गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत् - ॐ नमो वरदाय विध्नहर्त्रे ...

ॐ नमो वरदाय विध्नहर्त्रे ॥ अथातो ब्रह्मोप-निषदं व्याख्यास्याम: । ब्रह्मा देवानां सवितु: कवीनामृषिर्विप्राणां महिषो मृगाणाम् ।
धाता वसूनां सुरभि: सृजानां नमो ब्रह्मणेऽथर्वपुत्राय मीढुषे ॥
धाता देवानां प्रथमं हि चेतो मनो वनानीव मनसाऽकल्पयद्य: ।
नमो ब्रह्मणे ब्रह्मपुत्राय तुभ्यं ज्येष्ठायाथर्वपुत्राय धन्विने ॥१॥
ॐ प्रजा-पति: प्रजा असृजत । ता: सृष्टा अब्रुवन् कथम-न्नाद्या अभवन्निति । स त्रेधा व्यभजद्‍भूर्भुव :-स्वरिति । स तपोऽतप्तत । स ब्रह्मा स विष्णु: स शिव: स प्रजापति: सेन्द्र: सोऽग्नि: समभवत् । स तूष्णीं मनसा ध्यायन् कथमिमेऽन्नाद्या: स्युरिति । सो‍ऽपश्यदात्मनाऽऽत्मानं गजरूपधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजं यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते यतो वायन्ति यत्रैव यन्ति च । तदेतदक्षरं परं ब्रह्म । एतस्माज्जायते प्राणो मन: सर्वेन्द्रियाणि च । खं वायुरापो ज्योति: पृथिवी विश्वस्य धारिणी । पुरुष एवेंद विश्वं तपो ब्रह्म परामृत-मिति ॥२॥
सोऽस्तुवत नमो ब्रह्मणे नमो ब्राह्मणेभ्यो नमो वेदेभ्यो नमो देवेभ्यो नम ऋषिभ्यो नम: कुल्येभ्य: प्रकुल्येभ्यो नम: सवित्रे प्रसवित्रे नमो भोज्याय प्रकृष्टाय कपर्दिने चक्राय चक्रधराया- त्रायान्नपतये शिवाय सदाशिवय तुर्याय तुरीयाय भूर्भुव:स्व:पते रायस्पते वाजिपते गोपते ऋग्यजु:- सामाथर्वाड्रिर:पते नमो ब्रह्मपुत्रायेति ॥३॥
सोऽब्रवी-द्वरदोऽस्म्यहमिति । सप्रजापतिरब्रवीत्कथमिमेऽ-त्राद्या: स्युरिति । स होवाच ब्रह्मपुत्रस्त पस्तेपे सिद्धक्षेत्रे महायशा: । स सर्वस्य वक्ता सर्वस्य ज्ञातासीति । स होवाच तपस्यन्तं सिद्धारण्ये भृगुपुत्रं पृच्छध्वमिति । ते प्रत्याययु: । स होवाच किमेतदिति । ते होचु: कथं वयमन्नाद्या भवाम इति । स तूष्णीं मनसा ध्यायन् कथमिमेऽन्नाद्या: स्युरिति । स एतमानुष्टुमं मन्त्रराजमपश्यत् । यदिदं किञ्च सर्वमसृजत । तस्मात्सर्वमानुष्टुभ- मित्याचक्षते यदिदं किञ्च । अनुष्टुभा वा इमानि भूतानि जायन्ते । अनुष्टुभा जातानि जीवन्त्यनुष्टुभ प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तस्यैषा भवति-अनुष्टुप्प्रथमा भवत्यनुष्टुवुत्तमा भवति । वाग्वा अनुष्टुब्वाचैव प्रयन्ति वाचैवोद्यन्ति । परमा वा एषा छन्दसां यदनुष्टुप् । सर्वमनुष्टुप् । एतं मन्त्रराजं य: पश्यति   स पश्यति । स भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति । तेन सर्वज्ञानं भवति । तदेतन्निदर्शनं भवति-एको देव: प्रापको यो वसूनां श्रिया जुष्ट: सर्वतोभद्र एष: । मायादेवोबलगहनो बह्मारातीस्तं देवमीडे दक्षिणास्यम् । आ तू न इन्द्र क्षुमन्तं चित्रं ग्राभं सड्‍गृभाय । महाहस्ती दक्षिणेन ॥ इति सहस्त्रकृत्वस्तुष्टाव ॥४॥
अथापश्यन्महादेवं श्रिया जुष्टं मदोत्कटम् । सनकादिमहायोगिवेदविद्भिरुपासितम् ॥ द्रुहिणादिमदेवेशषट्‍पदालिविराजितम् । लसत्कर्णं महादेवं गजरूपधंर शिवम् ॥ स होवाच वरदोऽस्मीति । स तूष्णीं मनसा वव्रे । स तथेति होवाच । तदेष श्र्लोक: - स संस्तुतो दैवतदेवसृनु: सुतं भृगोर्वाक्यमुवाच तुष्ट: । अवेहि मां भार्गव वक्रतुण्डननाथनाथं त्रिगुणात्मकं शिवम् ॥ अथ तस्य षडड्रानि प्रादुर्बभृवु: । स होवाच जपध्वमानुष्टुभंmमन्त्रराजं षट्‍पदं सषडक्षरम् । इति यो जपति स भूतिमान् भवतीति यूयमन्नाद्या भवेयुरिति । तदेतन्निदर्शनम् - गणानां त्वा गणनाथं सुरेन्द्रं कविं कवीनामतिमेधविग्रहम् । ज्येष्ठराजं वृषभं केतुमेकं सा न: शृण्वन्नूतिभि: सीद शश्वत् ॥५॥
ते होचु: कथमानुष्टुभं मन्त्रराजममिजानीम इति । स एतमानुष्टुभं षट्‍पदं मन्त्रराजं कथयाश्चके । स साम भवति । ऋग्वै गायत्री यजुरुष्णिगनुष्टुप् साम । स आदित्यो भवति । ऋग्वै वसुर्यजू रुद्रा: सामादित्या इति । स षट्‍पदो भवति । साम वै षट्‍पद: । ससागरां सप्तद्वीपां सपर्वतां वसुन्धरांmतत्सास्र: प्रथमं पादं जानीयाद्रायस्पोषस्य दातेति । तेन सप्तद्वीपाधिपो भवति भू:पतित्वं च गच्छति । यक्षगन्धर्वाप्स रोगणसेवितमन्तरिक्षं द्बितीयं पादं जानीयान्निधिदातेति । तेन धनदादिकाष्ठापतिर्भवति भुव:पतित्वं च गच्छति । वसुरुद्रादित्यै: सर्वैर्देवै: सेवितं दिवं तत्सात्रस्तृतीयं पादं जानीया- दन्नदो मत इति । तेन देवाधिपत्यं स्व:पतित्वं च गच्छति । ऋग्यजु:सामाथर्वाड्रिरोगणसेवितं व्रह्मलोकं तुर्ये पादं जानीयाद्रक्षोहण इति । तेन देवाधिपत्यं व्रह्माधिपत्यं च गच्छति । वासुदेवादिचतुर्व्यूहसेवितं विष्णुलोकं तत्सास्र: पश्चमं पादं जानीयाद्बलगहन इति । तेन सर्वदेवाधिपत्यं विष्णुलोकाधिपत्यं च गच्छति । ब्रह्मस्वरूपं निरञ्जनं परमव्योत्रिकं तत्सात्र: षष्ठं पादं जानीयात् । तेन वक्रतुण्डाय हुमिति यो जानीयात्सोऽमृतत्वं च गच्छति । सत्यलोकाधिपत्यं व गच्छति ॥६॥
ऋग्यजु:सामाथर्वाश्चत्वार: पादा भवन्ति । रायस्पोपस्य दाता चेति प्रथम: पादो भवति, ऋग्वै प्रथम: पाद: । निधिदाताऽन्नदो मत इति द्बितीय: पाद:, यजुर्वै द्बितीय: पाद: । रक्षोहणो वो बलगहन इति तृतीय: पाद:, साम वै तृतीय: पाद: । वक्रतुण्डाय हुमिति चतुर्थ: पाद: अथर्वश्चतुर्थ: पादोऽथर्व- श्र्चतुर्थ: पाद इति ॥७॥
इति गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्सु प्रथमोपनिषत् ॥१॥
स होवाच प्रजापतिरग्रिर्वै वेदा इदं सर्व विश्वानि भूतानि विराट्‍ स्वराट्‍ सम्राट्‍ तत्सात्र: प्रथमं पादं जानीयात् । ऋग्यजु:समाथर्वरूप: सूर्योऽन्तरादित्ये हिरण्मय: पुरुषस्तत्साम्नो द्बितीयं पादं जानीयात् । य ओषधीनां प्रभविता तारापति: सोमस्तत्साम्नस्तृतीयं पादं जानीयात् । यो ब्रह्मा तत्साम्नश्चतुर्थं पादं जानीयात् । यो हरिस्तत्साग्न: पश्चमं पादं जानीयात् । य: शिव: स परं ब्रह्म तत्साम्नोऽन्त्यं पादं जानीयात् । यो जानीते सोऽमृतत्वं च गच्छति परं ब्रह्मैव भवति । तस्मादिदमानुष्टुभं साम यत्र क्कचिन्नाचष्टे । यदि दातुमपेक्षते पुत्रय
शुश्रूषवे दास्यत्यन्यस्मै शिष्याय वेति ॥१॥
तस्य हि षडड्रानि भवन्ति - ॐ हदयाय नम: शिरसे स्वाहा, शिखायै वषट्‍, कवचाय हुं । नेत्रत्रयाय वौषट्, अस्त्रय फडिति प्रथसं प्रथमेन द्बितीयं द्बितीयेन तृतीयं तृतीयेन चतुर्थं चतुर्थेन पश्चमं पश्चमेन षप्ठं षप्ठेन प्रत्यक्षरमुभयतो माया लक्ष्मीश्च भवति । माया वा एषा वैनयकी सर्वमिदं सृजति, सर्वमिदं रक्षति,सर्वमिदं संहरति, तस्मान्मायामेतां शक्तिं वेद । स मृत्युं जयति । पाप्मानं तरति । स महतीं श्रियमश्नुते । सोऽभिवादी षट्‍कर्मसंसिद्धो भवत्यमृतत्वं च गच्छति । मीमांसन्ते ब्रह्मवादिनो र्‍हस्वा वा दीर्घा वा प्लुता वेति । यदि र्‍हस्वा भवति सर्वपाप्मानं तरत्यमृतत्वं च गच्छति । यदि दीर्घा भवति महतीं श्रियमाप्नुयादमृतत्वं च गच्छति । यदि प्लुता भवति ज्ञानवान् भवत्यमृतवं च
गच्छति । तदेतदृषिणोक्तं निदर्शनम् - स ईं पाहि य ऋजीषी तरुद्र: स श्रियं लक्ष्मीमौपलम्बिकां गाम् । षष्ठीं च यामिन्द्रसेनेत्युत आहुस्तां विद्यां ब्रह्मयोनिस्वरूपाम् ॥ तामिहायुषे शरणं प्रपद्ये । क्षीरोदार्णवशायिनं कल्पद्रुमाध:स्थितं वरदं व्योमरूपिणं प्रचण्डदण्डदोर्दण्डं वक्रतुण्डस्वरूपिणं पार्श्वाध:स्थितकामधेनुं शिवोमातनयं विभुम् । रुक्माम्बरनिभाकाशं रक्तवर्णं चतुर्भुजम् । कपर्दिनं शिवं शान्तं भक्तानामभयप्रदम् ॥ उन्नतप्रपदाड्‍गुष्ठं गूढगुल्फं सपार्ष्णिकम् । पीनजड्‍घं गूढजानुं स्थूलोरुं प्रोन्नमत्कटिम् ॥ निम्ननामिइं कम्बुकण्ठं लम्वोप्ठं लम्बनासिकम् । सिद्धिबुद्‍ध्युभयाश्र्लिप्टं प्रसन्नवदनाम्बुजम् ॥ इति संसर्ग: ॥२॥

अथ छन्दोदैवतम्
अनुष्टुप्छन्दो भवति, द्बात्रिंशदक्षरानुष्टुब् भवति । अनुष्टुभा सर्वमिदं सृष्टमनुष्टुभा सर्वमुपसंहत शिवोमायुत: परमात्मा वरदो देवता । ते होचु: कथं शिवोमायुत इति । स होवाच भृगुपुत्र: प्रकृतिपुरुषमयो हि स धनद इति, प्रकृतिर्माया पुरुष: शिव इति । सोऽयं विश्वात्मा देवतेति । तदेतन्निदर्शनम् - इन्द्रो मायाभि: पुरुहूत्त ईदे शर्वो विश्वं मायया स्विद्दधार । सोऽज: शेते मायया स्विद्‍गुहायां विश्वं न्यस्तंविष्णुरेको विजज्ञे । तदेतन्माया हंसमयी देवानाम्  ॥
सर्वेषां वा एतद्भतानामाकाश: परायणम् । सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव जायन्ते जातानि जीवन्त्याकाशं प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तस्मादाकाशबीजं शिवो विद्यात् । तदेतन्निदर्शनम् - हंस: शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणासत् । नृषद्बरसदृतसव्द्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहदिति ॥३॥
अथाधिष्ठानम् -
मध्ये बिन्दुं त्रिकोणं तदनु ऋतुगणं वसुदलं द्वादशारं षोडशकर्णिकेति । मध्ये बीजात्मकं देवं यजेत् । वामदक्षिणे सिद्धिर्बुद्धि: । अग्रे कामदुघा षट्‍कोणे सुमुखादय: षड्‍ विनायका: । वसुदले वक्रतुण्डाद्यष्टविनायका: । द्वादशारे बटुको वामनो महादशकमहोदरौ सुभद्रो माली वरो राम उमा शिव: स्कन्दो नन्दी । तद्‍बाह्येऽणिमादिसिद्धय: । षोडशारे दिक्पाला: सायुधा इति ॥४॥

अथप्रसार :-
य एतेन चतुर्थीषु पक्षयोरुभयोरपि ।
लक्षं जुहुयादपूपानां तत्क्षणाद्धनदो भवेतू ॥
सिद्धौदनं त्रिमासं तु जुह्रदग्रावनन्यधी: । तावज्जुह्रवत्पृथुकान्हि साक्षाद्वैश्रवणो भवेत् ॥ उच्चा टयेद्बिभीतैश्च मारयेद्विषवृक्षजै: । वश्याय पड्कजै र्विद्वान्धनार्थी मोदकैर्हुनेत् ॥ एवं ज्ञात्वा कृतकर्मा भवति कृतकर्मा भवतीति ॥५॥ इति गणेशपूर्वतापिन्युपनिष्त्सु द्बितीयोपनिषत् ॥२॥
अथ होवाच भृगुपुत्रस्तन्त्रं विजिज्ञासितव्यमिती । मूले शून्यं विजानीपात् । शून्यं वै परं ब्रह्म । तत्र सतारं समायं साम न्यसेत्त्रिरेखं भवति, त्रयो हीमे लोकास्त्रयो हीमे वेदा: । ऋग्वै भू: सा माया भवति । यजुर्वै भुव: स शिवो भवति । साम वै स्व: स हिरण्यगर्भो भवति । षट्‍कोणं भवति षड्हीमे लोका: षड्‍ढा ऋतवो भवन्ति । तर पारमायारमामारविश्वेशधरणीक्तमान्न्यसेत् । अष्टपत्रं भवत्यष्टाक्षरा गायत्री भवति ब्रह्मगायत्रीं न्यसेत् । द्बाद्बशपत्रं भवति द्बादशादित्या भवन्ति ते स्वरा भवन्ति । स्वरान् ज्ञात्वादित्यलोकमश्नुते । षोडशपत्रं भवति षोडशकलो वै पुरुषो वर्णो ह वै पुरुष: स लोकाधिष्ठितो भवत्यनुष्टुब्‍ वै पुरुष: ॥१॥
स होवाच भृगुपुत्र एतमानुष्टुभं मन्त्रराजं साड्‍गं सप्रसृतिकं समायं साधिष्ठानं सतन्त्रं यो जानाति स भूतिमान् भवति सोऽमृतत्वं च गच्छति सोऽमृतत्वं च गच्छतीति ॥२॥
इति गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्सु तृतीयोपनिषत् ॥३॥
इत्याथर्वणीया गणेशपूर्वतापिन्युपनिषत्समाप्ता ॥