥
वादी वदेप्रत्युत्तरा ॥
केवळ रज्जु सर्पाकारा ॥
उपादान हें न वदों कां ॥६४॥
अविद्याभ्रमें तमाक्त मही ॥
गुणी फ़णित्व तियेचे ठायीं ॥
तस्मात् अविद्यागुणां या दोहीं ॥
उपादानत्व वदों आम्ही ॥६५॥
अविद्यायुक्ति अवस्तु फ़णी ॥
यालागीं मिथ्यात्व त्यालागूनी ॥
यावरी वेदांती वदे वाणी ॥
तैसेंचि म्हणोनि तेथ समजा ॥६६॥
तुल्य दॄष्टान्तें दृषिली युक्ति ॥
सदुपादान प्रपंचा प्रति ॥
न घडे ऎसी सधर उक्ति ॥
अविद्याभ्रान्ति स्तव भासे ॥६७॥
केवळ सन्मात्रीं प्रपंच न घडे ॥
अविद्यायोगें उभया घडे ॥
हें तों आम्ही ही न मजूं कोडें ॥
निषेध तोंडें तुमच्या ॥६८॥
भ्रमें भासलें तितुकें लटिकें ॥
भ्रमनिरसना नतर न टिके ॥
स्वप्निंचें आवघें घटिके- ॥
माजी भासोनि लोपतसे ॥६९॥
हें ऎकोनि वादी बोले ॥
यया हेतुनें न साधिलें ॥
हेत्वंतरें तैं साधूं भलें ॥
प्रपंचा लागूनि सत्यत्व ॥७०॥
तेंचि ऎका हेत्वंतर ॥
इदं इतुका पक्ष सधर ॥
सत् साध्य हा निर्धार ॥
हेतुत्र्कियाकारित्व ॥७१॥
यावरी समाख्यानिगमन ॥
व्यतिरेकयुक्ति प्रति प्रतिपादन ॥
करितसां ते समजा खूण ॥
उदाहण परिसोनि ॥७२॥
हेतु असिध्द जियें ठायीं ॥
तेथ साध्यही तद्वत् पाहीं ॥
शुक्तिरजतन्यायें दोहीं ॥
सत्या-सत्यत्व जाणावें ॥७३॥
त्रिधा अनुमानाची जाति ॥
बोलिली नैयायिकोची मते ॥
अव्ययी अनुमान एका म्हणती ॥
द्वितीय व्यतिरेक अनुमान ॥७४॥
अन्वयव्यतिरेकात्मक तॄतीय ॥
त्यामाजी अन्वयी अनुमानें न होय ॥
तरी व्यतिरेक अनुमानें सिध्द होय ॥
पक्ष आमुचा निर्धारें ॥७५॥
जें कां अर्थत्र्किताकारी नव्हे ॥
तें सत् ही निश्चय न वदावें ॥
शुक्तिरजवत् जाणावें ॥
तैसें न मानावें हें विश्व ॥७६॥
अर्थक्रियाकारी रजत ॥
शुक्तिजन्य नव्हे निश्चित ॥
तैसा येथ न घडे अर्थ ॥
ऎका स्वस्थ वदतसों ॥७७॥
विश्वीं अर्थत्र्कियाकारित्व घडे ॥
म्हणोनि सदत्व ही रोकडें ॥
गंधवत्व पॄथ्वीकडे ॥
गंधीं सांपडे पार्थिवता ॥७८॥
ऎकोनि म्हणे वक्ता धन्य ॥
शाखा चंत्र्कमणे तव संभवन ॥
म्हणोनि स्वपक्ष प्रतिपादन ॥
करिसी न शिणोन तैसाची ॥७९॥
अर्थत्र्कियाकारित्व जेथें ॥
सन्मात्रत्व सत्य तेथें ॥
म्हणसी तरी हें भ्रमाचें भरतें ॥
व्यवहारार्थ आवश्यक ॥८०॥
व्यवहारार्थ विकल्प भ्रम ॥
अवश्यमेव इष्ट परम ॥
कूटकार्षापणादि कॄत्रिम ॥
व्यवहार निस्सीम देखिजतो ॥८१॥
कूटकार्षापण तें काय ॥
याचा स्पष्टार्थ  ऎसा आहे ॥
कॄत्रिम रजतादि गाड्रगेय ॥
मुद्रा तन्मय निर्मिती ॥८२॥
सत्य न होनि सत्यासम ॥
भासवी जो असत्य भ्रम ॥
व्यवहारार्थ तो संभ्रम ॥
इष्टचि परम आवश्यक ॥८३॥
संध्याकाळीं वसनत्र्कयी ॥
पडदा बांधिती त्र्कयवित्र्कयीं ॥
देखणे यांची दृष्टी पाहीं ॥
भ्रमाक्त करिती तद्योगें ॥८४॥
अर्थक्रियार्थ जो विकल्पभ्रम ॥
तो व्यवहारीं इष्ट परम ॥
देखिजत असतां ही कृत्रिम ॥
ऎसें निस्सीम कळलें कीं ॥८५॥
ऎकोनि वादी म्हणे ॥
असत्वीं भ्रमाचें केंवि होणें ॥
भ्रमोत्पत्ति ते विवरणें ॥
मग दूषणें मत आमुचें ॥८६॥
यथार्थ सर्प एके ठायीं ॥
देखिला तभ्दयाची ह्नदयीं ॥
वसती होती तेणें पाहीं ॥
भाविला अहि रज्जूवरी ॥८७॥
सरितासागरीं वास्तव जळ ॥
पूर्वीं देखिलें असे केवळ ॥
भ्रमें तेंवि मृगजळ ॥
तैं भ्रम निर्मूळ केंवि म्हणा ॥८८॥
अत्यंता भावीं भ्रमोत्पत्ति ॥
कैसी घडे प्रपंचाप्रति ॥
सत्याश्रयें भ्रमाप्रति ॥
होणें न होणें घडो पैं ॥८९॥
वास्तव प्रपंच देखिला पूर्वीं ॥
स्वप्नीं भ्रमें तो भासला तेंवि ॥
तैं तो अवास्तव न घडे जेंवि ॥
अद्वैत केंवि साधितसां ॥९०॥
जैसें परब्रह्य सन्मात्र ॥
तैसा प्रपंच सत् स्वतंत्र ॥
द्वैत असतां अद्वैतपर ॥
बलात्कार हा तुमचा ॥९१॥
यदर्थीं भट्टाचार्थवचन ॥
भ्रमोत्पत्तीचें कारण ॥
बोलिलें तें विचक्षण ॥
श्रोते सर्वज्ञ परिसोत ॥९२॥