चित्रापुरगुरुपरंपरा - अध्याय ॥१०॥

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ श्रीसरस्वत्यै नमः ॥ श्रीशंकराश्रमगुरुभ्यो नमः ॥ श्रीभवानीशंकराय नमः ॥ ॥ॐ॥
जय जय देवा श्रीगुरुराया । काय तुझी अवघी माया । मी अज्ञ बालक न जाणें तया । अगाध महिमा अपार ॥१॥
काय तुझें स्वरूप दयाळा । कवणासीही न कळे लीला । तूंचि प्रभो भक्तवत्सला । दावीं देवा कृपाळा ॥२॥
करूं जातां तुजला नमन । तरी हो ऐसें हें मन । तुजवांचोनि ना मी भिन्न । हेंचि वंदन घडतसे ॥३॥
शब्द - स्पर्श रूप - रस - । गंध मिळोनि पांच हे सुरस । या पंचविषयीं तूं भरलास । व्यापक अससी सर्वत्रीं ॥४॥
ऐकतां तुझे गुणकीर्तन । निंदा-स्तुतिही सर्व समान । शब्दातीत ब्रह्म आपण । ऐसें ज्ञान उदया ये ॥५॥
त्वचेसी लागतां चरणस्पर्श । तुटती सर्व कामपाश । स्पर्श विषयामाजीं खास । दिससी तूं बा घनदाट ॥६॥
पाहतां तुझें रूप सुंदर । न दिसे नयनीं सारासार । सर्वही ब्रह्म पूर्ण हा निर्धार ।  होय साचार सहजचि ॥७॥
जिव्हा चाखितां तव प्रसादा । तिखट आम्ल याचिया फंदा । न पडे, निशिदिनीं निज आनंदा । पोंचविसी तूं निजभक्तां ॥८॥
ऐशा या रस विषयीं । यांतही तुझेंचि स्वरूप पाहीं । याहुनी आणिक कांहीं नाहीं । ऐसा निश्र्चय बाणविसी ॥९॥
चरणकमलीं पुष्पतुळसी । वाहती त्यांचा सुगंध भक्तांसी । घ्राणामाजीं येतां कैसी । वृत्ति स्वरूपीं निमतसे ॥१०॥
याही गंध-विषयाभीतरीं । तूंचि दिससी देवा अंतरी । तुझ्या स्वरूपा नाहीं सरी । कवणाचीही ब्रह्मांडीं ॥११॥
एवं पंचविषयीं दिशा दाही। आत्मरूपा दाविनी पाहीं । ऐसी तूं सद्गुरु माझी आई । निजभक्तां सांभाळिसी ॥१२॥
असो आतां श्रोते हो सज्जन । मागील अध्यायीं निरुपण । गरीब भक्तालागीं जाण । उद्धरिलें भाव बघोनि ॥१३॥
बघती एक भावार्थ । जेथें बाहती तेथें जात । नाहीं गरीब श्रीमंत त्यांप्रत । सारें आत्मरूपचि तयां ॥१४॥
असो आतां परिसा सावध । सांगू त्यांचा परम प्रसिद्ध । जनासी करिती जो शुद्ध बोध । अति आवडीं ते पाहीं ॥१५॥
जेथें तेथें आमुचे जन । असती तेथें जाउनी आपण । शंकराश्रमस्वामी सघन । करिती उद्धार जनांचा ॥१६॥
कासया त्यांसी करणें भ्रमण । केवल जगदोद्धाराकारण । न पाहे देहाकडे जाण । खचितचि बापा निश्चयें ॥१७॥
एवं फिरुनी ग्रामोग्रामीं । सुखवीतसे जनांसी स्वामी । आणिक लाविले जन स्वधर्मीं । वारंवार बोधोनि ॥१८॥
इतुकें कराया काय कारण । कासया त्यांसी इतुकें बंधन । करावया जनांचे कल्याण । हेंचि काज सद्गुरूचें ॥१९॥
असो आतां सद्गुरुस्वामी । कधीं कधीं जाती ग्रामोग्रामीं । तेथें भक्त अंतर्यामीं । आनंदोनि काय करिती ॥२०॥
धेनूसी देखतां वत्स पाठीं । लागे आनंद न समाये पोटीं । तैसी गुरुमाउली देखता दृष्टीं । भक्त धांवती आनंदें ॥२१॥
सन्मानोनि आणिती भक्त । आणि उत्सव करिती बहुत । आपापुल्या गृहाप्रत । पाचारूनि नेती प्रेमानें ॥२२॥
करोनि सुंदर सिंहासन । बैसविती स्वामींसी प्रेमेंकरून । पादपूजादि करूनि जाण । सर्वोपचार समर्पिती ॥२३॥
घेउनी जाती गृहालागून । आणिक  करोनि भिक्षावंदन । नाना वैभव करोनि अर्पण । भाविक सज्जन संतोषती ॥२४॥
सकलांसी आनंद थोर होय । म्हणती आम्हीं सद्गुरुपाय। देखिले आजि परम सदय । बोलका देव हा पाहीं ॥२५॥
पाषाणमूर्ति न बोले कांहीं । त्यापासुनी जनांसी उपयोग नाहीं । परी ही सद्गुरुमाई । करी बोध भक्तांसी ॥२६॥
म्हणोनि सद्गुरु बोलका देव । तयांपासुनी जनांनी सर्व । होउनी सद्बोध लाभे अपूर्व । निजस्वरूपाचें तें ज्ञान ॥२७॥
देव म्हणिजे स्वयंप्रकाश । जाणणें ऐसें म्हणती त्यास । जो जाणे आपुल्या स्वरूपास । तोचि देव निर्धारें ॥२८॥
त्याविण अन्य नाहीं देव । म्हणोनि धरावा तेथेंचि भाव । त्यावांचुनी आणिक आठव । करूं नये विषयांचा ॥२९॥
असो यापरी करितां उद्धार । लोटलीं कांहीं वरुषें परिकर । भक्तजनांनीं अपार । आनंदें काल क्रमियेला ॥३०॥
ऐसें असतां एकेकाळीं । शंकराश्रम-सद्गुरु माउली । भटकळ ग्रामाप्रति पातली । परिवारसमवेत जाण पां ॥३१॥
तेथील आमुचे सारस्वत । यांनीं केला अपराध बहुत । श्रीसद्गुरुसंनिधीप्रत । केलें दुर्लक्ष अनिवार ॥३२॥
जो करावा योग्य सत्कार । तो त्यांनीं न केला निर्धार । तेथुनी मग सद्गुरुवर । निघाले गोकर्ण - ग्रामासी ॥३३॥
आधींच देहासी व्यथा होत । त्यामाजीं तेथील गृहस्थ । नच करिती सन्मान आपुल्याप्रत । बघतां खिन्न जाहले ॥३४॥
खिन्न कां जरी प्रश्न करितां । तरी सांगूं उत्तर आतां । सावध करोनि आपुल्या चित्ता । परिसा भाविक चतुर हो ॥३५॥
अवचित लाभला हातासी परिस । तो टाकतां म्हणावें काय त्यास । कामधेनु येतां घरास । तिजसी दवडी अज्ञपणें ॥३६॥
मिळतां परम उत्कृष्ट भोजन । अविचारें जाय दवडून । ऐसें करितां होय नुकसान । हें न कळे अज्ञपणें ॥३७॥
तैसें साधु येतां ग्रामासी । करितां दुर्लक्ष त्यांजपाशीं । काय गति होईल कैसी । हेचि चिंता सद्गुरूंतें ॥३८॥
जे असती  धर्मगुरु आमुचे । त्यांसी सकलही सारस्वत साचे । मुलांपरी वाटती, त्यांचे । रक्षणा इच्छिती सदा  ते ॥३९॥
पुत्र जरी मातेसी अव्हेरी । तरी खिन्न माता आपुल्या अंतरीं । म्हणे देवा क्षमा करीं । माझ्या बाळाचा अपराध ॥४०॥
जरी त्याचा अपराध थोर । तूं करीं त्याचें रक्षण साचार । ऐसें विनवी माता सत्वर । आपुल्या पुत्रासाठीं पैं ॥४१॥
मातेचा जो करी धिक्कार । पाप नसे त्याहुनी थोर । येर केले पुण्याचे डोंगर । निष्फल होती त्यापुढें ॥४२॥
म्हणोनि मातेसी वाटे चिंता । घडी घडी प्रार्थी रक्षण करीं सुता । न होय अपमान तिचिया चित्ता । जरी अव्हेरी पुत्र तिला ॥४३॥
परी तिच्या मनामी खिन्नता । वाटे ती इतुक्याचकरितां । कीं आपुल्या मुलानें कर्तव्या सर्वथा । चुकूं नये हेंचि पैं ॥४४॥
नाहीं तिच्या अंगीं स्वार्थ । मुलापुढें खचितचि किंचित । सुखी असो आपुला हा सुत । करी ती प्रार्थना दिनरजनीं ॥४५॥
तैसी आपुली सद्गुरुमाता । आम्हां सारस्वतां जनां समस्तां । बचे शिशुपरी आपुल्या भक्तां । न वाटे अपमान त्यांलागीं ॥४६॥
सद्गुरूचा केला अव्हेर । तें पाप महा थोर । म्हणोनि खिन्न झाले अपार । निघाले सत्वर आमासी ॥४७॥
जावया गोकर्ण - ग्रामांतरी । शिरालीमाजीं ते अवसरीं । आले बघोनि येती सामोरी । भक्तमंडळी तेथील पैं ॥४८॥
पालखीमाजीं बैसवुनी त्वरित । मिरवित नेलें ग्रामाप्रत । गौरवुनी सकलांनी तेथ । उत्सव थोर मांडियला ॥४९॥
आणिक म्हणती रहावें येथ । स्वास्थ्य नाहीं आपुल्या देहांत । आतां नच जावें गोकर्णाप्रत । येथेंचि रहावें ही प्रार्थना ॥५०॥
शरीरव्यथा जाय तोंवरी । येथेंचि वास करावा निर्धारीं । ऐसी प्रार्थना करुनी चरणांवरी । घातलें दंडवत त्या समयीं ॥५१॥
पाहुनी भक्तांचा अति आग्रह । राहिले तेथें परिवारासह । दिवसेंदिवस झाला देह । अशक्त बहुतचि स्वामींचा ॥५२॥
केलें औषध नाना उपचार । परी ते निष्फल झाले समग्र । मग सारस्वत चिंतातुर । जाहले सकल निजमानसीं ॥५३॥
केला विचार सकल जनांनीं । की स्वामी जातील केलासभुवनीं । पुढें आम्हां सारस्वतांलागुनी । कोण दावील सुपंथ ॥५४॥
म्हणोनि गेले संनिधीजवळी । म्हणती शिष्य - स्वीकार करावा ये वेळीं । ऐसी प्रार्थना चरणकमलीं । देवा गुरुराया दयाळा ॥५५॥
पाहुनी भक्तजनांचा भाव । परम संतोषे सद्गुरुदेव । परी कराया शिष्य स्वीकारा ठाव । नेदी बळेंचि त्या काळीं ॥५६॥
म्हणती कासया शिष्य आतां । सांगितला बोध धरा चित्ता । आम्ही न करूं शिष्य स्वीकार सर्वथा । सत्यवचन आमुचें पैं,,॥५७॥
तेव्हां म्हणती भक्त सारे । करावा शिष्य - स्वीकार स्वकरें । तरीच आम्हांसी पुढती बहु बरें । होय निर्धारें अज्ञजनां ॥५८॥
नसतां सद्गुरु कोण करील । सुबोध जनासी देवा ये वेळ । कृपा करोनि त्वां वेल्हाळ । करावाचि शिष्य - स्वीकार तो ॥५९॥
यावरी बोले सद्गुरुराय । भटकळ ग्रामींची बघतां सोय । मन हें आमुचें खिन्न होय । नको वाटे शिष्य पुढें ॥६०॥
सांगतों आतां निर्वाण वचन । नको शिष्य स्वीकार कवण । भवानीशंकर तुमचें कल्याण । करील  जाणा खचितचि ॥६१॥
भिऊं नका सर्वथा तुम्ही । धरा वचन अंतर्यामीं । आतां सांगतों जो आम्ही । बोध धरा दृढ तो मनीं ॥६२॥
जरी धरितां दृढभाव । काय उणीवता तुम्हां सर्व । भावें भजतां सद्गुरुराव । मिळेल सहजचि निर्धारें ॥६३॥
मुख्य परमात्म्यावरी धरावें प्रेम । तरीच साधेल आपुलें काम । प्रेमावांचुनी कैंचाही नेम । न येचि उपयोगातें पैं ॥६४॥
प्रेम म्हणजे प्रीति । त्यासीच म्हणती भक्ति । ऐसी भक्ति करितां दृढ ती । कैंचें असाध्य होय त्या ॥६५॥
तीच करावी भक्ति बळकट । पार होईल सकल संकट । जरी आले नाना कष्ट । तरी न सोडावे चरण ते ॥६६॥
सारा मोह सांडुनी जाण । काया वाचा आणि मन । करावें प्रभूसी अर्पण । भक्तिपूर्वक निर्धारें ॥६७॥
ऐसें करितां तो दयाघन । पार करील न लागतां क्षण । येथे न करावें अनुमान । खचितचि जाण निश्चयें ॥६८॥
असो आतां श्रोते हो सज्जन । येथे थोर येईल प्रश्न । भटकळ जनांकारण । इतुका शोभ कासया ॥६९॥
शिराली - ग्रामीं सकल जनांनी । प्रार्थिलें परी तें न घेती कर्णीं ।  कैसी नुपजली करुणा स्वमनीं । श्रीस्वामींच्या जाणा हो ॥७०॥
तरी ऐका तुम्ही भाविक । साधुपुरुषां अमुक एक । ऐसेंचि वर्तविं नाहीं देख । स्वइच्छेपरी वागती ते ॥७१॥
न होय कष्ट  दुज्यांलागून । ऐसेंचि आचरण करिती ते जाण । जें जें करिती तें तें पूर्ण । होय कार्य सफल त्यांचें ॥७२॥
नाहीं त्यांसी मानावमान । न होती ते कवणाच्या स्वाधीन । मनासी येतां सकलही जाण । कराया सिद्ध असती ते ॥७३॥
ते जें करिती कार्य । तेणें सकलांचे हितचि होय । आम्हां अज्ञांसी सत्पुरुषांचे हृदय । कैसें असे तें समजेना ॥७४॥
नसे त्यांच्या अंगीं क्रोध । त्यांची क्रिया होय ती शुद्ध । आम्ही मानव आहों बद्ध । म्हणोनि शब्द लावितों त्यां ॥७५॥
एवं जे पुरुष जीवन्मुक्त । ते करुनी अकर्ते होत । भोगुनी अभोक्ते असत्ती सतत । मग कैंचा दोष तयांसी ॥७६॥
जगाच्या कल्याणास्तवचि सदय । सद्गुरूचा अवतार खचित होय । म्हणोनि ते जें करिती कार्य । तेणेंच होय हित आमुचें ॥७७॥
असो आतां श्रीगुरुराय । बोधुनी सकलांसी देती अभय । मग करिती सारस्वत - समुदाय । विचार थोर तो पाहीं ॥७८॥
कीं हे जरी झाले मुक्त । समाधि कोठें करावी येथ । ऐसें परस्परांमाजीं बोलत । बैसले विचार करावया ॥७९॥
तेव्हां तेथें एक गृहस्थ । नागरकट्टी सकलां विदित । त्यांचा पूर्वज एक भक्त । म्हणे आम्ही जागा देऊं पैं ॥८०॥
आमुच्या सदनीं स्थळ उत्तम । समाधि द्यावया होईल सुगम । देतों आम्ही शंकराश्रम - । स्वामींलागीं निश्रयेंसीं ॥८१॥
ऐकतां जाहलें समाधान । तेथील सारस्वत जनांलागुन । सद्गुरुस्वामींचा आजार जाण । अतिशय झाला त्या काळीं ॥८२॥
जरी केले नाना उपचार । तरी उपयोगा न येती साचार । त्यामाजींच त्यांनीं क्षीरसागर । मार्ग क्रमिला त्या काळीं ॥८३॥
शके सोळाशें एकूणऐंशीं । ईश्वर - संवत्सर आश्विनमासीं । शुद्ध षष्ठी ऐशा दिवशीं । जाहले समाधिस्थ जाणा हो ॥८४॥
जाहला थोर हाहाःकार । हळहळती सकल नारी नर । सांगावया भला विचार । नाहीं कोणी म्हणोनि ॥८५॥
जाहला सकलांसी बहुत ताप । सद्गुरूसाठीं करिती विलाप । मग करोनि उत्सव खूप । पुढील कार्य जन करिती ॥८६॥
 त्याचि समयीं तेथें एक । उत्तर हिंदुस्थानाहूनि देख । संन्याशी आले होते साहजिक । पाचारिलें  तयांसी ॥८७॥
अंत्यविधि - कर्म ते वेळ । करविलें तयांकडुनी सकल । मिरवुनी केला उत्सव विपुल । शंकराश्रमस्वामींचा ॥८८॥
नेमिल्या जागीं नागरकट्टी । यांच्या सदनामाजीं गोमटी । बैसवुनी प्रेमळ सद्गुरुमूर्ति । दिधली समाधि त्या समयीं ॥८९॥
तेथेंचि आतां चित्रापुर - । मठ जाहला महाथोर । आणि देव भवानीशंकर - । मूर्ति स्थापिली त्या स्थानीं ॥९०॥
तीच होय मुख्य समाधी । आपण त्यासी म्हणतों 'होडि - समाधि' । ऐसी त्याची होय प्रसिद्धी । सारस्वतांसी विदितचि ॥९१॥
असो तयां नागरकट्टी यांनीं दिधली जागा मोठी । अद्यापिही त्यांची कीर्ती । गाजतसे आमुच्यांत ही ॥९२॥
द्यावया समाधि आणि मठासी । दिधली आपुली जागा कैसी । उत्तम असुनी अर्पिली मानसीं । अणुमात्र खेद न करितां ॥९३॥
म्हणोनि त्यांच्या स्मरणार्थ जाण । अजूनिही त्या वंशजांलागुन । मठामाजीं प्रथम सन्मान । देती सकल कार्यासी ॥९४॥
सर्व सत्कार्याचे दिवशीं । पूजादि यांची व्हावी प्रथम ऐसी । चाल अद्यापि आहे हें सर्वांसी । असे विदित पहा हो ॥९५॥
आमुच्या मातृभाषेमाजीं । 'पहिलो विडो' म्हणती सहजीं । नागरकट्टी यांच्या वंशजीं । अर्पिती सन्मान हा पहा ॥९६॥
असो आतां परिसा सावध । झाले समाधिस्थ सद्गुरु सुखद । शिष्य - स्वीकार न करितां अंध । जाहले सारस्वत गुरुवीण ॥९७॥
पुनरपि आली पूर्वस्थिती । सद्गुरुवांचुनी जन तळमळती । पुढील अध्यायीं ती प्रख्याती । बोलूं सविस्तर पहा हो ॥९८॥
काय महिमा त्यांची सुंदर । आठवितां सगुण मनोहर । जळतील पापें समग्र । क्षण न लागतां निर्धारें ॥९९॥
काय तें हृदय किती कोमल । भक्तांसाठीं फिरोनि सकल । देह झिजविला आपुला निर्मल । काय काज तयांसी ॥१००॥
केवल भक्तप्रेमासाठीं । जेथें तेथें उठाउठीं। जाउनी सकलां देउनी भेटी । केला उद्धार जनांचा ॥१०१॥
जरी झाले व्याधिग्रस्त । तरीही न सोडिती जनांचे हस्त । वारंवार बोधुनी त्यांप्रत । आणिलें निजमार्गासी ॥१०२॥
किती वानूं त्यांची कीर्ती । लिहाया मेदिनी पुरत नसे ती । तेथें हा मंदमती । काय वर्णूं शकेल पैं ॥१०३॥
सद्गुरुस्वामी - आनंदाश्रम । शिवानंदतीर्थ एकचि ब्रह्म । त्यांच्या कृपाप्रसादें दशम । अध्याय गुरुदासें संपविला ॥१०४॥
स्वस्ति श्रीचित्रापुर । गुरुपरंपराचरित्र सुंदर । ऐकतां भक्ति होय दृढतर । दशमाध्याय रसाळ हा ॥१०५॥
अध्याय १०॥
ओंव्या १०५
॥ॐ॥
तत्सत श्रीसद्गुरुनाथचरणारविंदार्पणमस्तु ॥
॥ इति दशमोऽध्यायः समाप्तः ॥