श्रीदत्तमाहात्म्य - अध्याय १८ वा

श्रीगुरुदत्तात्रेयाय नम: ।
गुरु म्हणे दीपकासी । जमदग्नी कोण ऋषी ।
रेणुका माता झाली कशी । हृषीकेशाची सांग ॥१॥
विष्णु स्वयें अवतारून । अर्जुनासी कां संग्राम करून ।
कसा जिंकी जनार्दन । हें विस्तरून सांगावें ॥२॥
द्विजरूप कां धरी । निजभक्तासी कां मारी ।
हें सर्व सविस्तरीं । प्रश्नोत्तरीं निरोपावें ॥३॥
ऐकून शिष्याचें वचन । वेदधर्मा हर्षोन ।
म्हणे ऐक शिष्या सावधान । साद्यंत निरोपितों ॥४॥
जन्मांत देव नेणून । संकटें येतां मी तुझा म्हणोन ।
जो एकदांच ये शरण । त्यालाही अभयदान दे देव ॥५॥
हा तरी नित्ययुक्त । असे अर्जुन एक भक्त ।
केवी टाकील त्याला दत्त । तच्चित्तानुसार वागे जो ॥६॥
जीवन्मुक्त अर्जुन । श्रीदत्तापासीं येवून ।
विनवी हात जोडून । माझें हनन तुम्ही करा ॥७॥
क्षत्रियाचा देह बरवा । तो धारातीर्थीं पडावा ।
तरी हें कार्य न करवेल देवा । मानवाचा काय पाड ॥८॥
हा तो योगी श्रेष्ठ । असे महाबलिष्ठ ।
याला मारील असा वरिष्ठ । न दिसे ब्रह्मांड शोधितां ॥९॥
देव म्हणे तयासी । म्यां प्रतिपाळिलें तुजसी ।
या हातीं मारावयासी । मती कसी होईल ॥१०॥
अर्जुन म्हणे हें जरी । तुला न रुचे तरी ।
मृत्यु न यावा हीनाच्या करीं । रोगादिकें तरी न द्यावा ॥११॥
तुम्हां सम वरिष्ठ असेल । त्या करीं यावा अंतकाल ।
असा वर मागे भूपाल । देव तो बोल अंगिकारी ॥१२॥
हें वरदान ठेवूनी अंतरीं । देवांनीं प्रार्थितां मधुवैरी ।
स्वयें हा अवतार धरी । ब्राह्मणाघरीं ख्यात्याधिक ॥१३॥
यांत ईश्वरा काय दोष । काय तया असे रोष ।
भक्ताच्या इच्छेनें धरी वेष । प्रळयीं नि:शेष मारी जो ॥१४॥
जो ईश्वर निजकरीं । उत्पत्ती स्थिती लय करी ।
तो लेप न घे आपल्यावरी । उदासीनापरी वागे ॥१५॥
तो असे जनार्दन । बाळापरी क्रीडन ।
तया केवी ये बंधन । नित्यमुक्त असे जो ॥१६॥
जो उपजे भूमीवर । तया मृत्यु बरोबर ।
केवळ पडतां शरीर । जीवां विकार काय होय ॥१७॥
मुक्ताचें शरीर पडलें । तेणें त याचें काय गेलें ।
पूर्वींच विज्ञानबळें । बाधित केलें शरीर ज्याणें ॥१८॥
जशा जळीं लाटा येती । परस्परांवरी आदळती ।
जरी त्या फुटोनी जाती । जळाचा नाश होईल कीं ॥१९॥
तसे देह विकारी । हे नष्ट होती जरी ।
स्वरुपा हानी तिळभरे । न पडे हें अंतरीं जाणावें ॥२०॥
एवं विचारें पाहतां अंतरीं । दोष नये कोणावरी ।
असो आतां बोल भारी । अवधारी पूर्वकथा ॥२१॥
गाधी राजा कान्यकुब्जदेशीं । धर्मात्मा सोमवंशी ।
होतां तयाचे कुशीं । दैवें संतान न जाहलें ॥२२॥
तो राजा उदासीन होवूनी । भार्येसह बसे वनीं ।
श्रीशंकरा आराधोनी । कन्यारत्न लाधला ॥२३॥
तिचें नाम ठेविलें सत्यवती । रूपलावण्यसंपत्ती ।
चातुर्यखाणी महामती । वाढे सुदती ती कन्या ॥२४॥
एके दिवशीं ऋचीक ऋषी । गेला पितृदर्शनासी ।
भृगुनामें पितयासी । प्रेमें वंदी सद्भावें ॥२५॥
भृगु म्हणे ऋचीकासी । आजपावेंतो केलें तपासी ।
आतां माझी आज्ञा धरी शिरसीं । ग्रुहस्थाश्रमासी स्वीकारी ॥२६॥
गृहस्थाश्रम करून । यज्ञें देवा तोषवून ।
पुत्रमुख देखून । मग वन सेवी तूं ॥२७॥
असें भृगूचें वचन । शिरसा मान्य करून ।
ध्यानें पाहे कन्यारत्न । सत्यवतीसम अन्य न देखे ॥२८॥
मग गाधीपाशीं येवून । ऋचीक मागे कन्यादान ।
गाधी राजा गडबडून । मनीं म्हणे काय करावें ॥२९॥
हा तों तपस्वी मुनी । दरिद्री वास करी वनीं ।
याला कन्या देवूनी । काय उपयोग होईल ॥३०॥
माझी एकुलती कन्या हे । नाजूक अति सुकुमारी हे ।
वनीं कष्ट केवीं साहे । नोहे योग्य ही तापसासी ॥३१॥
फिरवावा जरी मुनी । तरी कोपेल तत्क्षणीं ।
शाप देवूनी आम्हां जाळूनी । टाकील हा क्षणार्धें ॥३२॥
तरी याला नाहीं न म्हणावें । युक्तीनें मागें फिरवावें ।
यापाशीं भलतेंच मागावें । असें योजी मनीं नृप ॥३३॥
ऋचीका सत्कारूनी । राजा म्हणे ऐक मुनी ।
माझी कन्या पाहूनी । भीड घालूनि मागती राजे ॥३४॥
मग म्यां एक पण केला । जो सहस्त्र श्यामकर्ण अश्वाला ।
भाग्यवंत देईल तयाला । हे कन्या देईन मी ॥३५॥
म्यां प्रतिज्ञा केली असी । तुम्हां ती साधेल कशी ।
असें ऐकतां वचनासी । ऋचीक नृपासी बोलत ॥३६॥
सहस्त्र श्यामकर्ण । मी आणून देईन ।
मला द्यावें कन्यादान । हें वचन न फिरवी ॥३७॥
असें म्हणूनि करी ध्यान । वरुणापाशीं अश्व पाहून ।
आकाशमार्गें गमन करून । येऊन वरुणा भेटला ॥३८॥
म्हणे वरुणा मी ऋचीक ऋषी । पाळुनि पितृवचनासी ।
साधावया गृहस्थाश्रमासी । उद्युक्त झालों ॥३९॥
गाधीची कन्या योजिली । परी एक गोष्ट अडली ।
जरी ती त्वां ऐकिली । तरी झाली कार्यसिद्धी ॥४०॥
रायें केला एक पण । जो दे सहस्त्र श्यामकर्ण ।
तया देईन कन्यादान । तुझे स्वाधीन हें आहे ॥४१॥
स्वस्त्यस्तु ते वरुणा । मला देईं श्यामकर्णा ।
ऐकोनी ऋषीच्या वचना । वरुणा भीति वाटली ॥४२॥
मनीं चिंती वरुण । हा असे तप:पूर्ण ।
याला न देतां शामकर्ण । कोपें पूर्ण शापील हा ॥४३॥
तरी अश्वां पाजावी मदिरा । मग ते न जाती मुनीश्वरा ।
योजूनि अशा विचारा । ऋषीश्वरा म्हणे वरुण ॥४४॥
माझे उन्मत श्यामकर्ण । यांला वळवी असा कोण ।
आवडे तरी दाखवून । देतों तुम्हां अश्व ते ॥४५॥
ज्यांची वायूप्रमाणें गती । भूमीला पाय न लाविती ।
पाहां मनुष्यां खावूं येती । असे असतेअए उन्मत्त ॥४६॥
ऋषी म्हणे दावी मला । मी नेईन तयांला ।
मग वरुण ऋषीला । दावी उन्मत्त श्यामकर्ण ॥४७॥
योगसिद्धी जयापाशीं । तो ऋषी देखे अश्वांसी ।
चापल्य सोडूनी तत्क्षणेंसी । शांत झाले ते सर्व ॥४८॥
योगसामर्थ्य अचाट । खंखाळ अश्व चालती नीट ।
कांहीं न करितां खटपट । अश्वां घेवून चालिला ॥४९॥
वरुणा देवूनी आशीर्वचन । सहस्त्र अश्व घेवून ।
ऋषी निघाला जलांतून । पूर्व देशीं पातला ॥५०॥
अश्वा बाहेर काढी जेथून । तें अश्वतीर्थ म्हणून ।
लोकीं झालें प्रख्यात पावन । गंगेमध्यें असे ते ॥५१॥
असें ते अश्व घेवून । ऋषी राजाप्रती येवून ।
म्हणे आणिले हे श्यामकर्ण । तुझें वचन पाळ तूं ॥५२॥   
स्वस्त्यस्तु ते भूपाळा । सत्य करीं स्ववाक्याला ।
कन्यादान देई मला । आतां कशाला अवकाश ॥५३॥
अद्भुत माहात्म्य तें त्याचें । पाहतां मन गाधीचें ।
प्रसन्न झालें योगाचें । सामर्थ्य अचाट न वर्णवे ॥५४॥
हा दरिद्री म्हणून । मी करीत होतों अनुमान ।
आतां याचें सामर्थ्य पाहून । कन्यादान द्यावे वाटे ॥५५॥
ज्यापाशीं सिद्धी रांगती । त्याला होईल काय खंती ।
देवही अनुकूल होती । उत्तमगती पावेल जो ॥५६॥
हा जांवई झाल्यावरी । कृतार्थ होईल हे कुमारी ।
हा माझ्याही वंशा उद्धरी । तेव्हां कुमारी द्यावी याला ॥५७॥
असा निर्धार करूनी । सुमुहूर्त पाहुनी ।
ब्राह्मविवाहविधी करूनी । मुनीला दे कन्यादान ॥५८॥
महात्सवें विवाह झाला । आनंद झाला सत्यवतीला ।
मुनीही आनंद पावला । राजकन्येला करीं धरितां ॥५९॥
देवकन्येची उपमा द्यावी । असी सत्यवती बरवी ।
जिला पाहुनी भुले रवी । तिला तपस्वी ऋचीक वरी ॥६०॥
पाहूनी हें इंद्रादिदेव । म्हणती नवल हें अभिनव ।
योगाचें हें वैभव । अपूर्व असे वाटतें ॥६१॥
असा तो ऋचीक मुनी । गाधिकन्या वरूनि ।
तेथेंचि राहिला संतोषूनी । पावूनी मनीं परमानंद ॥६२॥
एके दिनीं गाधिराजा । लागे ऋषीच्या पदांबुजा ।
म्हणे पुढें वंशीं माझ्या । नाहीं प्रजा योगींद्रा ॥६३॥
लुप्तपिंडोदक पितर । खालीं पडतील निर्धार ।
तुम्हीं समर्थ ऋषीश्वर । करा प्रतिकार प्रयत्नें ॥६४॥
मला व्हावा सुत । तपस्वी उदार पुण्यवंत ।
त्याची कीर्ती त्रिभुवनांत । आचंद्रार्क पसरावी ॥६५॥
ज्यायोगें होवूनी ऋणमुक्ती । मला मिळेल सद्गती ।
असें म्हणूनी नृपती । ऋषीप्रती नमन करी ॥६६॥
दयाळू तो ऋचीक । म्हणे आतां राया ऐक ।
तुला होईल एक लेंक । परम सुखदायक जो ॥६७॥
आतां घेवूनी पत्नीसी । जातों पितृदर्शनासी ।
ऐकूनी राजा तयांसी । बोळवी प्रीती करूनी ॥६८॥
सत्यवतीसी घेवून । ऋचीक मुनी येवून ।
भृगूचें घेवूनी दर्शन । तया निवेदन सर्व करी ॥६९॥
ऐकून पुत्राची ख्याती । देवीसमान स्नुषा ती ।
पाहूनी ऋषीची मती । अति संतुष्ट जाहली ॥७०॥
तया आशीर्वचन देवून । राहवी आपुले संनिधान ।
सत्यवती पातिव्रत्य करून । वागे अनुदिन शांतपणें ॥७१॥
ती राजाची नंदिनी । सत्यवती मनस्विनी ।
भृगूची शुश्रुषा करूनी । हृष्ट करी अनुदिन ॥७२॥
तिचा पाहूनी स्वभाव । प्रसन्न झाला मुनिपुंगव ।
म्हणे पाहतां तुझा भाव । आनंदा वाव नसेची ॥७३॥
मी झालों प्रसन्न । देतों इष्ट वरदान ।
मग सत्यवती कर जोडून । नम्र होवून बोलतसे ॥७४॥
धर्मीं मती स्थिर व्हावी । वडिलांची सेवा घडावी ।
हीच जोड मिळावी । काय करावी इतर जोड ॥७५॥
भृगु म्हणे हे सत्य असे । तुझी निष्ठा तसीच असे ।
जें कांहीं मनीं वसे । तसें देईन माग आतां ॥७६॥
सून म्हणे आहो मामाजी । अपुत्रा दु:खी आई माझी ।
तशीच स्थिती असे माझी । तुम्हीं राजी व्हावें आतां ॥७७॥
होतां तुमची कृपादृष्टी । दु:ख कसें राहील गांठीं ।
सुपुत्र येईल पोटीं । ही मोठी गोष्ट नसे ॥७८॥
आपुला होतां प्रसाद । चारी मुक्ती धरिती पाद ।
मग तेथें तुच्छ खेद । केवी कसा राहील ॥७९॥
भृगु म्हणे सुनेसी । पुत्र होतील तुम्हांसीं ।
सांगतों उपाय तयासी । एका भावेंसी आचरा ॥८०॥
ऋतुस्नान होवूनी । परब्रह्म चिंतूनी ।
तुवां अश्वत्थापाशीं जावूनी । तया पूजोनी आलिंगावें ॥८१॥
तुझ्या मातेनें तेणें परी । आलिंगन द्यावें उदुंबरीं ।
पुत्रकामेष्टी ज्यापरी । कथिली तशी करावी ॥८२॥
संस्कृत चरू करून । ब्राह्ममंत्रें मंत्रवून ।
विप्र देतील तो प्राशन । निर्धार ठेवूनी करी तूं ॥८३॥
ब्रह्मवर्चस्वी ब्राह्मण । तुला होईल पुत्र जाण ।
वेदशास्त्रसंपन्न । घेईल सन्मान तीन लोकीं ॥८४॥
क्षात्रमंत्रें मंत्रवून । देतील जो चरू ब्राह्मण ।
तो करितां भक्षण । तुझ्या मतेला पुत्र होईल ॥८५॥
तो क्षत्रिय महाशूर । होईल अति उदार ।
ज्याचा दरारा धरणीवर । होईल थोर निश्चयें ॥८६॥
असें म्हणूनी भृगु सुता । म्हणे ऋचीका तुवां आतां ।
पत्नीसी घेवूनी तत्वतां । श्वशुरगृहाप्रती जावें ॥८७॥
तुवां ऐकिलें माझें वचन । तसी पुत्रकामेष्टी करून ।
करवी चरु प्राशन । वाढेल संतान उभयतांचें ॥८८॥
ऐकूनी असें वचन । मुनी स्त्रियेसी घेवून ।
श्वशुरगृही येवून । पितृवचन सांगे तयां ॥८९॥
गाधी आणि ऋचीक । पुत्रकामेष्टी करिती सम्यक ।
परी व्यंग झालें एक । चरुप्राशनसमयांसी ॥९०॥
कन्येचा चरु माता भक्षी । मातेचा चरु कन्या भक्षी ।
ज्ञानचक्षूनें हें निरीक्षी । विश्वसाक्षी भ्रुगु तो ॥९१॥
मग तेथें भृगु येवून । म्हणे काय केलें हें भुलोन ।
व्यत्ययें झालें चरुप्राशन । संतानव्यत्यय होईल ॥९२॥
ऐक सुने तुझा सुत । होईल क्षत्रिय बलवंत ।
होईल तुझ्या मातेला सुत । तो विख्यात ब्रह्मर्षी ॥९३॥
ऐकोनी सत्यवती नारी । मनीं अत्यंत दु:ख करी ।
म्हणे मी झालें विप्रनारी । माझे उदरीं क्षत्रिय न हो ॥९४॥
व्हावा ऋषी वेदनिपुण । तुम्हांसारिखा सर्वाभिज्ञ ।
ज्याला मानिती प्राज्ञ । असा सुज्ञ पुत्र व्हावा ॥९५॥
भृगु म्हणे आतां हें न घडे । पुन: सून पायां पडे ।
म्हणे करा येवढें । पुत्र व्हावा ब्राह्मण ॥९६॥
भृगु म्हणे सुनेसी । आतां फिरवितां मंत्रासी ।
जरी ब्राह्मणत्व ये पुत्रासी । तरी येईल पौत्रासी क्षत्रियत्व ॥९७॥
सत्यवती म्हणे श्वशुरा । येवो क्षत्रियत्व पौत्रा ।
ब्राह्मणत्व यावें पुत्रा । तुमच्या गोत्रा साजेल हें ॥९८॥
तथास्तु म्हणूनी जाई ऋषी । गाधी म्हणे मानसीं ।
येईना कां ब्राह्मण कुशीं । माझे ख्यातीसी वाढवील ॥९९॥  
मग दोघी झाल्या गर्भिणी । उत्तम डोहाळे लागूनी ।
बोलती ब्रह्मज्ञान अनुदिनीं । गाधी मनीं तोषला ॥१००॥
पुंसवनादी संस्कार । यथाकाळीं करिती सादर ।
जातां नवमास बरोबर । प्रसवल्या दोघीही पुत्ररत्नें ॥१०१॥
मग जातकर्में करिती । ब्राह्मणा धन वस्त्रें देती ।
ब्राह्मण जातक पाहती । म्हणती होतील हे ऋषी ॥१०२॥
सत्यवतीचा सुत । नामें जगदग्नी प्रख्यात ।
जाहला परम बुद्धिवंत । ज्याला समस्त मानिती ॥१०३॥
हा साक्षात् शिवशंकर । धरी असा हा अवतार ।
धर्म स्थापावया भूमीवर । गौरीवर प्रगटला ॥१०४॥
पतिव्रता सत्यवती । तिची पाहूनी अति भक्ती ।
प्रसन्न होवूनी उमापती । अवतार धरी ऋषीरूपें ॥१०५॥
गाधीचा तो पुत्र । नामें जाहला विश्वामित्र ।
वाढे परम पवित्र । गायत्रीमंत्रद्रष्टा जो ॥१०६॥
क्षत्रियाचे कुशीं आला तरी । चरुसंस्कारें अंतरी ।
ब्राह्मणत्व ठसोनी सुविचारी । करी प्रयत्न विप्र व्हावया ॥१०७॥
सर्व ऋषींसी विनवून । म्हणे मला करा ब्राह्मण ।
ऋषी म्हणती वसिष्ठवचन । आम्ही मानूं सर्वथा ॥१०८॥
मग वसिष्ठासी विनवून । साठ सहस्त्र वर्षें तप करून ।
विश्वामित्र तो ब्रह्मऋषी म्हणून । प्रख्यात होवुन राहिला ॥१०९॥
इति श्रीदत्तमाहात्म्ये अष्टादशोsध्याय: ॥१८॥