पांडवप्रताप - अध्याय ११ वा

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ स्कंधीं वाहूनि वसुदेव भगिनी ॥ कडिये जावळे बंधु घेऊनी ॥ धर्मार्जुनांते क्षणीं ॥ मार्ग दावीत जातसे ॥१॥
निबिड वृक्ष वनीं लागले ॥ कीं भूमीवरी आलीं मेघमंडलें ॥ तीं भीम भेदीत चाले बळें ॥ महासमर्थ म्हणोनि ॥२॥
माजी न दिसती सूर्य किरण ॥ भयंकर विचरती श्वापद गण ॥ सरिता माळ ओलांडून ॥ महापर्वतीं जातसे ॥३॥
विसांवा नाहीं क्षणैक ॥ न सेवितां फल मूल उदक ॥ सप्तप्रहर पर्यंत देख ॥ मार्ग अपार चालती ॥४॥
एक याम उरली यामिनी ॥ तों तृषाक्रांत जाहली जननी ॥ म्हणे भीमा उदक आणीं ये क्षणीं ॥ विसांवा घेईं एकदां ॥५॥
तों न्यग्रोध वृक्ष तेथें देखा ॥ भूमी पर्यंत लवल्या शाखा ॥ विशाल पारंबिया सुरेखा ॥ गगचुंबित दिसती पैं ॥६॥
पक्वफले विखुरलीं धरणीं ॥ जैसे पसरले प्रवालमणी ॥ पक्षी करिती नाना ध्वनी ॥ वटीं जे कां राहती त्या ॥७॥
तेथें माता बंधु निजवूनी ॥ उद्क शोधूं गेला काननीं ॥ वनकर्दलीचा द्रोण करूनी ॥ तडागजीवनीं भरियेला ॥८॥
जवळी कैंचें पंचपात्र ॥ भिजवूनि घेतलें उत्तरी यवस्त्र ॥ परतोनि आला सत्वर ॥ तंव तीं भूतळीं लोळती ॥९॥
तें देखोनि भीम सेन ॥ शोक समुद्रीं गेला बुडोन ॥ म्हणे रे चतुरानन ॥ काय संसारीं घातलें ॥१०॥
त्रैलोक्यानाथ चक्रपाणी ॥ त्या चिया जन काची भगिनी ॥ महाराज पंडुराजाची पत्नी ॥ स्त्रुषा विचित्रवीर्याची ॥११॥
आम्हां दरिद्यांची जननी ॥ प्रेतवत पडली धरणीं ॥ अजात शत्रु पुण्यखाणी ॥ धर्मराज धर्मात्मा ॥१२॥
अनाथ भणंग दीन ॥ तैसें भूमीवरी केलें शयन ॥ शोधितां ब्राह्मांड संपूर्ण ॥ उपमा ज्यासी दुजी नसे ॥१३॥
विद्या सागर अर्जुन ॥ उपमे भार्गव कीं जान की जीवन ॥ अहा कर्मा दीन वदन ॥ सव्यसाची पडिलासे ॥१४॥
दिव्यरूप पाहून ॥ सुरललना जाती भुलोन ॥ ज्यांचें चातुर्य देखोन ॥ सरस्वती तटस्थ पैं ॥१५॥
ते हे नकुल सहदेव निश्चित ॥ जैसे कौस्तुभ आणि स्यमंत ॥ अहा ते धुळींत ॥ भीम करीत शोक ऐसा ॥१६॥
ऐसा भीम खेद करीत ॥ तों हिडिंबी राक्षसी आली तेथ ॥ साही जणां देखोनि बोलत ॥ वृक्षीं बैसूनि हिडिंब ॥१७॥
हिं साही जणें मारूनी ॥ शीघ्र भक्षा वया आणीं ॥ हिडिंबी धांवली ते क्षणीं ॥ तों भीम सेन देखिला ॥१८॥
देखूनि स्वरूप सुंदर ॥ मदनें व्यापिलें तिचें शरीर ॥ म्हणे याचे पाडॆं रतिवर ॥ तुलनीं उणा वाटतसे ॥१९॥
यासी भ्रतार करीन ॥ चिरकाल सुख भोगीन ॥ व्यर्य काय कायेसी मारून ॥ मांस भक्षण न करीं मीं ॥२०॥
ऐसा विचार करून ॥ राक्ष सीरूप पालटून ॥ रंभेऐसी जाहली कामिन ॥ मधुर वचन बोलतसे ॥२१॥
तुम्ही कोण कोठील सुकुमार ॥ दिसतां सभाग्य राजकुमार ॥ नगर त्यागूनि वन घोर ॥ काय निमित्तें सेविलें ॥२२॥
परम दुर्घट हिडिंब वन ॥ देवांसी येथें न घडे आगमन ॥ येथें तुम्ही मनुष्यें होऊन ॥ निर्भय निःशंक पहुडलां ॥२३॥
हिडिंबराक्षस महादारूण ॥ तुम्हांसी भक्षील न लगतां क्षण ॥ तुज मी स्वबळें वांचवीन ॥ भ्रतार होईं माझा तूं ॥२४॥
तुज मी पृष्ठीं वाहुन ॥ द्वीपांतरा सुखें नेईन ॥ या पांचांसी भक्षून ॥ हिडिंव तृप्त होईल कीं ॥२५॥
मी राक्ष साची बहीण ॥ परी निष्कपट तुज शरण ॥ या पांचांची आस्था सोडून ॥ वरीं मज सुंदर ॥२६॥
यावरी बोले भीम सेन ॥ हिंडिंवासी क्षणें मारीन ॥ जैसा रगडिजे मत्कुण ॥ तेवीं मर्दीन क्षणार्धें ॥२७॥
सांडूनि बंधु जननी ॥ तुज वरूं काय राक्षसिणी ॥ कोटयावधि राक्षस अर्धक्षणीं ॥ हिडिंबा ऐसे मारीन ॥२८॥
ऐसीं उभयतांचीं वचनें ते काळीं ॥ वृक्षा वरूनि हिडिंबें ऐकिलीं ॥ दांत खाऊनि ते वेळीं ॥ हांक फोडिली कृतांत वत ॥२९॥
मग उडी घातली सत्वर ॥ खदिरांगारवत केले नेत्र ॥ विक्राळ वदन विशाळ शरीर ॥ भाळीं सिंदूर चर्चिला ॥३०॥
कज्जलपर्वता ऐसा थोर ॥ बाहेर दाढा विक्राळ शुभ्र ॥ ऐसा धांवतां तो असुर ॥ हिडिंबी म्हणे भीमातें ॥३१॥
उठवीं बंधु आणि जननी ॥ गगना जेईन स्कंधीं वाहुनी ॥ भीम म्हणे पहुडलीं श्रमोनी ॥ न उठवींच सर्वथा ॥३२॥
यांची निद्रा न मोडतां जाण हिडिंब मारूनि करीन चूर्ण ॥ तों राक्षस क्रोधायामान ॥ भगिनी प्रति बोलत ॥३३॥
दैवें आहार दिधला पाठवून ॥ त्या तूं पापिणी केलें विघ्न ॥ तूं केवळ आहेसी जारीण ॥ कैंचा भ्रतार मेळविला ॥३४॥
आतां साही जणें मारून ॥ शेवटीं तुझा घेईन प्राण ॥ वृक्ष विशाल उपटून ॥ भीमावरी धांविन्नला ॥३५॥
बळें वृक्ष भोवंडून ॥ भीमावरी घाली उचलून ॥ तेणें प्रचंड घेऊनि पाषाण ॥ ह्रदया वरी ताडिला ॥३६॥
राक्षस खवळला अद्भुत ॥ भीमाचे कंठीं मिठी घालीत ॥ मग मल्लयुद्ध अत्यद्भुत ॥ घटिका एक जाहलें ॥३७॥
मुष्ठिप्रहार हाणिती ॥ तेणें दणाणत भयें क्षिती ॥ लत्ता प्रहारें ताडिती ॥ थडका देती परस्परें ॥३८॥
राक्षस धांवे मुख पसरून ॥ म्हणे कंठ फोडीन रोंवूनि दशन ॥ भीमें हाणोनि चडकण ॥ दंतपंक्ति पाडिल्या ॥३९॥
हिडिंबासी भीम म्हणत ॥ चांडाला शब्द न करीं बहुत ॥ मम माता बंधु समस्त ॥ श्रमें निद्रित जाहलीं ॥४०॥
दोघे भिडले अतुलबळी ॥ परी भीमाची शक्ति आगळी ॥ हुमणिया हाणितां वक्षःस्थलीं ॥ शब्द करी राक्षस ॥४१॥
दणदणाट ऐकतां कानें ॥ जागीं जाहलीं पांचही जणें ॥ सिंहनाद करितां तेणें ॥ गेले प्राणें पशुपक्षी ॥४२॥
झगडती दोघे ऐरावत ॥ कीं पडती पर्वतावरी पर्वत ॥ तों चापासी बाण लावूनि पार्थ ॥ असुरावरी धांविन्नला ॥४३॥
नकुल सहदेव घेऊनि खङ्गें ॥ राक्ष सावरी चालिले वेगें ॥ हिडिंब चहूंकडे रागें ॥ पर्वत पाषाण भिरकावी ॥४४॥
भीम बंधूंसी वारीत ॥ तुम्हीं असावें  स्वस्थचित्ता ॥ धर्मापाशीं बैसूनि कौतुकार्थ ॥ पहा आतां क्षणभरी ॥४५॥
बंधु थोपवूनि क्षणभरी ॥ भीम असुराचे चरण धरी ॥ मग उचलू नियां अंबरीं ॥ भूमीवरी आपटिला ॥४६॥
सवेंचि हस्त चरण गोंवून ॥ मोट केली गळा बांधून ॥ बळें आकाशीं नेऊन ॥ शिळेवरी आपटिला ॥४७॥
भरला मृद्धट पडतां निश्चिती ॥ बहुत तुकडे जैसे होती ॥ तैसा हिडिंब पडतां क्षितीं ॥ गतप्राण जाहला ॥४८॥
जय जय कार करून ॥ सुमनें सुरगण ॥ कुंती माता भीमार्जुन ॥ नकुल सहदेव आनंदती ॥४९॥
मातेसी नमस्कारी भीम ॥ बंधु आनंदें देती क्षेम ॥ तों हिडिंबी पुढें सकाम ॥ उतावळी वरावया ॥५०॥
भीम म्हणे तूं असुरी ॥ मी कदाही तुज न वरीं ॥ बंधूचें वैर अंतरीं ॥ स्मरूनि करशील घात तूं ॥५१॥
कुंतीचे चरणीं माया ठेवून ॥ हिडिंबी बोले निश्चय वचन ॥ मी राक्षसी म्हणून ॥ उपेक्षा माझी करूं नका ॥५२॥
साही जणांसी पृष्ठीं वाहून ॥ नेईन दुस्तरवनें ओलांडून ॥ महाविघ्नें निवटून ॥ सुख देईन समस्तां ॥५३॥
माझे पोटीं होईल सुत ॥ तो शत्रु संहारील समस्त ॥ साक्ष ठेवूनि रुक्मिणीकांत ॥ प्राण रक्षील अर्जुनाचा ॥५४॥
आजि आपुले हस्तें करून ॥ माझें भीमाशीं लावीं लग्न ॥ कुंती म्हणे धर्मा लागून ॥ विचार मानसीं आणिंजे ॥५५॥
कापटय किंवा शुद्ध मन ॥ हें धर्मरायें जाणून ॥ पुढील भविष्यार्थ संपूर्ण ॥ विदित केला सर्वांतें ॥५६॥
भीमासी म्हणे सर्वज्ञ ॥ इजपासूनि अपाय नव्हे पूर्ण ॥ अवश्य लावीं इशीं लग्न ॥ मनांत आन न धरावें ॥५७॥
धर्म म्हणे हिडिंबे पाहीं ॥ तूं दिवसा सुखें भीम नेईं ॥ रात्र होतांचि आणूनि देईं ॥ रक्षा वया आम्हांतें ॥५८॥
तों भीम बोले उत्तर ॥ एक जाह लिया तुज कुमार ॥ मग संबंध साचार ॥ पुनः तुजशीं घडेना ॥५९॥
येरी अवश्य म्हणोनि तत्काळ ॥ भीमाचे गळां घाली माळ ॥ भीमासी पृष्ठीं घेऊनि सबळ ॥ क्रीडावना प्रति गेली ॥६०॥
पर्वत मौलीं गंगा जलीं ॥ रमणिकोद्यानीं एकात्न स्थलीं ॥ सुखें सदा सुरतमेळीं ॥ भीमाशीं क्रीडा करीतसे ॥६१॥
मानससरोवरीं मैनाक पाठारीं ॥ हिमाचलीं सोमकांतकासारीं ॥ द्रोणाचलीं चंद्राचलीं झडकरी ॥ नेऊनि सुखें क्रीडत ॥६२॥
षड्र्सान्न भोजन ॥ नानापरी रस कामवर्धन ॥ अमृता समान फळें भक्षून ॥ मग सुखशयनीं पहुडती ॥६३॥
लोटतां एक संवत्सर ॥ जन्मला घटोत्कच कुमार ॥ पितया तुल्य सबळ शरीर ॥ महावीर भीम तो ॥६४॥
उपजतांचि शस्त्रास्त्री प्रवीण ॥ भेटला धर्मासी येऊन ॥ कुंती पितृजननी धर्मार्जुन ॥ नकुल सहदेव वंदिले ॥६५॥
म्हणे संकट पडतां पूर्ण ॥ माझें तुम्हीं करितां स्मरण ॥ राक्षसदळ असंख्य घेऊन ॥ शत्रु निवटीन संग्रामीं ॥६६॥
हिडिंबी सर्वांतें प्रार्थींत ॥ संकटीं येईन पुत्रा सहित ॥ क्षोभलिया तुम्हां वरी कृतान्त ॥ पायें लोटीन माघारा ॥६७॥
ऐसें बोलोनि घेतली आज्ञा ॥ नमस्कारूनि साही जणां ॥ पुत्रा सहित महावना ॥ उत्तरपंथें ती गेली ॥६८॥
कर्ण प्रेरील शक्रशक्ती ॥ अर्जुनासी रक्षा वया अमरपती ॥ भैमी जन्म विला निश्चिती ॥ भविष्यार्थ जाणू नियां ॥६९॥
धर्म म्हणे आतां येथूनी ॥ निघावें हें वन त्यागूनी ॥ भीम कुंती स्कंधीं घेऊनी ॥ निघता जाहला तत्काळ ॥७०॥
जटा वल्कल वेष्टित ॥ अजिनां बरें पांघरत ॥ नाना वनें विलोकीत ॥ दर्शनें घेत संतांचीं ॥७१॥
ऋष्या श्रमीं राहती ॥ वेदशास्त्रें अभ्यासिती ॥ चौसष्टकला प्रवीण होती ॥ आकळिती चौदा विद्या ॥७२॥
रात्रं दिवस कृष्ण स्मरण ॥ सदा करिती कृष्ण कीर्तन ॥ रुक्मिणी वल्ल भाचें पूजन ॥ येणें करून काल क्रमिती ॥७३॥
पुढें जाती वेगें करून ॥ तों अकस्मात कृष्णद्वैपायन ॥ त्या दयासिंधूचें दर्शन ॥ महद्भाग्यें जाहलें ॥७४॥
साही जणें नमस्कार ॥ साष्टांग घालूनि जोडिती कर ॥ जय जय सद्नुरो जगदुद्धार ॥ करा वया जन्म लासी ॥७५॥
एकानन तूं सत्यलोकेश ॥ द्विभुज परी रमा विलास ॥ अभाललोचन व्योमकेश ॥ आम्हां दीनां रक्षिसी ॥७६॥
मग बोले वेदव्यास ॥ यावत्‍ शत्रु पावती नाश ॥ कल्याण आहे तुम्हांस भाग्य विशेष प्रकटेल पैं ॥७७॥
विजय श्री घालील माळ ॥ पाठ राखील श्री घननीळ ॥ ऐसें बोलूनि तत्काळ ॥ व्यास गुप्त जाहले ॥७८॥
एक चक्रनामें नगरीं ॥ सही जणें ते अवसरीं ॥ एका ब्राह्मणाचे घरीं ॥ गुप्त रूपें राह्ती ॥७९॥
बोलणें कोमल निनयता ॥ स्त्रेहें करूनि केली आप्तता ॥ सत्य प्रिय भाषण नम्रता ॥ तया वश्य सर्व प्राणी ॥८०॥
सहनशील आणि अत्य ॥ तेणें विश्व जिंकिलें समस्त ॥ एंव पांडव सर्व गुण भरित ॥ म्हणूनि वंद्य विश्वातें ॥८१॥
जया सर्वा भूतीम दया समान ॥ देवही वंदिती त्याचे चरण ॥ वृत्ति जाहली निरभिमान ॥ तरी तो मान्य हरिहरां ॥८२॥
पांचही भिक्षा करूनी ॥ कुंतीपाशीं देती आणूनी ॥ त्यांत ती अर्ध ओपी भीमा लागूनी ॥ आहार फार म्हणो नियां ॥८३॥
उरल्यांत आपण आणि चौघे सुत ॥ क्षुधानल करिती शांत ॥ तों ब्राह्मन गृहीं अकस्मात ॥ शोकध्वनि ऐकिला ॥८४॥
गृह स्वामी भार्या कन्या सुत ॥ एकाच्या गळां पडत ॥ दीर्घस्वरें रोदन करिती अद्भुत ॥ तों कुंती पुसत तयांसी ॥८५॥
तुमचें दूःख असेल जें दारूण ॥ तें क्षणांत टाकीन परिहारून ॥ तुमचे गृःईं बैसलों बहुत दिन ॥ होऊ उत्तीर्ण उपकार ॥८६॥
गृहस्थ शोकें व्या कुल पूर्ण ॥ म्हणे मी बकारण्या जाईन ॥ कन्या आणि पुत्र संतान ॥ करीं पालन तयांचें ॥८७॥
स्त्री म्हणे मीचि जाईन ॥ कन्या म्हणे मी देह समर्पीन ॥ तों कुमार बोले वचन ॥ देईन पूर्ण देह माझा ॥८८॥
कळवळलें कुंतीचें मन ॥ मग म्हणे त्या गृहस्था लागून ॥ तुम्हां काय संकट सांगा पूर्ण ॥ तें परिहारीन क्षणार्धें ॥८९॥
द्विज म्हणे पृथेलागून ॥ आमुचें संकट परम दारूण ॥ जें प्रत्यक्ष हरिहरांचेन ॥ न टळे माये आलें तें ॥९०॥
नगरा बाहेरी दों कोसां आंत ॥ बक राक्षस आहे वसत ॥ त्यासी नगरलोकीं समस्त ॥ भक्ष भाग नेमिला ॥९१॥
एक रथभरी दिव्यान्न ॥ वरी एक पुरूष बैसवून ॥ महिषमहिषी लावून ॥ रथालागीं चाल विती ॥९२॥
साठ खंडयांचें अन्न नित्य ॥ दहा खंडया वरी पिशित ॥ शतांचीं शतें अजा बस्त ॥ पुरुष एक त्यावरी ॥९३॥
ज्या दिवशीं चुकेल हा नेम ॥ तेव्हां तो भक्षील सर्व ग्राम ॥ आमुचे घरीं पाळी दुर्गम ॥ आली प्राण घ्यावया ॥९४॥
गृहा प्रमणो आली पाळी ॥ ती न चुके कदाकाळीं ॥ कुमारासी बालदशा कोंवळी ॥ कैसा देऊं तयातें ॥९५॥
जरी आतां मीच जाईन ॥ तरी तिघेंही मरतील अन्ना विण ॥ स्त्रेह भरित माउली तूं पूर्ण ॥ सांगें कैसें करूं आतां ॥९६॥
कुंती म्हणे खेद टाकीं समस्त ॥ माझा द्वितीय सुत बलाद्भुत ॥ त्यासी देतेंमी यथार्थ ॥ मारील सत्य बकातें ॥९७॥
सर्वारिष्टांची करूनि शांती ॥ विजय रूप येईल मागुती ॥ ब्राह्मणासी भरंवसा चित्तीं ॥ सससाही न वाटे ॥९८॥
कुंती सांगे एकांतीं नेऊन ॥ बका सुरा हूनि बल गहन ॥ सहस्त्र राक्षस मर्दून ॥ पुत्र माझा येईल कीं ॥९९॥
लोकांत प्रकट न करीं मात ॥ विप्र कुंतीचे चरण धरीत ॥ तों भिक्षा करूनि अकस्मात ॥ पांचही आले गृहातें ॥१००॥
बाह्मण म्हणे मनांत ॥ हे साच केवीं मानूं मात ॥ परी न कळे नवखंड मही समस्त ॥ होईल साह्य दिसतें पैं ॥१०१॥
तों कुंती सांगे गुप्त रहस्य ॥ भीम म्हणे जातों अवश्य ॥ धर्म् वदे पुण्य विशेष ॥ परोपकार करावा ॥१०२॥
असो अन्नें भरिला रथ ॥ सामुग्री घेऊनि त्वरित ॥ भीम त्यावरी बैसत ॥ हर्षयुक्त निर्भय पैं ॥१०३॥
लोक आश्चर्य करीत ॥ हा निर्भय बैसला आनंद भरित ॥ भीम आपुले हस्तें रथ पिटीत ॥ गेला तेव्हां बकारण्या ॥१०४॥
रथ सोडिला बकारण्यांत ॥ महिष अजा बस्त ॥ ग्रामपंथें पिटिलीं समस्त ॥ आलीं पळत नगरासी ॥१०५॥
मनीं काळासी बैसे दचक ॥ ऐशी भीमें फोडिली हांक ॥ म्हणे कोण आहे बक ॥ दावीं मुख काळें तुझें ॥१०६॥
हें अन्न प्राप्त नाहीं तुज प्रती ॥ तुझे मुखांत पडली माती ॥ ग्रासही न लाभे निश्चितीं ॥ पावसी हातें मृत्यु माझ्या ॥१०७॥
पहिलेंचि जाहलें संध्यास्त्रान ॥ भीम जेवूं लागला अन्न ॥ परम स्वादिष्ट रुचि घेऊन ॥ उप़चारेंसी सेवीतसे ॥१०८॥
ऐकतां भीमाची थोर हांक ॥ क्रोधें धांवे असुर बक ॥ तों अन्न भक्षितो निःशंक ॥ मागें पुढें न पाहे ॥१०९॥
म्हणे महिष पशु दवडून ॥ माझें भक्षितोसी सर्व अन्न ॥ आतां मी तुजला ग्रासीन ॥ शिर छेदीन क्षणार्धें ॥११०॥
म्हणे तूं आहेसी कोण ॥ प्रत्युत्तर नेदी भीम सेन ॥ उगाचि जेवी धरिलें मौन ॥ परतोन पाहेना त्याकडे ॥१११॥
जैसे निंदक निंदिती अपार ॥ परी न चळे साधूंचें अंतर ॥ तैसा बडबडे बका सुर ॥ परी वृकोदर न गणी तें ॥११२॥
बकशरीर पर्वताकार ॥ विक्राळ तोंड भाळीं शेंदूर ॥ हांक देऊनि परम क्रूर ॥ दांत खाऊनि धांवला ॥११३॥
वज्रमुष्टि नेटें वळोन ॥ पृष्ठीवरी ताडिला भीम सेन ॥ जैसा पंचानना प्रति धांवून ॥ ताडी कुंजर शुंडेनें ॥११४॥
चूर होती महापर्वत ॥ ऐसे मारी मुष्टिघात ॥ रुचि घेऊनि जेवीत ॥ भीम सेन अन्नातें ॥११५॥
विशाल वृक्ष बळें घेतला ॥ पृष्ठीवरी भीमाचे मोडिला ॥ परी न बोलेचि उगला ॥ ग्रास घेतां न राहे ॥११६॥
मग घेऊनि चंड पाषाण ॥ बहुत घाली उचलून ॥ कोंपरखिळ्या गुडघे जाण ॥ मारितांही हालेना ॥११७॥
माझें भक्षिसी अवघें अन्न ॥ चांडाळा तूं आहेसी कोण ॥ शंख केलिया भीम सेन ॥ सहसाही न बोले ॥११८॥
मग भीमाचे दोन्ही हस्त ॥ बक धरावया धांवत ॥ येरें पसरू नियां कर अद्भुत ॥ दोन्ही कर धरी त्याचे ॥११९॥
सव्यहस्तें जेवीत ॥ उरों नेदी अन्न किंचित ॥ म्हणे भोक्ता रुक्मिणी कांत ॥ ऐसें स्मरत वारंवार ॥१२०॥
भोजन जाहलें संपूर्ण ॥ मग उभा ठाकला भीम सेन ॥ म्हणे तुझें सामर्थ्य गहन ॥ दावीं कैसें राक्षसा ॥१२१॥
नागरिक भक्षिक त्वां बहुत ॥ त्याचें उसणें घेईन येथ ॥ राक्षसें थडक अद्भुत ॥ दिधली तेव्हां भीम सेना ॥१२२॥
म्हणे माझें अन्न भक्षिलें बहु ॥ यावरी मी काय मृत्तिका खाऊं ॥ राक्षस पसरूनि बाहू ॥ भीमासी कवळूं पाहात ॥१२३॥
भीमें लाथ हाणूनि जाणा ॥ बक पाडिला उताणा ॥ मग पाषाण घेऊनि त्या क्षणा ॥ असंख्य टाकी राक्षस ॥१२४॥
सहस्त्र वृक्ष उपडिले ॥ राक्षसें भीमावरी टाकिले ॥ परी जैसे ऐरावतें न गणिले ॥ पुष्पभार टाकितां ॥१२५॥
मग वामहस्तें केश धरूनी ॥ कटिप्रदेशीं सव्य हस्त देऊनी ॥ माज मोडितां ते क्षणीं ॥ हांका मारी बका सुर ॥१२६॥
विनायकें खंडिला दंदशूक ॥ कीं गज मोडी इक्षुदंड देख ॥ तैसा द्विखंड केला बक ॥ प्राण गेला निघो नियां ॥१२७॥
अस्थिजाल जाहलें चूर्ण ॥ बाहेरी पडलें उभय नयन ॥ बक सेना प्राणदान ॥ भीमापाशीं मागे तेधवां ॥१२८॥
भीम म्हणे मनुष्यें भक्षितां ॥ बका ऐसे मारीन तत्त्वतां ॥ तों ते म्हणती यावरी आतां ॥ सर्वथाही न भक्षूं ॥१२९॥
करूनि क्रिया प्रमाण ॥ व्रत धरिती भयें करून ॥ मनुष्यांची मैत्री साधून ॥ नगरांत हिंडूं लागले ॥१३०॥
बका सुराचे नवद्वारीं ॥ रक्त वाहत पृथ्वीवरी ॥ प्रेत ओढूनि एकच क्रनगरीं ॥ महाद्वारीं टाकिलें ॥१३१॥
भीमें करपाद प्रक्षालून ॥ त्रिपदेचा जप करून ॥ येरूनि वंदी मातृचरण ॥ बंधुवर्गा भेटला ॥१३२॥
घरच्या गृह स्थासी सांगत ॥ कोठें स्वामी प्रकटों नेदीं मात ॥ तों जाहला प्रभात ॥ नारी नर ऊठती ॥१३३॥
नगरद्वारीं पडिलें प्रेत ॥ लोक धांवती असंख्यात ॥ समस्त जाहले आनंद भरित ॥ म्हणती अद्भुत वर्तलें ॥१३४॥
कोणें मारिला निशाचर ॥ बोले एकचक्रींचा नृपवर ॥ ज्याची पाळी त्यासी विचार ॥ कैसा जाहला पुसावा ॥१३५॥
बोलावूनि पुसती ब्राह्मणा ॥ येरू म्हणे मी घेऊनि जातां अन्ना ॥ तों एक तपस्वी बलाढय जाणा ॥ अवचित तेथें प्रकटला ॥१३६॥
तेणें प्रोक्षूनि उदक ॥ क्षणमात्रें मारिला बक ॥ सवेंचि गुप्त जाहला देख ॥ मज देखतां राया तो ॥१३७॥
तुम्हीं सुखी नांदावें सर्वत्रीं ॥ राक्षस मारूनियां रात्रीं ॥ प्रेत टाकिलें नगर द्वारीं ॥ काळा वया तुम्हांतें ॥१३८॥
राजा म्हणे तो अत्यद्भुत ॥ न कळे ईश्वराचें कर्तृत्व ॥ असो बाह्मणासी राव पूजीव ॥ विप्र विजयी म्हणो नियां ॥१३९॥
द्विज परतोनि सदना जात ॥ हर्षयुक्त जाहला बहुत ॥ मग वैशंपायन म्हणत ॥ परमाद्भुत चरित्र हें ॥१४०॥
ऐकतां वाचितां बकाख्यान ॥ कुलीं राक्षसपीडा न होय पुर्ण ॥ भूत पिशाच जाण ॥ सर्व थाही न बाधती ॥१४१॥
पुढें कथा ऐका गहन ॥ कोणी एक आला ब्राह्मण ॥ कुंतीसी रहावया लागून ॥ ठाव मागे वस्तीसी ॥१४२॥
मग धर्मराजें सन्मानून ॥ राहविला तो ब्राह्मण ॥ निशीमाजीं चरण ॥ चुरीत पार्थ तयाचे ॥१४३॥
विप्रासी पुसे अर्जुन ॥ इकदे कोठवरी आहे गमन ॥ तो म्हणे पृषद पुत्र द्रुपद जाण ॥ अहिक्षेत्रीं राज्य करी ॥१४४॥
द्रुपदरा जयाची कुमारी ॥ याज्ञ सेनी परम सुंदरी ॥ जन्मली अग्नी माझारीं ॥ अयो निजा सुलक्षणा ॥१४५॥
कुमार आणि कुमारी ॥ प्रकटलीं होमा माझारीं ॥ धर्म म्हणे ते अवसरीं ॥ समूळ कथा सांगा हे ॥१४६॥
विप्र म्हणे ऐका सादर ॥ द्रोणे गांजिला द्रुपदवीर ॥ पांडवीं हरिलें राज्य समग्र ॥ त्याचि दुःखें आरं बळला ॥१४७॥
राज्य सांडूनि लज्जित ॥ वन्नांत हिंडतां नृपनाथ ॥ गंगा तीरीं अकस्मात ॥ ऋषि मंडळी देखिली ॥१४८॥
त्याही माजी श्रेष्ठ द्विज ॥ दोघे बंधु याज उपयाज ॥ ज्यांचें अगाध तप स्तेज ॥ महाराज तपस्वी ॥१४९॥
ब्रह्मांड जाळील ज्यांचा विषाद ॥ कृपालुत्वें देती सुरे शपद ॥ ऋद्धि सिद्धि अगाध ॥ दासी तिष्ठती जवळी पैं ॥१५०॥
वडील याज वसे वनांत ॥ उपयाज आश्रमीं राहात ॥ त्यासी द्रुपद लोटां गण घालीत ॥ बद्ध हस्तें उभा पुढें ॥१५१॥
उपयाच म्हणे पृषद नंदना ॥ काय सांग तुझी वासना ॥ म्हणे समरीं संहारील द्रोणा ॥ ऐसा पुत्र देईं मज ॥१५२॥
इंदिरा किंवा गौरी ॥ जिच्या उपमेसी न तुले निर्धारीं ॥ ऐसीं देईं एक कुमारी ॥ पार्थासी अंतुरी होईल ते ॥१५३॥
पूर्ण होतां ऐशी वासना ॥ अर्बुद संख्य देईन धना ॥ यावरी आवडेल जें मना ॥ ते वासना पुरवीन तुझी ॥१५४॥
एक वर्ष पर्यंत ॥ सेवा करी द्रुपद अत्यंत ॥ याज उपयाज प्रसन्न होत ॥ म्हणती इच्छित दीधलें ॥१५५॥
सर्व सामुग्री घेऊनी ॥ वना आली द्रुपदपत्नी ॥ हवन द्रव्य ते क्षणीं ॥ उपयाजें मंत्र विलें ॥१५६॥
याज ऋषि करीत हवन ॥ पूर्णाहुति होतां जाण ॥ कुमार निघाला धृष्टद्युम्र ॥ हेमकवच मंडित ॥१५७॥
किरीट कुंटलां सहित ॥ जैसा उगवला बाला दित्य ॥ दिव्य खङ्गें हस्त मंडित ॥ रथा सहित निघाला ॥१५८॥
तों वेदीमधूनि ते अवसरीं ॥ निघाली अकस्मात कुमारी ॥ पुरंदरव निता न पावे सरी ॥ प्रत्यक्ष निर्धारीं अपर्णा ते ॥१५९॥
ते नीलोत्पल दल वर्णी ॥ ओतिली इंद्र्नील गाळूनी ॥ अंगाचा सुवास धांवे वनीं ॥ क्रोश एक निर्धारें ॥१६०॥
दिव्य हिरे झळकती ॥ तैशा लख लखती दंतपंक्ती ॥ सुवा साकारणें धांवती ॥ मिलिंदचक्रें त्या ठाया ॥१६१॥
ऐसी प्रकटतां याज्ञा सेनी ॥ गर्जली तेथें आकाश वाणी ॥ सकल स्त्रियांची स्वामिणी ॥ मनुष्य लोकीं अवतरली ॥१६२॥
इच्या योगें क्षत्रियांसी अंत ॥ हे भूभार उतरील समस्त ॥ साह्य हीस श्री भग वंत ॥ प्रज्ञा वंत पुरुष इचे ॥१६३॥
पुत्र जाहला जो तुज लागूनी ॥ तो द्रोणासी मारील समरां गणीं ॥ ऐसें ऐकतां द्रुपदाचे मनीं ॥ परमानंद जाहला ॥१६४॥
बोलिल्या हूनि चतुर्गुणीं ॥ याज उपयाच गौर विले दोन्ही ॥ कुमार कुमारी सवें घेऊनी ॥ राजा आला स्वनगरा ॥१६५॥
उपवर जाहली पांचाली ॥ द्रुपद सचिंत ह्रदय कमलीं ॥ मग अर्जुनासी द्यावी ते बाळी ॥ नेम केला राजेंदें ॥१६६॥
पांडव जोहरांत दग्ध जाहले ॥ द्रुपदें जेव्हां कर्णीं ऐकिलें ॥ शोक समुद्रीं पेणें केलें ॥ श्वोसोच्छ्वास टाकोनि ॥१६७॥
पांचाली देखोनि सुंदर ॥ मागों येती बहुत नृपवर ॥ परी अर्जुनावीण वर ॥ मना न ये नृपाच्या ॥१६८॥
पुरोहित सांगती मात ॥ पांडव वांचले जोहरांत ॥ ऐसें ऋषि बोलती ध्वनित ॥ सत्य मिथ्या नेणवे ॥१६९॥
संशयीं पडला नृपनाथ ॥ मग विचार करी मनांत ॥ घोषें मही गाजवूं समस्त ॥ स्वयंवर आहे म्हणोन नियां ॥१७०॥
जरी पांडव असती निर्धारीं ॥ तरी प्रकटतील स्वयंवरीं ॥ पार्थासी हे नोवरी ॥ द्यावी हा कृतनिश्चय ॥१७१॥
श्रृंगारिलें पांचाल नगर ॥ अमरावती हूनि सुंदर ॥ मिळाले पृथ्वीचे नृपवर ॥ सकल ऋषीश्वर चालिले ॥१७२॥
छप्पन्नकोटी यादवां सहित ॥ आला तेथें रुक्मिणीकांत ॥ कौरव पातले समस्त ॥ दुर्यो दन कर्णा सहित पैं ॥१७३॥
पांडव आहेत कीं मृत्यु पावले ॥ हें ईश्वरी कर्तृत्व न कळे ॥ द्रुपदाचें चित्त व्या कुळ जाहलें ॥ तयां कारणें तत्त्वतां ॥१७४॥
द्रौपदीचे पाटीं कोण वैसेल ॥ कोणा सभाग्यासी माळ घालील ॥ तो महोत्साह पहा वया उतावीळ ॥ मी जातसें त्वरेनें ॥१७५॥
राजा वांटील बहुत धन ॥ दरिद्र माझें होईल विच्छिन्न ॥ तुम्ही पांचही बंधु सहस्त्र किरण ॥ केवळ मज दिसतसां ॥१७६॥
मज वाटतें मनांत ॥ तुम्ही स्वयंवरा यावें तेथ ॥ न कळे ईश्वरी घटित ॥ तेथें काय वर्तेल तें ॥१७७॥
शुद्ध सप्तमी फाल्गुन मास ॥ आजिपासूनि सप्त दिवस ॥ अर्जुन कळा वया विशेष ॥ पण केला पांचाळें ॥१७८॥
लोहध नुष्य चढवून ॥ मत्स्य यंत्रीं भेदावा बाण ॥ नलिकायंत्रा मधून ॥ लक्ष्य संधान योजावें ॥१७९॥
कुंतीसी म्हणे गृहींची ब्राह्मणी ॥ तुझिया तिसच्या पुत्रा लागूनी ॥ मज वाटतें वरील याज्ञ सेनी ॥ सकल रायां देखतां ॥१८०॥
उदया द्रीवरी आलें रविचक्र ॥ बोलतां निशा सरली समग्र ॥ आज्ञा मागोनि तो विप्र ॥ पांचाल पुरा प्रति गेला ॥१८१॥
पांडवांसी म्हणे वसुदेव भगिनी ॥ आतां निघावें येथूनी ॥ बक मारिला ये स्थानीं ॥ बहुत दिवस न राहावें ॥१८२॥
शत्रूंलागीं प्रकटेल मात ॥ पांचालनगरा जावें त्वरित ॥ मग गृह स्वामीसी पुसोनि प्रेम युक्त ॥ साही जणें निघालीं ॥१८३॥
परम निर्भय मनांत ॥ रात्रं दिवस पंथ चालत ॥ भीत स्कंधीं पृथा विराजत ॥ जेवीं नंदीवरी अपर्णा ॥१८४॥
सायंकालीं चालिले संध्या सारून ॥ तों उगवला रोहिणीरमण ॥ अर्ध रात्री होतां जाण ॥ शीत किरण मावळला ॥१८५॥
काळ पुरुषें कृष्ण कांबळी ॥ ब्रह्मांडावरी घातली ॥ कीं नक्षत्रमुक्ता जाळी लेइली ॥ आकाश देवी नावेक ॥१८६॥
ब्रह्मांड करंडीं भरलें काजळ ॥ तें विश्वलोचनीं लेऊनि उरलें पुष्कळ ॥ कीं माया मोहें सबळ ॥ अंध केलें जननेत्रां ॥१८७॥
तैलकाष्ठीं दीपिका तेथ ॥ पुढें पाजळोनि चाले पार्थ ॥ त्या प्रकाशें सर्व चालत ॥ तो जान्हवी वाटे लागली ॥१८८॥
अंगारपर्ण गंधर्वपती ॥ स्त्रियांसमवेत नग्न रात्रीं ॥ स्वेच्छें जल क्रीडा खेळती ॥ शब्द करिती कौतुकें ॥१८९॥
मार्गीं जातां पांडव ॥ तों उग्र वचन बोले गंधर्व ॥ सरा साघारे सर्व ॥ नातरी दंडीन स्वहस्तें ॥१९०॥
दिवसा मनुष्यांचा संचार ॥ रात्रीं यक्ष गंधर्व निशाचर ॥ आपुले प्राण रक्षूनि व्यग्र ॥ पळा आतां माघारे ॥१९१॥
पार्थ देत प्रतिवचन ॥ पामरा भूमीवरी मनुष्य गमन ॥ यक्षराक्ष सांसी गगन ॥ शून्य पंथ नेमिला ॥१९२॥
सुरगंगा भागीरथी ॥ सव्यगमनार्ह अहो रात्रीं ॥ तूं तस्कर बैस लासी पंथीं ॥ सोडीं मार्ग जाऊं दे ॥१९३॥
गंधर्वें रथीं बैसोन ॥ पार्थावरी टाकिले सहस्त्र बाण ॥ मग अग्न्यस्त्र श्वेतवाहन ॥ सोडिता झाला ते वेळे ॥१९४॥
रथ अश्व गेले जळोन ॥ खालीं पडला अंगारपर्ण ॥ अर्जुनें केशीं धरून ॥ खङ्ग ओढिलें वधा वया ॥१९५॥
गंधर्वस्त्री मुख्य कुंभिनी ॥ धांवोनि लागे धर्माचे चरणीं ॥ म्हणे पवित्र शिरोमणी ॥ पतिदान देईं आम्हांतें ॥१९६॥
धर्में अर्जुनासी बोधून ॥ सोडविला अंगारपर्ण ॥ तो स्त्रियां समवेत कर जोडून ॥ स्तुतिवादें गर्जतसे ॥१९७॥
मी कुबेर मित्र जाण ॥ हें वन माझें क्रीडास्थान ॥ अंतर पडलें मजपासून ॥ रात्रीमाजी न कळतां ॥१९८॥
आतां मज स्वरूप कळलें ॥ नारदें मज पूर्वीं सांगितलें ॥ कुरुकुलीं अवतरले ॥ पंचावतार देवांचे ॥१९९॥
आजिपासोनि अंगारपर्ण ॥ सोडूनि दिधलें हें अभिधान ॥ चित्ररथ हें येथून ॥ लोकत्रयीं प्रकटेल ॥२००॥
तरी हें अग्न्यस्त्र देईं मज ॥ मी चाक्षुषी विद्या समर्पीन तुज ॥ नर ऋषि सुरराज ॥ त्यांसी विद्या दुर्लभ हे ॥२०१॥
जें जें कौतुक जेथें पाहीं ॥ तें तें विलोकावें बैसले ठायीं ॥ हे विद्या द्वादशवर्षें पढतांही ॥ शिष्या सहस नाकळे ॥२०२॥
पार्था तुझी बुद्धि तीक्ष्ण ॥ आतांचि तुज शिकवीन ॥ चंद्रे विश्वावसूलागून ॥ विद्या दिधली पूर्वीं ही ॥२०३॥
विश्वावसूनें मज ॥ उपदेशिली सतेज ॥ पार्थ म्हणे सग्न्यस्त्र तेजःपुंज ॥ बृहस्पति सांगे भरद्वाजा ॥२०४॥
भरद्वाज अग्निवेशा देत ॥ अग्निवेश द्रोणासी सांगत ॥ द्रोणाचार्य कृपावंत ॥ तेणें मज हें दीधलें ॥२०५॥
अग्न्य गंधर्व आकळी ॥ चाक्षुषी विद्या पार्थ कवळी ॥ आणिक गंधर्व ते वेळीं ॥ उचित देत पांडवां ॥२०६॥
वृत्रा सुराचा हस्ती ॥ वज्रें छेदितां अमरपती ॥ वज्रधारेचीं खंडें निश्चिती ॥ परमतेजाळ उडालीं ॥२०७॥
त्याचे वज्रप्राय तुरंग ॥ मनोवेगी जाहले अभंग ॥ इंद्रे मज दिधले सुरंग ॥ पांचशत तेजस्वी ॥२०८॥
ते मी तुम्हांसी देईन ॥ संतोष पावले पंडुनंदन ॥ म्हणती आम्ही पावल्या स्वस्थान ॥ मग धाडून देइंजे ॥२०९॥
आतां आम्ही गुप्त वनीं ॥ नष्टचर्य भोगितों ये क्षणीं ॥ स्वराज्यासी गेलिया पुण्यखाणी ॥ अश्व मागों पाठवूं ॥२१०॥
मग चित्ररथ गेला आज्ञा घेऊन ॥ पुढें चालिले पंडुनंदन ॥ लंघितां वनें गहन ॥ तों वेदव्यास भेटला ॥२११॥
साही जणें साष्टांग नमिती ॥ वृक्षतलीं एकांतीं बैसती ॥ वनपुष्पें फलें आणूनि प्रीतीं ॥ जगद्नुरु पूजिला ॥२१२॥
मग बोले कृष्ण द्वैपायन ॥ पांचालपुरा तुम्ही जाऊन ॥ द्नुपदसभेसी बैसोन ॥ साधा कारण सर्वही ॥२१३॥
पांचालीनें पंचभ्रतारां ॥ पूर्वींच मागितलें पंचवक्रा ॥ ते सती परमपवित्रा ॥ भार्या होईल पांचांची ॥२१४॥
मीही तेथें प्रकटेन ॥ साधूनि देईन हें कारण ॥ ऐसें बोलनि कृष्ण द्वैपायन ॥ अंतर्धान पावला ॥२१५॥
पुढें आतां द्रौपदीस्वयंवर ॥ कथा रसाळ सुरस फार ॥ ऐकतां महापापांचा संहार ॥ शत्रु समग्र नासती ॥२१६॥
महाराज भारत ग्रंथ ॥ प्रयाग तीर्थराज यथार्थ ॥ भक्तिज्ञानवैराग्य युक्त ॥ वाहे निश्चित त्रिवेणी ॥२१७॥
प्रेम हाचि माघ मास ॥ मुमुक्षु स्त्राना ॥ लोटती तापस ॥ दोषियां आणि अभविकांस ॥ बिंदु येथींचा स्पर्शेना ॥२१८॥
पांडुरंगपुर विला सिया ॥ ब्रह्मा नंदा यति वर्या ॥ जग द्नुरो पंढरीराया ॥ पांडवजन पालका ॥२१९॥
ब्रह्मा नंद श्री धर वरद ॥ ठेविलें नांव सांभाळीं ब्रीद ॥ पांडवप्रताप ग्रंथ विशद ॥ शेवटासी पावविंजे ॥२२०॥
सुरस पांडावप्रताप ग्रंथ ॥ आदिपर्व व्यस भारत ॥ त्यांतील सारांश यथार्थ ॥ एका दशा घ्यायीं कथियेला ॥२२१॥
स्वस्ति श्री पांडवप्रताप ग्रंथ ॥ आदिपर्वटीका श्री धर कृत ॥ हिडिबवध घटोत्कच जन्म सहित ॥ बका सुरवध कथियेला ॥२२२॥
इति श्री श्रीधर कृतपांडव प्रतापादिपर्वणि एकादशाध्यायः ॥११॥
॥ श्री कृष्णार्पणमस्तु ॥ शुभं भवतु ॥ श्रीरस्तु ॥