पांडवप्रताप - अध्याय ३३ वा

॥ श्रीगणेशाय नमः॥ अग्निसंभूत याज्ञसेनी ॥ जी साक्षात अवतरली भवानी ॥ कीचक बोलिला पापखाणी ॥ प्रतिवचन त्यासी देत ॥१॥
मी कदा तुज योग्य नाहीं ॥ पडूं नको व्यर्थ प्रवाहीं ॥ परदाराभिलाषें पाहीं ॥ प्राणें जाशी दुरात्म्या ॥२॥
परांगना परधन ॥ येथें रमे ज्याचें मन ॥ तो सर्वांचा द्वेषी पूर्ण ॥ आलें मरण जवळी त्या ॥३॥
मी दासी नव्हें निर्धार ॥ माझे पंच गंधर्व भ्रतार ॥ माझा अभिलाष धरी जो पामर ॥ त्यासी ते मारितील क्षणार्धे ॥४॥
टाकूनियां स्वधर्मपथ ॥ आडमार्गे चालसी यथार्थ ॥ तरी समीप आला अनर्थ ॥ कीचका तुज निर्धारें ॥५॥
ज्या गोष्टीनें अनर्थ थोर ॥ होय स्वकुलाचा संहार ॥ ऐशिया विचारीं चतुर ॥ सहसाही न प्रवर्तती ॥६॥
समर्थाशीं विरोध करिती ॥ आपुलें कल्याण चिंतिती ॥ ते अपायनदींत बुडती ॥ न काढी कोणी तयांतें ॥७॥
याकरितां विचार करीं ॥ परतोनि जाईं स्वमंदिरीं ॥ तो सूतपुत्र यावरी ॥ कीचक बोले दुरात्मा ॥८॥
मी खवळलिया जाण ॥ नाटोपें कोणा प्रलयाग्न ॥ सकल राजे मजअधीन ॥ मी करीन तेंचि होय ॥९॥
विराटही मजअधीन ॥ माझेनें त्यासी राज्यासन ॥ एकशत पांच पूर्ण ॥ बंधु माझे पाठिराखे ॥१०॥
भीम आणि हनुमंत ॥ मी जिंकीन एके क्षणांत ॥ तुझे पंच गंधर्व दावीं त्वरित ॥ मारुनि टाकीन क्षणार्धे ।११॥
द्रौपदी म्हणे सिंहकन्यका ॥ कैसी प्राप्त होईल जंबुका ॥ राजहंसविभाग देखा ॥ काग कैसा नेईल ॥१२॥
दीपासी आलिंगितां पतंग ॥ तत्काल होय प्राणभंग ॥ मज स्पर्शतां सवेग ॥ तेचि गति तुज साच ॥१३॥
माझा करितां अभिलाष ॥ होईल तुझा प्राणनाश ॥ शाहणा होईं जाईं घरास्म ॥ उभा न राहें क्षणभरी ॥१४॥
गंगा पूरें भरतां तुंबळ ॥ परपारा केवीं जाय बाळ ॥ गगनींचे सूर्यमंडळ ॥ मानवाहातीं न चढेचि ॥१५॥
रत्नराशि पडली थोर ॥ म्हणोनि भरी खदिरांगार ॥ कीं हा नीलरत्नांचा हार ॥ म्हणोनि विखार धरुं नको ॥१६॥
महाविष स्वयें भक्षून ॥ प्रचीत पहावया इच्छी कोण ॥ ब्रह्मद्रोहेंकरुन ॥ कोण कल्याण पावला ॥१७॥
माझा अभिलाष धरितां चित्तीं ॥ तेचि होईल तुज गती ॥ ऐसें ऐकतां तो मंदमती ॥ सुदेष्णेच्या गृहा गेला ॥१८॥
तिला म्हणे सैरंध्रीसी ॥ बोधूनि पाठवीं मजपाशीं ॥ नाहीं तरी मी प्राणासी ॥ त्यागीन आतां जाण पां ॥१९॥
मग सुदेष्णा बोले वचन ॥ मी तिजहातीं पाठवित्यें अन्न ॥ तूं तिजला आकळून ॥ बळेंचि भोगीं कीचका ॥२०॥
कीचक गेला मंदिरासी ॥ सवेंचि प्राप्त जाहली निशी ॥ बोलावूनि सैरंध्रीसी ॥ म्हणे अन्न नेईं कीचका ॥२१॥
कीचकासी हें अन्न देईं ॥ सुरा उत्तम घेऊनि येईं ॥ येरी म्हणे सहसाही ॥ मी न जाईं त्या स्थाना ॥२२॥
महादुरात्मा कीचक ॥ मी न पाहें त्याचें मुख ॥ मज स्पर्शतां तो मूर्ख ॥ भस्म होईल जाण पां ॥२३॥
अतिसहवासेंकरुन ॥ माझें ठाउकें आहे तुज लक्षण ॥ आणिकाहातीं दे पाठवून ॥ मजकारणें योग्य नव्हे ॥२४॥
येरी म्हणे मीं पाठविल्यावरी ॥ तो सहसा तुज कांहीं न करी ॥ परम खेद मानूनि सैरंध्री ॥ निघत अन्न घेऊनी ॥२५॥
नयनीं वाहती अश्रुधारा ॥ हंसगती जात पांडवदारा ॥ म्हणे श्रीकृष्णा यादवेद्रा ॥ परम संकटीं रक्षीं तूं ॥२६॥
मी सत्य पतिव्रता पूर्ण ॥ श्रीकृष्णभजनी असेल मन ॥ तरी त्याची शक्ति होऊनि क्षीण ॥ मज दुर्जन नातळे ॥२७॥
वाटेनें जातां सत्वर ॥ द्रौपदी वदे सूर्यस्तोत्र ॥ म्हणे हे भास्कर दिनकर ॥ रक्षीं मज तूं आतां ॥२८॥
सकलनेत्रप्रकाशका ॥ अंबर चूडामणे त्रैलोक्यदीपका ॥ दिनकरा तरणी तमांतका ॥ सर्वव्यापका दिनमणे ॥२९॥
जाणोनि द्रौपदीचें मानस ॥ सूर्ये पाठविला एक राक्षस ॥ तो रक्षीत द्रौपदीस ॥ गुप्तरुपें चालिला ॥३०॥
द्रौपदी येतां कीचक ॥ उभा ठाकला हास्यमुख ॥ म्हणे हें भाग्य तुझें सकळिक ॥ होईं स्वामिणी सर्वस्वें ॥३१॥
येरी म्हणे उत्तम सुरा ॥ सुदेष्णेणें मागितली सत्वरा ॥ कीचक म्हणे त्या अवसरा ॥ आणिकाहातीं पाठवितों ॥३२॥
ऐसें बोलूनि सव्यहस्तीं ॥ धरिली द्रौपदी महासती ॥ म्हणे भुललासी पापमती ॥ व्यभिचारिणी मी नव्हें ॥३३॥
द्रौपदीनें आसुडिला हस्त ॥ करें लोटिला कीचक तेथ ॥ रक्षकराक्षसें अकस्मात ॥ पाडिला गुप्त धरेवरी ॥३४॥
वृक्ष उन्मळोनि पडिला ॥ तैसा उताणा आपटला ॥ तेथूनि धांवत द्रुपदबाळा ॥ राजसभेसी पातली ॥३५॥
राजा आणि कंक ॥ बैसले प्रधान सभानायक ॥ तंव मागूनि कीचक ॥ धांवत सभे पातला ॥३६॥
केशीं धरुनि उन्मत्त ॥ द्रौपदीस मारिली लात ॥ तों राक्षस होता जो गुप्त ॥ तेणें कीचक धुमसिला ॥३७॥
गुप्तरुपें लत्ताप्रहार ॥ कीचकासी दिधले अपार ॥ भूमीपरी पाडिला दुराचार ॥ भोंवंडी नेत्र मूर्च्छेनें ॥३८॥
तेव्हां सभेसी होता वृकोदर ॥ रागें दशनीं रगडिला अधर ॥ खदिरांगारासम केले नेत्र ॥ भोंवयां गांथी घातली ॥३९॥
उठोनियां भीमसेन ॥ कीचकाचा घेऊं पाहे प्राण ॥ तों धर्मे भ्रूसंकेत दावून ॥ म्हणे नव्हे वेळ ही ॥४०॥
दिवस उरले किचित ॥ प्रकट होईल लोकांत ॥ ऐसें जाणोनि स्वस्थ ॥ भीम बैसला उगाचि ॥४१॥
अंकुशें आकर्षिला वारण ॥ कीं उदकें शांतविजे हुताशन ॥ कीं महाभुजंग बळेंकरुन ॥ आकर्षी जैसा मंत्रवादी ॥४२॥
अन्योक्तीनें धर्म बोलत ॥ इंधन होईल तुज बहुत ॥ वृक्ष तोडूं पाहसी येथ ॥ नव्हे उचित ये स्थळीं ॥४३॥
तरी एकीकडे जाऊन ॥ करीं सावकाश वृक्षखंडन ॥ चितमाजी घालून ॥ भस्म करीं मनेच्छा ॥४४॥
उत्तम वृक्ष रक्षूनी ॥ कंटकतरु तोडावे मुळींहूनी ॥ वृश्चिक निघतां सदनीं ॥ पादरक्षेनें ताडिजे ॥४५॥
दृष्टीं पडतां दंदशूक ॥ आधीं ठेंचावें त्याचें मुख ॥ रक्षावे जीव सात्त्विक ॥ सांगणें बहुत नलगेचि ॥४६॥
इकडे द्रुपदराजकुमारी ॥ नेत्रीं अश्रु येती खेद करी ॥ माझे गंधर्व असतां अंबरीं ॥ सूतपुत्रें मज मारिलें ॥४७॥
पंच गंधर्व महामती ॥ काय हें निर्वाण पाहती ॥ त्यांच्या क्रोधाची शांती ॥ कैसी जाहली एकसरें ॥४८॥
काय जाहला त्यांचा पुरुषार्थ ॥ न जाणती एवढा अनर्थ ॥ राया तूं कैसा आहेस पाहात ॥ अद्भुत अन्याय या वेळे ॥४९॥
न्यायान्यायनिवाडा न करी ॥ तरी तो राजा नव्हे निर्धारीं ॥ विराटा तुझे सभेभीतरी ॥ धर्म नाहींच वाटतें ॥५०॥
तुम्ही म्हणवितां सभासद ॥ दृष्टीं देखतां अनर्थ ॥ लोक द्रौपदीस स्तवीत ॥ म्हणती सत्य बोलतेसी ॥५१॥
कीचक परम चांडाळ ॥ हा राज्य बुडवील सकळ ॥ याचे भिडेनें भूपाळ ॥ सर्वथा कांहीं बोलेना ॥५२॥
येणें वास्ना धरिली विपरीत ॥ तरी जवळी यासी आला मृत्यु ॥ ऐसें सरस्वती भविष्य सांगत ॥ जन मुखें करुनियां ॥५३॥
कंक म्हणे सैरंध्रीप्रती ॥ पंच गंधर्व तुझे पती ॥ संकटीं मोठे पडिले असती ॥ यास्तव न येती धांवोनि ॥५४॥
न्याय अन्याय निर्धार ॥ अवलोकीत जगदीश्वर ॥ कर्ता हर्ता सूत्रधार ॥ तो करील साच तेंचि ॥५५॥
ईश्वर आहे जयवंत ॥ तो क्षणांत करील विपरीत ॥ तूं मंदिराप्रति जाईं त्वरित ॥ सुदेष्णेपाशीं सांग हें ॥५६॥
विपरीत कर्माची गती ॥ समर्थ महाव्यसनीं पडती ॥ न्याय अन्याय न लक्षिती ॥ विपरीत गति कालाची ॥५७॥
तुझे पतींचा कोण समय ॥ हें तूं सैरंध्री नेणसी काय ॥ कालप्रतीक्षा करिती पाहें ॥ वरारोहे गंधर्व तुझे ॥५८॥
तूं रडतेस दुःखेंकरुन ॥ तेणें मत्स्यराज्यांत होईल विघ्न ॥ असो सैरंध्री तेथून ॥ मंदिराप्रती प्रवेशली ॥५९॥
मुक्तकेशा आरक्तनेत्री ॥ श्वासोच्छवास टाकी वक्रीं ॥ सुदेष्णा म्हणे चारुगात्री ॥ कां रडसी वरारोहे ॥६०॥
सैरंध्रे सांगे वर्तमान ॥ सुदेष्णा म्हणे ऐकें वचन ॥ कीचकासी मी दंड करीन ॥ न धरीं अन्य मनीं तूं ॥६१॥
द्रौपदी म्हणे त्यासी मारणार ॥ वेगळेचि असती साचार ॥ अर्कसुताचें पाहावया मंदिर ॥ जाईल क्षण न लागतां ॥६२॥
मग द्रुपदबाळा गृहीं जाऊन ॥ करिती जाहली सचैल स्त्रान ॥ चांडाळ स्पर्शला म्हणोन ॥ श्रीकृष्णनामजक करी ॥६३॥
सर्व प्रायश्वित्तांसी कारण ॥ श्रीहरीचें नामस्मरण ॥ यावरी रजनींत उठोन ॥ द्रौपदी जाय गुप्तरुपें ॥६४॥
जे प्रत्यक्ष भवानी ॥ कीचकवध इच्छी मनीं ॥ भीमाजवळी येऊनी ॥ एकांतीं सांगे निजगुज ॥६५॥
झोंप लागली तुम्हां कैसी ॥ ऊठ महावीरा काय पाहसी ॥ माझी दुर्दशा सभेसी ॥ केली कैसी दुर्जनें ॥६६॥
कष्ट भोगिले अमित ॥ सर्वांसी कारण कपटद्यूत ॥ खेळूनि राज्य हरविलें समस्त ॥ म्हणोनि कंक सेवा करी ॥६७॥
व्यास नारदादि विदुर ॥ यांहीं शिकविले बहु प्रकार ॥ ते अवघे विसरोनि युधिष्ठिर ॥ द्यूत खूळोनि बुडविलें ॥६८॥
पृथ्वीचे राजे कर जोडून ॥ धर्माचें करिती स्तवन ॥ तो पराचें भक्षूनि अन्न ॥ अतिदीन दिसताहे ॥६९॥
हरिश्चंद्र पृथ्वीपति सत्य ॥ परी डोंबाघरीं सेवा करीत ॥ तैसाचि धर्म खेळोनि द्यूत ॥ सेवा येथें करीतसे ॥७०॥
जो धर्म मयसभेसी ॥ बैसे वेष्टितमहर्षी ॥ गजस्कंधी बैसोनि जयापाशीं ॥ भाट वर्णिती पृथ्वीचे ॥७१॥
दहा सहस्त्र संन्यासी ॥ सुखें राहिले धर्मपाशीं ॥ धर्माश्रयें महर्षी ॥ कुटुंबांसह राहिले ॥७२॥
सदा घरी अन्नसत्र ॥ लक्षावधि जेविती विप्र ॥ ज्या अन्नसुवासें अमर ॥ लाळ घोंटिती जेवावया ॥७३॥
तोचि हा धर्म येथ ॥ कंका कंका ये त्वरित ॥ म्हणोनि विराटराव बोलावीत ॥ खेळों द्यूत पोटभरी ॥७४॥
केरळदेशींचा नृपती ॥ राजसूययज्ञीं आला भेटीप्रती ॥ रत्नजडित उपानह हातीं ॥ आणोनि पुढें ठेविल्या ॥७५॥
एकीं हिर्‍यांच्या पादुका आणोनी ॥ स्वहस्तें लेवविल्या धर्मचरणीं ॥ तो धर्मराज परसदनीं ॥ पाहतें मी दीनाऐसा ॥७६॥
तैसाचि तूं महाराज भीम ॥ अंतकाहूनि थोर पराक्रम ॥ हिडिंब बक अधम ॥ न लागतां क्षण मर्दिले ॥७७॥
पर्वत भुजबळें लोटोनी ॥ समान करिशील हे धरणी ॥ तो तूं विराटाचे सदनीं ॥ स्वयंपाकी जाहलासी ॥७८॥
ऐसा तूं महामती ॥ तुज सभेस नेऊनि भ्याडविती ॥ सकल स्त्रिया हांसती ॥ मी खेद चित्तीं पावत्यें ॥७९॥
खांडववन देऊनि सत्वर ॥ तृप्त केला वैश्वानर ॥ शरपंथें निर्जर ॥ केले जर्जर समरांगणीं ॥८०॥
तो हा बृहन्नटा होऊन ॥ स्त्रियांसी शिकवी नर्तन ॥ गोधन अश्वपालन ॥ सहदेव नकुल करिताती ॥८१॥
श्रीरंगाची मी भगिनी ॥ पांचालनृपतीची प्रियनंदिनी ॥ पांडवसिंहांची पत्नी ॥ स्त्रुषा पंडुनृपाची ॥८२॥
ते मी विराटसभेंत ॥ कीचकाची साहिली लात ॥ माझा न जाहला देहपात ॥ कासया व्यर्थ वांचलें ॥८३॥
विलाप करितां द्रुपदपुत्री ॥ अश्रु आले भीमाचे नेत्रीं ॥ म्हणे चतुर्वक्रा संसारीं ॥ व्यर्थ कासया घातलें ॥८४॥
जळो माझ्या भुजांचे बळ ॥ जळो गदा गांडीव सबळ ॥ ईश्वरी क्षोभचि केवळ ॥ आम्हांवरी जाहला ॥८५॥
ईश्वर जाहलिया पाठिमोरा ॥ नसतीं विघ्नें येती घरा ॥ महारत्नें होती गारा ॥ कोणी पुसेना तयांतें ॥८६॥
आपुलें द्रव्य लोकांवरी ॥ बुडोनि जाय न लाभे करीं ॥ ज्याचें घ्यावें तो द्वारीं ॥ बैसे आण घालोनि ॥८७॥
वैरियांकरी सांपडे वर्म ॥ अवदशेनें बुडे धर्म ॥ विशेष वाढे क्रोध काम ॥ तरी देवक्षोभ जाणिजे ॥८८॥
अपुले जे कां शत्रु पूर्ण ॥ ज्यांसी आपण गांजिलें दारुण ॥ अडल्या धरणें त्यांचे चरण ॥ तरी देवक्षोभ जाणिजे ॥८९॥
लाभाकारणें निघे उदिमास ॥ तों हानीच होय दिवसेंदिवस ॥ पूज्यस्थानीं अपमान विशेष ॥ तरी देवक्षोभ जाणिजे ॥९०॥
सुहृद आप्त द्वेष करिती ॥ नसते व्यवहार येऊनि पडती ॥ सदा तळमळ वाटे चित्तीं ॥ तरी देवक्षोभ जाणिजे ॥९१॥
आपुलें राज्य संपत्तिधन ॥ शत्रु भोगूं पाहे आपण ॥ शरीर पीडे व्याधीविण ॥ तरी क्षोभ देवाचा ॥९२॥
विद्या जवळी बहुत असे ॥ परी तया कोणी न पुसे ॥ बोलों जातां मति भ्रंशे ॥ तरी देवक्षोभ जाणावा ॥९३॥
वृद्धपणीं ये दरिद्र ॥ स्त्री मृत्यु पावे जाती नेत्र ॥ हेळसिती सुना पुत्र ॥ तरी देवक्षोभ जाणावा ॥९४॥
असो द्रौपदीस म्हणे भीमसेन ॥ कीचकासी आजचि मारीन ॥ मृद्धटवत करीन चूर्ण ॥ पाहें आतां मृगाक्षी ॥९५॥
तुज जेव्हां मारिली लात ॥ तेव्हांचि करितों निःपात ॥ परी धर्मे दाविला भ्रूसंकेत ॥ प्रकट होऊं म्हणोनी ॥९६॥
हे नीलोत्पलदलवर्णे ॥ हरिमध्ये सुहास्यवदने ॥ पंचदश दिन कुरंगनयने ॥ आतां उरले असती पैं ॥९८॥
खेद न करीं सहसाही ॥ द्रौपदी भीमें धरिली हृदयीं ॥ तिचे नेत्रोदकें ते समयीं ॥ अंग भिजलें भिमाचें ॥९९॥
भीम म्हणे न करीं शोक ॥ क्षणांत मारितों कीचक ॥ चित्रशाळा सुरेख ॥ रात्रीं शून्य असते पैं ॥१००॥
मी तये शाळेंत जाऊन ॥ गुप्तरुपें करितों शयन ॥ कीचकासी सांग जाऊन ॥ चित्रशाळे येइंजे ॥१०१॥
तुझा माझा समागम ॥ तेथें होईल मोठा संभ्रम ॥ जाण माझा हाचि नेम ॥ एकटा येईं अंधारीं ॥१०२॥
ऐकोनि भीमाचें वचन ॥ द्रौपदी बोले सुहास्यवदन ॥ तुम्हीं आधीं सत्वर जाऊन ॥ तेथें शयन करावें ॥१०३॥
मग उठूनि लावण्यसूंदरी ॥ सहज आली बाहेरी ॥ तों कीचक ते अवसरीं ॥ सन्मुख येऊनि बोलत ॥१०४॥
म्हणे मजपासूनि अंतर ॥ सैरंध्री पडिलें साचार ॥ तुज म्यां केला लत्ताप्रहार ॥ अपराध क्षमा करीं पैं ॥१०५॥
मी तुझा शरणागत पाहीं ॥ एकदां अंगसंग तुझा देईं ॥ हें राज्य माझेंचि सर्वही ॥ विराट काय मशक पैं ॥१०६॥
कौरव आणि पांडव ॥ क्षण न लागतां मारीन सर्व ॥ हस्तिनापुरींची राणीव ॥ तुजसहित करीन मी ॥१०७॥
द्रौपदी म्हणे कीचकास ॥ तूं कळों नेदीं कोणास ॥ रावराणिवेसी रहस्य ॥ कळों नेदीं तत्त्वतां ॥१०८॥
अंधारांत येईं गुप्त ॥ गंधर्वांसी न कळवीं मात ॥ मी जाऊनि चित्रशाळेंत ॥ निद्रा करितें अंधारीं ॥१०९॥
तूं न धरीं दुजयाची चाड ॥ तेथें तुझें कोड ॥ भोगिशी सुख उदंड ॥ सांडोनि भीड सर्वही ॥११०॥
तों सैरंध्रीशी एकान्त ॥ कीचकें मांडिलासे बहुत ॥ हें जाणोनि विराटें त्वरित ॥ कीचकासी ॥ बोलाविलें ॥१११॥
कीचक जाऊनि करी वंदन ॥ म्हणे बोलाविलें कोण कारण ॥ विराट म्हणे अपशकुन ॥ नगरीं बहु होताती ॥११२॥
दुष्टस्वप्न देखती नरनारी ॥ शिवा वोभाती अहोरात्री ॥ दिवसा दुर्गभिंतीवरी ॥ शब्द करिती दिवाभीतें ॥११३॥
धरणी क्षणक्षणां कांपत ॥ निद्रित नारी ओसणत ॥ अहाहा झाला थोर घात ॥ प्रेतें पसरलीं चहूंकडे ॥११४॥
तुज शनैश्वर जन्मस्थ ॥ मज बारावा कठिण बहुत ॥ तुज अथवा मज मृत्यु ॥ सांगती पंडित जाणते ॥११५॥
तुज मागणें हेंचि यथार्थ ॥ सोडीं सैरंध्रीची मात ॥ तिचे पांच गंधर्व गुप्त ॥ करितील घात क्षणार्धे ॥११६॥
तरी सैरंध्रीशीं एकान्त ॥ करितां होईल तुझा घात ॥ माझें वचन यथार्थ ॥ कीचका मानीं एवढें ॥११७॥
हे केवळ आहे कृत्या ॥ कलहकल्लोळघोरसरिता ॥ शक्ररिजनकें नेतां सीता ॥ पावला घाता समूळ ॥११८॥
कीचक म्हणे रावणें ॥ दश मस्तकें दिलीं सीतेकारणें ॥ मी सैरंध्रीस एक देणें ॥ परम उचित हें असे ॥११९॥
जाईल तरी जावो प्राण ॥ परी मी न सोडीं तिजलागून ॥ तिचें माझें वचन ॥ एकांतीं दृढ जाहलें ॥१२०॥
विराट म्हणे तूं कामातुर ॥ भय लज्जा सोडिली समग्र ॥ यावरी कीचक सत्वर ॥ निजमंदिराप्रति गेला ॥१२१॥
यावरी तो श्रृंगार ॥ अवघा वेळ करी पामर ॥ दिव्य वस्त्रें दिव्यालंकार ॥ सुगंधें शरीर चर्चिलें ॥१२२॥
मरण जवळी आलें असे ॥ बहुत सुंदर कीचक दिसे ॥ जातेसमयीं प्रकाशे ॥ दीप जैसा बहुतचि ॥१२३॥
कीचक उतावीळ मनीं ॥ केव्हां प्राप्त होईल रजनी ॥ म्हणे नष्टा वासरमणी ॥ अस्ताचला न जासी ॥१२४॥
श्रृंगार करितां बहुवस ॥ सहजचि मावळला दिवस ॥ मध्यरात्र होतां तामस ॥ एकलाचि चालिला ॥१२५॥
इकडे चित्रशाळेंत ॥ भीमसेन निजलासे गुप्त ॥ कीचकाची वाट पाहात ॥ तंव तो तेथें पातला ॥१२६॥
शून्य अवघें नर्तनागार ॥ पडला असे अंधकार ॥ हळू हळू कीचक पामर ॥ चांचपीत जवळी आला ॥१२७॥
कीचक कामें व्यापला जाण ॥ क्रोधें संतप्त भीमसेन ॥ कौतेय तो केवळ पंचानन ॥ कीचक वारण तेथें आला ॥१२८॥
कीचक बोले मंजुळ ॥ सैरंध्री तूं धन्य वेल्हाळ ॥ तुजलांगीं मी उतावीळ ॥ सर्व सांडोनि पातलों ॥१२९॥
दास दासी बहुत मंदिरें ॥ तुजला सिद्ध केलीं सुकुमारें ॥ दिव्यालंकार दिव्य चीरें ॥ सिद्ध करुनि ठेविलीं ॥१३०॥
प्रथम येथें भोग ॥ मग मंदिरा जाऊं सवेग ॥ तूं मज वरिलिया मग ॥ भय नसे कोणाचें ॥१३१॥
तुझे पंच गंधर्वांचा निःपात ॥ कर्नि टाकीन क्षणांत ॥ म्यां श्रृंगार केला बहुत ॥ अंधारांत दिसेना ॥१३२॥
माझें सौंदर्य देखोन ॥ सकल स्त्रिया करिती स्तवन ॥ तूं न बोलसी एकही वचन ॥ कठिण मन कैसें तुझें ॥१३३॥
तूं न बोलसी जरी वचन ॥ तरी मी देईन आपुला प्राण ॥ हें शरीर ओंवाळून ॥ तुजवरुन टाकीन मी ॥१३४॥
मग हळूचे बोले भीमसेन ॥ जवळी येईं दे आलिंगन ॥ कीचक तें ऐकोन ॥ अंग स्पर्शत हळू हळू ॥१३५॥
भीमें धरिला तयाचा हस्त ॥ भूमीवरी बळें आपटीत ॥ कीचक म्हणे सैरंध्री घात ॥ करुं इच्छिसी माझा तूं ॥१३६॥
भीम म्हणे तत्काळ ॥ घे सैरंध्रीचें भोगफळ ॥ कीचक म्हणे हा पुरुष सबळ ॥ गंधर्वचि पातला ॥१३७॥
मग मल्लयुद्ध अद्बुत ॥ जाहलें दोन घटिका तेथ ॥ पर्वत पर्वतावरी आदळत ॥ तैसे ताडिती एकमेकां ॥१३८॥
करचरण मोडूं पाहती ॥ मुष्टिप्रहार निष्ठुर देती ॥ पृष्ठभागीं गुडघे हणिती ॥ मोडूं इच्छिती मध्यभाग ।१३९॥
सुग्रीव आणि वाली ॥ तैसे भिडती तये वेळीं ॥ कीचकही परम बळी ॥ हिडिंबबकांसारिखा ॥१४०॥
मग भीमें बळेंकरुन ॥ भूमीवरी पालथा पाडून ॥ ग्रीवा चरण धरुन ॥ मध्यभागीं मोडिला ॥१४१॥
कीचकें घोर घोष करुन ॥ तत्काल तेथें सोडिला प्राण ॥ भीमें करचरण मोडून ॥ पोटांत त्याच्या खोंविले ॥१४२॥
शिर मोडूनि ते अवसरी ॥ तेंही खोंविलें तयाचे उदरीं ॥ ज्वाला करुनि झडकरी ॥ पांचाळीस दावीत ॥१४३॥
मग भीम गेला तेथून ॥ चित्रशाळेबाहेर येऊन ॥ रक्षकांप्रति वचन ॥ सैरंध्री तेव्हां बोलत ॥१४४॥
म्हणे उठा उठा सकळिक ॥ गंधर्वीं मारिला कीचक ॥ चुडिया घेऊनि सवेग ॥ पाहते जाहले तेधवां ॥१४५॥
तों देखिली मांसाची मोट ॥ सेवकीं नगरांत केला बोभाट ॥ एकशत पांच सदट ॥ बंधू धांवले कीचकाचे ॥१४६॥
केचकाकारणें रडतीं समग्र ॥ जाहला एकचि हाहाकार ॥ विराट सुदेष्णा सत्वर ॥ गजबजून धांवलीं ॥१४७॥
कीचकस्त्रिया बहुत ॥ धांवती महाशब्द करीत ॥ सैरंध्रीपायीं यथार्थ ॥ कीचक मारिला गंधर्वीं ॥१४८॥
तों स्तंभाआड सैरंध्री ॥ कीचकीं देखिली ते अवसरीं ॥ केशीं धरोनि झडकरी ॥ ओढिली बळें तेधवां ॥१४९॥
म्हणती इच्या पायीं मृत्यु ॥ कीचकासी जाहला सत्य ॥ तरी हीस घालावें अग्नींत ॥ कीचकाचे समागमें ॥१५०॥
ऐसें बोलूनि समस्त ॥ द्रौपदी आणि कीचकप्रेत ॥ दोघांसही उचलूनि त्वरित ॥ नेते जाहले चिताभूमीं ॥१५१॥
द्रौपदी आक्रोशें रडत ॥ घाबरी चहूंकडे पाहात ॥ म्हणे हे कृष्ण द्वारकानाथ ॥ कोठें गेलासी या वेळे ॥१५२॥
जय जयंत विजय ॥ जयत्सेन जयद्वल हो आर्य ॥ धांवा वेगें पाहतां काय ॥ मजला नेलें कीचकांनी ॥१५३॥
तुम्ही पांच असतां शिरीं ॥ गांजिलें मज सूतपुत्रीं ॥ ते करुणाशब्द श्रोत्रीं ॥ बल्लवें ऐकिले तेधवां ॥१५४॥
इत्युक्यांत रुप पालटोन ॥ गेला नगरदुर्ग उडून ॥ चिताभूमि ओलांडून ॥ हांकें गगन गाजविलें ॥१५५॥
महाविटप वृक्ष ते वेळां ॥ भीमें उपटूनि करीं घेतला ॥ कीं कालदंड उभारिला ॥ संहारावया विश्वातें ॥१५६॥
भीमाचे अंगवातेंकरुन ॥ महावृक्ष पडती उन्मळोन ॥ पक्ष्यांऐसे उडोन ॥ गगनीं गेले तेधवां ॥१५७॥
तेणें उचंबळलें समुद्रजल ॥ हेलावला ब्रह्मांडगोल ॥ पाताळीं फणिपाल ॥ म्हणती कल्पान्त मांडला ॥१५८॥
अचाट भीमाची आरोळी ॥ बैसली मेघांची दांतखिळी ॥ तों कीचकीं चिता पाजळिली ॥ ज्वालामाली चेतविला ॥१५९॥
तों कीचकीं देखिला दुरोन ॥ येत महावृक्ष घेऊन ॥ म्हणती आला रे धांवोन ॥ सैरंध्रीचा गंधर्व ॥१६०॥
एक म्हणती उचला सैरंध्री ॥ वेगें टाका अग्नीमाझारी ॥ अवघे कीचक दुराचारी ॥ ओढिती तेव्हां तियेतें ॥१६१॥
एक म्हणती टाका उचलून ॥ गंधर्व काय करील येऊन ॥ तों प्रलयहांक मारुन ॥ भीमसेन पातला ॥१६२॥
देखतां भीम भयायक ॥ पळों लागले सर्व कीचक ॥ तों वृक्षघायें सकळिक ॥ एकदांचि संहारिले ॥१६३॥
मृत्तिकेचे घट फुटले ॥ कीं मत्कुण एकदांचि रगडिले ॥ एकशत पांच आगळे ॥ संहारिले क्षणार्धे ॥१६४॥
द्रौपदीस म्हणे वृकोदर ॥ तूं नगरांत जाईं सत्वर ॥ मग तेथूनि कुंतीकुमार ॥ गुप्तरुपें चालिला ॥१६५॥
नगरदुर्ग उडोन ॥ स्वस्थानीं बैसला जाऊन ॥ पूर्वस्वरुप धरुन ॥ बाहेर येऊन पुसतसे ॥१६६॥
म्हणे वर्तमान काय जाहलें ॥ कोणीं हे कींचक मारिले ॥ तों सैरंध्री ते वेळे ॥ स्वस्थानासी पातली ॥१६७॥
रायासी सांगती दूत ॥ कीचक मारिले समस्त ॥ सैरंध्रे आली घरांत ॥ भयभीत नगर जाहलें ॥१६८॥
हे कैंची आणूनि ठेविली ॥ इशीं कोणीं न करावी बोली ॥ इची दृष्टि नव्हे भली ॥ संहारील सकल जनांतें ॥१६९॥
इकडे रायें सेवक धाडून ॥ अवघे कीचक एकत्र करुन ॥ एके चितेंत घालून ॥ केले दहन एकदांचि ॥१७०॥
क्रियाकर्म समस्त ॥ रायें करविलें यथोक्त ॥ विराट येऊनि मंदिरांत ॥ सुदेष्णेप्रति सांगतसे ॥१७१॥
सैरंध्रीस निरोप देईं ॥ इचें काम नसेचि कांहीं ॥ हे कोठील कैसी काई ॥ कलहकारिणी ठेविली ॥१७२॥
हे असतां येथें साचार ॥ न राहेचि आमुचें नगर ॥ नगरलोक नारी नर ॥ इचें नाम घेऊं भीती ॥१७३॥
इकडे श्रीरंगाची भगिनी ॥ सचैल स्त्रान करी ते क्षणीं ॥ स्वस्थ मानस करुनी ॥ ध्यान धरी श्रीहरीचें ॥१७४॥
जपे श्रीकृष्णनाममाला ॥ शीतळ जाहली द्रुपदबाळा ॥ पंचगंधर्वांचे ते वेळां ॥ स्तवन करी द्रौपदी ॥१७५॥
मग अंतर्गृहीं जाऊन ॥ घेत बृहन्नटेचें दर्शन ॥ सकल राजकुमारी येऊन ॥ म्हणती धन्य सैरंध्री ॥१७६॥
कीचकांहातींची सुटोन ॥ माये आलीस परतोन ॥ बृहन्नटा बोले हांसोन ॥ थोर कल्याण जाहलें ॥१७७॥
बृहन्नटेसी म्हणे सैरंध्री ॥ शिकवूनियां राजकुमारी ॥ सुखी आहेस अंतःपुरीं ॥ चिंता सर्व सोडोनियां ॥१७८॥
सुदेष्णा म्हणे सैरंध्रीबाई ॥ तूं आतांचि येथूनि जाईं ॥ पुरुषमात्र सर्वही ॥ भीती तुज देखतां ॥१७९॥
सैरंध्री म्हणे तेरा दिवस ॥ क्षमा कीजे आम्हांस ॥ माझे भ्रतार पांच पुरुष ॥ कल्याण तुमचें चिंतिती ॥१८०॥
तुम्हांवरी उपकार करुन ॥ मग आम्ही जाऊं येथून ॥ स्वस्थ करोनियां मन ॥ सुखें तुम्हीं असावें ॥१८१॥
कीचक मारिले सकळी ॥ हे देशोदेशीं मात गेली ॥ इकडे दुर्योधनें ते वेळीं ॥ हेर धाडिले पृथ्वींत ॥१८२॥
म्हणे अवनी धुंडावी सकळ ॥ पर्वत वन कठिनस्थळ ॥ पांडव धुंडोनि एक वेळ ॥ ओळखोनि सोडावे ॥१८३॥
सप्तद्वीपें नवखंडे ॥ छप्पन्न देश पाहोनि निवाडें ॥ कठिण विवरें पर्वतकडे ॥ शोधूनि दूत परतती ॥१८४॥
सुयोधनासी सांगती हेर ॥ माग न लागे अणुमात्र ॥ शोधिलें पांचालनगर ॥ धौम्य पुरोहित तेथें असे ॥१८५॥
पांडवांचे पांच पुत्र पाहीं ॥ ते आहेत पांचालगृहीं ॥ सुभद्रा सौभद्र सर्वही ॥ द्वारकेसी आहेत ॥१८६॥
पांडवांचा समाचार ॥ कोठें न लागे अणुमात्र ॥ परी विराटनगरीं थोर ॥ अद्बुत एक वर्तलें ॥१८७॥
एकशत पांच आगळे ॥ कीचक गंधर्वीं मारिले ॥ ऐसें ऐकतां ते वेळे ॥ मन दचकलें दुर्योधनाचें ॥१८८॥
अंग जाहलें सत्त्वहीन ॥ तंव बोलिला वीर कर्ण ॥ दुसरे हेर पाठवून ॥ समाचार आणावा ॥१८९॥
गंधर्व कोठील कोण ॥ कीचक मारिले काय कारण ॥ जीमूतमल्ल टाकिला मारुन ॥ तो कोण ओळखावा ॥१९०॥
पाणवठां समाचार ॥ कळे ग्रामांतील समग्र ॥ एक म्हणती निर्धार ॥ पांडव नाशातें पावले ॥१९१॥
तों द्रोण सांगे पंडुनंदन ॥ श्रीकृष्णभक्तिपरायण ॥ संकट किंवा मरण ॥ कल्पांतींही न पावती ॥१९२॥
भीष्म म्हणे धर्मराज ॥ सोमवंशविजयध्वज ॥ अजातशत्रु तेजःपुंज ॥ जयवंत सर्वां ठायीं ॥१९३॥
जेथें वसत असेल धर्म ॥ धर्म तेथें आनंद परम ॥ आनंद तेथें आराम ॥ पावती जन सर्वही ॥१९४॥
जन तेथें जगदीश्वर ॥ जगदीश्वर तेथें भक्त समग्र ॥ भक्त तेथें परमानंद थोर ॥ वसतसे नेमेंशीं ॥१९५॥
आनंद तेथें विचार ॥ विचार तेथें सच्छास्त्र ॥ सच्छात्र तेथें समग्र ॥ संतमंडळी असेल ॥१९६॥
संत तेथें अद्वयसुख ॥ सुख तेथें दया अधिक ॥ दया असे तेथें देख ॥ समाधान वसतसे ॥१९७॥
समाधान तेथें निजबोध ॥ बोध तेथें अभेद ॥ अभेद तेथें ब्रह्मानंद ॥ निजखूण जाणिजे ॥१९८॥
गंगातनय वरिष्ठ ॥ जो विवेकरत्नांचा मुकुट ॥ कीं स्वानंदाचा लोट ॥ सोमवंशीं लोटला ॥१९९॥
पांडवांचें निवासस्थळ ॥ तीं लक्षणें वर्णीत निर्मळ ॥ दुर्योधन दुष्ट केवळ ॥ ऐकोनि तटस्थ राहिला ॥२००॥
आतां रसाळ कथा पूर्ण ॥ दक्षिण उत्तर गोग्रहण ॥ तो सुरस रस गहन ॥ कर्णपात्रीं घेइंजे ॥२०१॥
पांडवपालका ॥ पांडुरंगा । पुंडलीकहृदयारविंदभृंगा ॥ ब्रह्मानंदा निःसंगा ॥ अजा ॥ अव्यया ॥ जगद्नुरो ॥२०२॥
श्रीनिवासा श्रीधरवरदा ॥ ब्रह्मांडनायका ब्रह्मानंदा ॥ सुहास्यवदना स्वानंदकंदा ॥ सुरस कथा वदवीं पुढें ॥२०३॥
स्वस्ति श्रीपांडवप्रताप ग्रंथ ॥ विराटपर्व व्यासभारत ॥ त्यांतील सारांश यथार्थ ॥ तेहतिसाव्यांत कर्थियेला ॥२०४॥
इति श्रीश्रीधरकृतपांडवप्रतापे विराटपर्वणि कीचकवध कौरवचिंतावर्तपतनं नाम त्रयस्त्रिंशाध्यायः ॥३३॥
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥