खंड २ - अध्याय ४

श्रीगणेशाय नमः । मुद्‌गल सांगती दक्षाप्रत । नंतर ब्रह्मा निर्मित । मुखापासुनी ब्राह्मणां पुनीत । बाहूंपासून क्षत्रियांसी ॥१॥
उरुंपासून वैश्यांस निर्मिलें । शूद्रां पायांपासून सृजिलें । गुणकर्म विभाग केले । संन्यास निर्मिला शिरापासून ॥२॥
वदनापासून वानप्रस्थाश्रम । नाभींतून ब्रह्मचर्याश्रम । जंघेपासून गृहस्थाश्रम । वर्णाश्रम ऐसे निर्मिले ॥३॥
त्यांसी पाहून हर्षभरित । नंतर पितामह धर्मासी निर्मित । आपुल्या उर प्रदेशांतून त्वरित । पाठीतून अधर्म उपजला ॥४॥
त्या धर्मापासून संजात । देव सारे जगतांत । अधर्मापासून निर्माण होत । दैत्य गण त्या वेळीं ॥५॥
नंतर देव गंधर्व अप्सरा गण । यक्ष असुर यातुधान । सर्प पक्षिपशु मानवगण । क्रियायुक्तां निर्मिलें ॥६॥
ऐसा आपुला देह वाटला । त्यापासून समस्त जीवसंध उपजला । त्यांचा सर्गक्रम जो झाला । मुख्यत्वें तो सांगतों ॥७॥
प्रथम महताचा सर्ग होत । नंतर तन्मात्रें उदित । वैकारिक तृतीय होत । इंद्रियें ऐसें नाव त्यांना ॥८॥
ऐसे हे प्रकृतीचे सर्ग । उपजले बुद्धिपूर्वक संयोग । स्थावर चतुर्थ सर्ग । मुख्य सर्ग तो म्हणती ॥९॥
तिर्यक्‍ योनी पांचवा । ऊर्ध्व स्त्रोत देवसर्ग सहावा । अर्वाक्‌स्त्रोत मानवांचा सातवा । आठवा भूतांदींचा भौतिक सर्ग ॥१०॥
फौमार सर्ग नववा । ऐसा विबुधीं जाणावा । सहा विकृत तीन प्राकृत भेद करावा । नवसर्गांत ऐश्या रीती ॥११॥
बुद्धिपूर्व जे प्राकृत । तीन सर्व प्रकीर्तीत । बुद्धिपूर्व प्रवर्तत । तत्त्वादिक सर्व जंतू ॥१२॥
ऐशी नानाविध सृष्टिरचना । ब्रह्मयानें निर्मिली ती वाढेना । म्हणोनि दुःख त्याच्या मना । तेव्हां नवल एक वर्तलें ॥१३॥
त्याच्या शरीरापासून उपजत । एक दांपत्य क्षणांत । वामांगापासून संस्थित । रम्या प्रकृति शतरुपा ॥१४॥
दक्षिणांगापासून संभूत । पुरुष तो मनु ऐसा स्मृत । स्वायंभुव महा भाग तो असत । आद्य क्षत्रिय धर्मवेत्ता ॥१५॥
प्रकृति पुरुष हात जोडित । ब्रह्मदेवासी विनवीत । काय करावें ते आम्हांप्रत । आज्ञापावें प्रजापते ॥१६॥
तेव्हां स्वयं जातास तयांस । प्रहर्षित ब्रह्मा म्हणे सरस । अतुल सृष्टि मैथुनी सुरस । निर्माण करा तपोबळानें ॥१७॥
पुरुष प्रकृति विधीस नमून । उत्तम बनांत जाऊन । घोर तप आचरती चिंतन । अविरत करिती गणेशाचें ॥१८॥
नंतर विधात्याच्या छायेपासून । कदर्म मुनि जन्मला पावन । ब्रह्म म्हणे त्यास पाहून । प्रजा निर्माण तूं करी ॥१९॥
कर्दम वनांत जाऊन करित । परम तप तो विष्णूस ध्यात । शुक्लरुपा त्या देवाप्रत । प्रार्थी प्रजाकाम त्या वेळीं ॥२०॥
इतुक्या माजी निर्माण होत । विष्णूच्या कर्णमलापासून अद्‌भुत । मधु कैटभ नामें दुष्ट । परम दारुण दोन दैत्य ॥२१॥
त्यांनी स्वभुज वीर्ये जिंकिले । त्रिभुवन सारें संत्रस्त केलें । देव सारे भयभीत झाले । पळूं लागले दशदिशांत ॥२२॥
ते मधुकैटभ दैत्य धावत । ब्रह्मदेवासी भक्षूं पाहत । तेव्हां तो निद्रेसी स्तवित । विष्णुनयनीं जी होती ॥२३॥
त्या निद्रेनें होते मुक्त । विष्णु जागा झाला अव्यक्त । मधुकैटभांसवें तो करित । मल्लयुद्ध आवेशानें ॥२४॥
पांच हजार वर्षे चालत । तें मल्लयुद्ध त्या दोघांत । परी जनार्दन जिंकू न शक्त । हरीसी मारिती महादैत्य ॥२५॥
तेव्हा अन्तर्धान पावून । विष्णु करी पलायन । शंकरासी भावसमन्वित वंदून । शरण त्याला भक्तिभावें ॥२६॥
महेशातें प्रणिपात करुन । भय संकुल बोले वचन । मल्लयुद्धाचा वृत्ताम्त निवेदन । करुन जयोपाय सांगा म्हणे ॥२७॥
तेव्हां शंकर तयासी सांगती । तुज झाली गणेशाची विस्मृति । त्याचा आराधना करी भक्ति । तेणें सिद्धि पावशील ॥२८॥
गणेशषडक्षरमंत्र देत । शिव तेव्हां विष्णूप्रत । तो जपण्या विष्णु जात । दंडकारण्यीं सत्वर ॥२९॥
तेथ पद्मासन घालून । करी तो गजाननाचें ध्यान । षडक्षरमंत्र विधानें महान । गणेश तप आचरी तो ॥३०॥
सहस्त्र वर्षे तप केलें । सुदारुण तेव्हां गणेश तोषले । वरदान देण्या प्रकटले । विष्णूसमोर गणपति ॥३१॥
त्यासी पाहून पूजित । प्रणाम भक्तीनें करित । कर जोडून भावयुक्त । स्तुती करी गणेश्वराची ॥३२॥
गणपतीसी विघ्नराजासी । कृपानिधीसी ढुंढीसी । भक्तसंरक्षकासी विघ्नहर्त्यासी । सिद्धिबुद्धिपतीस नमन असो ॥३३॥
हेरंबरुपासी निर्गुणासी । अभक्ताम विघ्नकर्त्यासी । गुणचालकासी । प्रपंचरुपासी । प्रपंचरहिता नमन माझें ॥३४॥
ब्रह्मदात्यासी ब्रह्मरुपासी । नरकुंजर रुपासी । नाना मायामयासी । नमन कारणांच्या कारणा ॥३५॥
देवेशासी ज्येष्ठ राजासी । कारण रहितासी योगीहृदयसंस्थितासी योग्यांसी योगदायकासी । योगरुपधरा नमन ॥३६॥
गणेशासी मायाश्रयासी । माया आधारा मोहदात्यासी । भाविकां मायामयासी । नमन तुला एकदन्ता ॥३७॥
तुज स्तवण्या कोण समर्थ । योगाकारें तू स्थित । जेथ वेदशास्त्रें अंगांसहित । कुंठित झालीं सर्वही  ॥३८॥
तुझ्या स्तवनीं गजानना । मनोवाणीविहीना । मनोवाणीमय मी स्तवना । विघ्नपा तुझ्या कैसें करुं? ॥३९॥
देवा म्हणोनी कृपा करावी । बुद्धि मजला तूंच द्यावी । तुझ्या वरदानें व्हावी । स्तुति माझी प्रिय तुला ॥४०॥
तुझ्या दर्शनें धन्य झालों । देवदेवेशा तुजसमीप आलों । योगींद्रा ब्रह्मरुपा तोषलों । योगदायका निस्संदेह ॥४१॥
ऐसें बोलून करी वंदन । भक्तिभावें नाचे रंगून । रोमांच हरीरीं दाटून । आनंदाश्रूंनी नयन भरले  ॥४२॥
त्यांसी म्हणे गजानन । वर माग जनार्दना मीं प्रसन्न । तुझें तप भक्ति भाव पाहून । मनोवांछित पुरवीन ॥४३॥
तूं रचिलेलें हें स्तोत्र । सर्वसिद्धिदायक पवित्र । वाचितां मानवांसी सुपात्र । नारायणा करील सदा ॥४४॥
धर्मांर्थकाममोक्षसाधक । ईप्सितार्थ फलदायक । हे स्तोत्र होईल निःशंक । माझ्या प्रसादें केशवा ॥४५॥
मुद्‌गल सांगती दक्षाप्रत । गणेशवचन ऐकून मुदित । विष्णु त्यासी प्रणाम करित । वांच्छित मागे त्या वेळीं ॥४६॥
जरी तू मजवरी प्रसन्न । सुदुर्लभ तव भक्ति देऊन । अव्यभिचारिणी सदा मन । लावी दृढ तुझा चरणीं ॥४७॥
तैसेंचि अतुल ज्ञान । कीर्ति सामर्थ्य सन्मान । मधुकैटभ नाशा उपायकथन । देई शक्ति दैत्य हननीं ॥४८॥
त्याची प्रार्थना ऐकून । ‘तथास्तु’ म्हणे गजानन । युद्धासी जावें श्रद्धा ठेवून । जिंकशील त्या असुरद्वयासी ॥४९॥
तपानें ब्रह्मदेव त्यांच्या संतुष्ट । वरदान दिलें पूर्वीं इष्ट । मधुकैटभांसी मरण सुगुप्त । त्या कारणें जाहलें ॥५०॥
ते दैत्य स्वमुखानें सांगतील । उपाय आपुल्या मृत्यूचा सबल । तेव्हाच ते मरतील । ब्रह्मदेवाचा वर ऐसा ॥५१॥
मायेचा आश्रय घेऊन । मी त्यांच्या चित्तीं वास करीन । तेणें ते होतील तवाधीन । महाबई दैत्य युद्धीं ॥५२॥
युद्धांत माझे स्मरण चित्तांत । करशील तेव्हां अविलंबित । जयोपाय मी सांगेन निश्चित । दैत्यनाश जेणें होय ॥५३॥
ऐसें बोलून अन्तर्धान । गणेश ब्रह्मनायक होऊन । विष्णू तेथ महामूर्ति स्थापून । पूजन करी गणेशाचें ॥५४॥
योग्य द्विज ती मूर्ति स्थापितो । षोडशोपचार पूजा करिती । तें स्थान सिद्धिक्षेत्र नावें जगतीं । सुविख्यात जाहलें ॥५५॥
अनुष्ठानें तेथ करित । नाना सिद्धिकर तीं होत । गणेशक्षेत्र विख्यात । ऐसें सिद्ध सेवित तें ॥५६॥
तेथ सदा वास करित । विष्णु भक्तिप्रेम संयुत । पत्नी तैसि परिवारसहित । नित्य आदरभावानें ॥५७॥
नंतर गणाधीशा नमून । युद्धासी गेला सोल्हास मन । गणेशा चित्तीं ध्याऊन । मधुकैटभांचा वध केला ॥५८॥
ओमिति श्रीमदान्त्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्‌गले महापुराणे द्वितीये खण्डे एकदंतचरिते मधुकैटभवधो नाम चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः । श्रीगजाननार्पणमस्तु ॥