कूर्मपुराणः - द्वितीयोऽध्यायः

पुराण म्हणजे भारतीय संस्कृतीचा अमूल्य ठेवा आहे. महापुराणांच्या क्रमवारीत कूर्मपुराण पंधराव्या स्थानावर आहे.


द्वितीयोऽध्यायः

आत्मतत्त्वके स्वरुपका निरुपण सांख्य, एवं योगके ज्ञानका अभेद आत्मसाक्षात्कारके साधनोंका वर्णन

ईश्वर उवाच

अवाच्यमेतद विज्ञानमात्मगुह्मां सनातनम ।

यन्न देवा विजानन्ति यतन्तोऽपि द्विजतयः ॥१॥

इदं ज्ञानं समाश्रित्य ब्रह्माभुता द्विजोत्तमाः ।

न संसारं प्रपद्यन्ते पूर्वेऽति ब्रह्मावादिनः ॥२॥

गुह्माद गुह्मातमं साक्षद गोपनीय प्रयत्नत ।

वक्ष्ये भक्तिमतामद्य युष्माकं ब्रह्मवादिनाम ॥३॥

आत्मा यः केवल स्वस्थ शान्त सुक्ष्मः सनातनः ।

अस्ति सर्वान्तरह साक्शच्चित्रस्तमसः परः ॥४॥

सोऽन्तर्यामी स पुरुषः स प्रणः स महेश्वरः ।

स कालोऽग्निस्तद्वयक्तं स एवेदमिति श्रुतिः ॥५॥

अस्माद विजायते विश्वमत्रैव प्रविलीययते ।

स मायी मायाय बद्ध करोति विविधास्तनुः ॥६॥

न चाप्ययं संसरति न च संसारयेत प्रभुः ।

नायं पृथ्वी न सलिलं न तेजः पवनो नभः ॥७॥

न प्राणो न मनो‍ऽव्यक्तं न शब्दः स्पर्श एव च

न रुपर्सन्धाश्च नाहं कर्ता न वागापि ॥८॥

न पाणीपादौ नो पयुर्न चोपस्थं द्विजोत्तमाः ।

न कर्ता न च भोक्ता वा न च प्रकृतिपुरुषौ ।

न माया नैव च प्राणश्‍चैवन्य परमार्थतः ॥९॥

यथा प्रकाशतमसोः सम्बन्धो नोपपद्यते ।

तद्वदैक्यं न सम्बन्धः प्रपच्चपमात्मनो ॥१०॥

छयापतौ यथा लोके परस्पविलक्षणौ ।

तद्वत प्रपचंपुरुषौ विभिन्नौ परमार्थतः ॥११॥

यद्यात्मा मलिनोऽस्वस्थो विकारी स्यात स्वभावतः ।

नही तस्य भवेन्मुक्तिर्जन्मान्तरशतैरपि ॥१२॥

पश्यन्ति मुनयो युक्ता स्वात्मानं परमार्थतः ।

विकराहिनं निर्दुःखमानन्दाम्त्मानमव्ययम ॥१३॥

अहं कर्ता सुखी दुःखी कृशः स्थुलेति या मतिः ।

सा चाहंकारकर्तृतादात्मन्यारोप्यते जनैः ॥१४॥

वदन्ति वेदविद्वंसा साक्षिणं प्रकृते परम ।

भोक्ता रमक्षरं शुद्धं सर्वत्र समावस्थित ॥१५॥

तस्मादज्ञानमुलो हि संसारः सर्वदेहिनाम ।

अज्ञानादन्यथा ज्ञानं तच्च प्रकृतिसंगतम ॥१६॥

नित्योदितः स्वयं ज्योति सर्वगः पुरुषः परः ।

अहंकाराविवेकेन कर्ताहमिति मन्यते ॥१७॥

पश्यन्ति ऋषयोंऽव्यक्तं नित्यं सदसदत्मकम ।

प्रधानं प्रकृति बुद्धवां कारणं ब्रह्मावादिनः ॥१८॥

तेनायं संगतो ह्यत्मा कुटस्थोऽपि निरत्र्जनः ।

स्वात्मानमक्षरं ब्रह्मा नावबुद्धयेत तत्वतः ॥१९॥

अनात्मन्यात्मविज्ञानं तस्माद दुखःअं तथेतरम ।

रागद्वेषादयो दोषाः सर्वे भ्रान्तिनिबन्धनाः ॥२०॥

कर्मण्यस्य भवेद दोषः पुण्यापुण्यमिति स्थितिः ।

तद्वशादेव सर्वेषां सर्वेदेहसमुद्धवः ॥२१॥

नित्यः सर्वत्रयो ह्मात्मा कुटस्थो दोषवर्जितः ।

एकः स भिद्यते शक्या मायया न स्वभावतः ॥२२॥

तस्मादवैतमैवाहुर्मुनयः परमार्थतः ।

भेदो व्यक्तस्वभावेन सा च मायात्मसंश्रया ॥२३॥

यथा ही धुमसम्पर्कान्नाकाशो मलिनो भवेत ।

अन्तः करणजैर्भावैरात्मा तवन्न लिप्यते ॥२४॥

यथा स्वप्रभया भाति केवलः स्फटिकोऽमलः

उपाधिहीनो विमलस्तथैवात्मा प्रकाशते ॥२५॥

ज्ञानस्वरुपमेवाहुर्जगदेतद विचक्षणाः ।

अर्थस्वरुपमेवाज्ञाः पश्यन्त्यन्ये कुदुष्तयः ॥२६॥

कुटस्थो निर्गुणा व्यापी चैतन्यात्मा स्वभावतः ।

दृश्यते ह्रार्थररुपेण पुरुषैर्भ्रान्तदृष्टिभिः ॥२७॥

यथा संलक्ष्यते रक्तः केवलः स्फटिको जनैः ।

रक्तिकाद्युपधानेन तद्वत परमपुरुषच ॥२८॥

तस्मादात्माक्षरं शुद्धो नित्यः सर्वगतोऽव्ययः ।

उपासितव्यों मन्तव्यः श्रोतव्यश्च मुमुक्षुभिः ॥२९॥

यदा मनासि चैतन्य भाति सर्वत्रगं सदा ।

योगिनोऽव्यवधानेन तदा सम्पद्यते स्वयम ॥३०॥

यदा सर्वाणि भुतानि स्वात्मन्येवाभिपस्याति ।

सर्वभुतेषु चात्मानं ब्रह्मां सम्पद्यते तदा ॥३१॥

यदा सर्वाणि भुताणि स्स्माधिस्थो न पश्यन्ति ।

एकीभुतः परेणासौ तदा भवाति केवलः ॥३२॥

यदा सर्व प्रमुच्यते कामा येऽस्य ह्रदि स्थिताः ।

तद्सासाममृतीभूतः क्षेमं गच्छति पण्डितः ॥३३॥

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति ।

तत एव च विस्तारं ब्रह्मा सम्पद्यते तदा ।३४॥

यदा पश्यति चात्मानं केवलं परमार्थतः ।

मायामात्रं जगत कृत्स्नं तदा भवति निर्वृतः ॥३५॥

यदा जन्मजरादुःक्ल्हव्याधीनामेक भेषजम ।

केवलं ब्रह्माविज्ञनं जायतेऽसौ तदा शिवः ॥३६॥

यथा नदीनदा लोके सागरेणैकतां ययुः ।

तद्वदात्माक्शरेणासौ निष्कलेनैकतां व्रजेत ॥३७॥

तस्माद विज्ञानमेवास्ति न प्रपचों न संसृतिः ।

अज्ञानेनावृतं लोको विज्ञानं तेन मुह्माति ॥३८॥

तत्ज्ञानं निर्मलं सुक्ष्मं निर्विकाल्पं यदव्ययम ।

अज्ञानमितरत सर्वं विज्ञानमिति मे मतम ॥३९॥

एतद वः परमं साख्यं भाषितं ज्ञनमुत्तमम ।

सर्ववेदान्तसारं हि योगस्तत्रैकचित्तता ॥४०॥

योगात सत्र्जायते ज्ञानं ज्ञानात योगः प्रवर्तते ।

योगज्ञनाभिउक्तस्य नावाप्यं विद्यते क्वचितः ॥४१॥

यदेव योगिनो यान्ति सांख्येंस्तदधिगम्यते ।

एकं सांख्य च योग च यः पश्यति स तत्ववित ॥४२॥

अन्ये च योगिनो विप्रा ऐस्वर्यसक्तचेतसः ।

मज्जन्ति तत्र तत्रैव न त्वात्मैषामिति श्रुतिः ॥४३॥

यत्तत सर्वगतं दिव्यमैश्वर्यमचलं महत ।

ज्ञानयोगाभियुक्त देहान्ते तदवाप्नुयात ॥४४॥

एष आत्माहमव्यक्तो मायावी परमेश्वरः ।

कीर्तितः सर्ववेदेषु सर्वात्मा सर्वतोमुखः ॥४५॥

सर्वकामः सर्वरसः सर्वगन्धोऽजरोऽमरः ।

सर्वतः पाणिपादोऽहमन्तर्यामी सनातनः ॥४६॥

अपाणीपादो जवनो ग्रहीत ह्रुदि संस्थितः ।

अचक्षुरपि पश्यामि तथाकर्नः श्रृणोम्यहम ॥४७॥

वेदाहं सर्वमेवंद न मां जानाति कश्चन ।

प्राहुर्महान्तं पुरुषं मामेकं तत्वदर्शिनः ॥४८॥

पश्यन्ति ऋषयो हेतुमात्मनः सुक्ष्मदशिनः ।

निर्गुणामलरुपस्य यत्तदैश्वर्यमुत्तमम ॥४९॥

यन्न देवो विजनन्ति मोहिता मम मायया ।

वक्ष्ये समाहिता युयं श्रुणुध्वं ब्रह्मवादिनः ॥५०॥

नाहं प्रशास्तां सर्वस्य मायतीतः स्वभावतः ।

प्रेरयामि तथापीदं कारण सुरयो विदुः ॥५१॥

यन्मे गुह्मतमं देहं सर्वगं तत्वदर्शिनः ।

प्रविष्टा मम सायुज्यं लभत्ये योगिनोऽव्ययम ॥५२॥

तेषां हि वशमापन्ना माया मे विश्वरुपिणी ।

लभन्ते परमां शुद्धिं निर्वाणं ते मया सह ॥५३॥

न तेषां पुनरवृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ।

प्रसादान्मम योगीन्द्रा एतद वेदानुशासनम ॥५४॥

नापुत्र्शिष्ययोगिभ्यो दातव्यं ब्रह्मावादिभिः ।

मदुक्तमेतद विज्ञानं सांख्ययोगसमाश्रयम ॥५५॥

इति श्रीकूर्मपुराण षतसाहस्रयां संहितायामुपरिविभागे ( ईश्वरगीतासु ) द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2010-04-17T01:55:06.9830000