श्रीसिध्दान्तबोध - अध्याय ५ वा

श्रीगणेशायनम: ॥
जो नर धर्मपरायण ॥ दया शांति अंगीं पूर्ण ॥ सत्य बोले दु:ख सुख समान ॥ त्याचा जन्म सुफळ कीं ॥१॥
विकल्पीं अविश्वासी खोटा ॥ गर्विष्ठ अभिमानी अंगीं ताठा ॥ कुबुध्दीचा हृदयी सांठा ॥ सद्वासना बुडाली ॥२॥
अठरा पगड याती बैसत ॥ नौका न बुडवी तयांस ॥ एक विटाळशी बैसल्या तेथ ॥ बुडवी जळांत तारीना ॥३॥
जयासी विकल्प कल्पना भारी ॥ तोचि विटाळशीसमान संसारीं ॥ पाषाण बांधोनि पोहणें सागरीं ॥ हें अघटित घडेना ॥४॥
महाविशाळ गजराज ॥ त्याचें मस्तकीं मोतीं निपजे ॥ तो जिवंत असतां घेईजे ॥ हें तों अघटित घडेना ॥५॥
महाविशाळ गजराज ॥ त्याचें मस्तकीं मोतीं निपजे ॥ तो जिवंत असतां घेइजे ॥ हें तों अघटित घडेना ॥५॥
सर्पफणेवरी वसे मनी ॥ तो जिवंत असतां घेइजे काढोनी ॥ हें काय साजे हो बोलणी ॥ चतुरालागीं घडेना ॥६॥
वनमृगाचेनाभीची ॥ हाता नये कस्तुरी साची ॥ जिवंत असतां व्याघ्रचर्माची ॥ प्राप्ति नोहे मानवां ॥७॥
युध्दीं हातातील तरवार ॥ दुजया नेदी महावीर ॥ किंवा आपुलें धन साचार ॥ कृपण दुजया देईना ॥८॥
शर्करा सोमल होणें ॥ सोमलास साखरेचे येती गुण ॥ हिंगण होईल गा चंदन ॥ चंदनास हिंगण होतां नये ॥९॥
निर्गुणास विषमत्त्वें वर्ततां नये ॥ समत्वें सगुणासी चालतां नये ॥ भक्तांचे कीजे देवें साह्यें ॥ दुष्टांलागीं संहारिजे ॥१०॥
प्रर्‍हाद रक्षूनि हिरण्यकशिपू संहारिला ॥ वाळी मारोनि सुग्रीव मित्र केला ॥ रावण वधूनि बिभीषण तारिला ॥ समता न धडे सगुणासी ॥११॥
निर्वैर व्हावें ही साधूंची पदवी । शुकसनकादिक नारद मिरवी ॥ विषय भावना धरिती जीवीं ॥ समता गुण स्वरुपीं ॥१२॥
समता बोध गुरुचें धरीं ॥ म्हणोनि वंदिजे हरहरी ॥ ब्रह्मींचा अंकुर उल्लेख नगरी ॥ ज्ञान विग्रही सर्वेश्वरु ॥१३॥
यालागीं श्रीगुरुसी शरण ॥ न जातां न घडे मोक्ष सदन ॥ न जाये भ्रांति भेद भान ॥ अद्वैत बोध ठसेना ॥१४॥
जिवंत असतां सिंहाचें नख ॥ आणीन म्हणे धडे विवेक ॥ तेवीं गुरुवांचोनि मोक्षसुख ॥ होणें हें तों दुर्लभ ॥१५॥
गुरुकृपेचा अपार गरिमा ॥ नि:सीम बोधाची पूर्ण पौर्णिमा ॥ यालागीं कवित्वाची सीमा । होती  जाहली ते परिसा ॥१६॥
गंगेचा ओघ मुळीं लहान ॥ पुढें पसरे अपार जीवन ॥ तैसा हा ग्रंथ जाण ॥ वोळखान घेणें चतुरानें ॥१७॥
बीजापासोनि लहान अंकुर ॥ पुढें वृक्ष पसरे अपार ॥ यापरी हा ग्रंथविस्तार ॥ होईल पसर तो परिसा ॥१८॥
पुढें बोधीन यात अद्भुत ॥ कथीन सिध्दांतबोध विख्यात ॥ रस ओतीन अर्थभरित ॥ रहस्य गोडी अनुपम ॥१९॥
लिहितों अनेक चरित्ररचना ॥ यांत संशय आणूं नये मना ॥ पुढें परिसिलिया ज्ञानखुणा ॥ निवती सज्जन विवेकी ॥२०॥
मी तों शरणागत देवासी ॥ हेंचि भांडवल मजपासी ॥ शरणागताचा अभिमान हरीसी ॥ हें बिरुद प्रसिध्द असे ॥२१॥
याविषयीं ऐका दृष्टांताची मात ॥ परिसा सांगतों रामायणांतील चरित ॥ लक्ष्मणास शक्ति लागल्या रघुनाथ ॥ फार श्रमी तो जाहला ॥२२॥
लक्ष्मणास कवळोनि हृदयांत ॥ शोक करी राम समर्थ ॥ म्हणे विपरीत होणार बळिवंत ॥ कैसें घडेल या समयीं ॥२३॥
कैसी बंधुपणाची अगाध सीमा ॥ तुवां करुनि दाविली सख्या उत्तमा ॥ माझा निवाला अंतरात्मा ॥ एवढा प्रेमा वाढविला ॥२४॥
मजसांठीं नवमास कष्टलास ॥ सेविला त्यागूनि राजविलास ॥ सेवा केली चौदा वरुष ॥ निराहार राहोनियां ॥२५॥
नाहीं आठविलीं पिता माता सुत दारा ॥ वैभवविषयां लागों दिला नाहीं वारा ॥ इंद्रियजित धैर्यपुरा ॥ ऐसा बंधु दुर्लभ ॥२६॥
शूर धीर गुणगंभीर ॥ चातुर्य सुलक्षण विवेकसार ॥ मज पुढें ठेवूनि आपुलें शिर ॥ स्वर्गी जाणें त्वां केलें ॥२७॥
तुवां गेलिया मागें अयोध्येकारणें ॥ मातें मुख दावितां लाजिरवाणें ॥ युध्द हृदयीं बैसेल धडका ॥ काय उत्तर मग वदों ॥२९॥
आतां येथें वेंचीन आपुला प्राण ॥ तुजपासी स्वर्गास येईन ॥ आपुले पाठीमागें जाण ॥ होणार तें सुखें घडो ॥३०॥
पाषाण बांधोनि आपुले पोटीं ॥ उडी टाकीन महातटीं ॥ मागें होईल ते होऊ गोष्टी ॥ प्राण त्यजीन सागरीं ॥३१॥
देव गुंतले कारागृहांत ॥ सीता राहिली अशोकवनांत ॥ जातां अयोध्येंत मात ॥ कौसल्या प्राण त्यजील ॥३२॥
लागेल सूर्य वशी बट्टा ॥ राम आचरला कर्म खोटा ॥ परंतु वोढवल्या संकटा ॥ त्यास उपाव नसे कीं ॥३३॥
मी निवाल्या देव सुटणार नाहीं ॥ याचा खेद म्यां सोडिला पाहीं ॥ जानकी राहिली राक्षसगृहीं ॥ हाही संकल्प म्यां त्यजिला ॥३४॥
मजवांचोनि कपि समस्ता ॥ प्राण त्यजितील उदकांत ॥ त्याही शोकाची अपार मात ॥ म्यां रामें सोडिली ॥३५॥
अयोध्येंत तिघी माता ॥ प्राण त्यजितील ऐकतां ॥ याही खेदाची शोकचिंता ॥ म्यां रघुनाथें सोडिली ॥३६॥
इतुक्यापरीस दु:ख मातें भारी आठवे अपार खेदलहरी ॥ बिभीषण कवणाचे द्वारीं ॥ शरणागत जाईल ॥३७॥
देव सीता माता कपी ॥ यांचा खेद नाहीं माझिया स्वरुपीं ॥ परंतु बिभीषणाचे संकल्पी ॥ हा घोर मज बहु वाटे ॥३८॥
मातें थोर शरणागतांची लाज ॥ केलें अनंत भक्तांचें काज ॥ अनाथ होतां रावणानुज ॥ मग मी राम कशाचा ॥३९॥
मग धरोन श्रीरामें अभिमान ॥ निवटी कुळासहित रावण ॥ राज्यीं स्थापिला बिभीषण ॥ पण नेला सिध्दीतें ॥४०॥
हें चरित्र ल्याहावया हेंचि कारण ॥ शरणागतांचा अभिमानी नारायण ॥ ऐसीं गर्जतीं महापुराणें ॥ संत साधु पुण्यात्मे ॥४१॥
शरण जातां देवासी ॥ कोटिसाधनें देती यशासी ॥ अनन्यें आवडे जननीसी ॥ प्रीत नसे तोंवरी थोरीवा ॥४२॥
जो भक्त अनन्य शरण ॥ त्यासी साह्य नारायण ॥ यालागीं पांडवांचें संरक्षण ॥ करितां जाहला श्रीहरी ॥४३॥
अश्वमेधपर्वी अर्जुन ॥ सज्जून चालला सकळ सैन्य ॥ पुढें सोडिला श्यामकर्ण ॥ मागें थाट फौजेचा ॥४४॥
अर्जुन हृदयसागरीं ॥ हेलाविलीं अभिमानलहरीं ॥ म्हणे मजसमान भूक्षेत्रीं ॥ सोमवंशांत दुर्लभ ॥४५॥
इतुकीच धरितां अहंकृती ॥ तों पुढें वोढवली फजिते ॥ ते परिसा श्रवणें श्रोतीं ॥ कौतुकार्थ हरीचे ॥४६॥
हंसध्वजाचा सुकुमार बाळ ॥ सुधन्वा षोडशवर्षांचा केवळ ॥ शिकार खेळतां प्रबळ ॥ श्यामकर्ण लक्षिला ॥४७॥
ठाण माण चपळ गती ॥ सुधन्वें धांवोन धरिला हातीं ॥ सुवर्णपत्रिका भाळीं शोभती ॥ अक्षरें रेखिलीं सुढाळ ॥४८॥
सोमवंशामाझारी ॥ धर्म राजा हस्तिनापुरीं ॥ श्यामकर्ण सोडिला पृथ्वीवरी ॥ जिंकावया नृपांतें ॥४९॥
जो अशक्त असेल नृपवर ॥ त्याणें द्यावें द्रव्यभार ॥ ज्यास युध्दाचा असेल जोर ॥ त्याणें समरंगणीं भिडावें ॥५०॥
पत्रार्थ ध्यानीं आणिला ॥ वारु वृक्षासी बांधिला ॥ धनुष्य सज्जूनि उभा ठेला ॥ सिंह जैसा गजावर ॥५१॥
मागें भार आले रक्षपाळाचें ॥ एक्या शरें कर छेदिले त्यांचे ॥ त्यांणी घेऊन वोझें अपयशाचें पार्थापुढें ठाकले ॥५२॥
अर्जुन म्हणे हे विपरीत ॥ कोणे छेदिले यांचे हस्त ॥ एक वदती अद्भूत ॥ बाळ दृष्टीं देखिला ॥५३॥
तेणें सुवर्णपत्रिका वाचिली ॥ वारु वृक्षासि बांधिला ॥ दाहा सहस्त्र मनुष्यांला ॥ एकें शरें छेदिलें ॥५४॥
परिसोनि अचंबा करी अर्जुन ॥ हें न घडावे तें घडलें जाण ॥ रथ लोटोनि करी अवलोकन ॥ बाळ सुकुमार देखिला ॥५५॥
तुझी सुकुमार तनु धाकुटी ॥ विद्येची चपळाई दिसे मोठी ॥ संतोष जाहला माझिया पोटीं ॥ क्षमा केला अपराध ॥५६॥
तूतें दिलें जीवदान ॥ सोडीं माझ्या वारुवालागून ॥ हें परिसोनि सुधन्व्यानें ॥ हास्य केलें गदगदां ॥५७॥
म्हणे युध्दावांचोनि वारु सोडणें ॥ हे तों कल्पांतीं न घडे जाण ॥ पाहूं तुझा पुरुषार्थ गहन ॥ घेईं धनुष्य आपुले करीं ॥५८॥
अर्जुन म्हणे या ब्रह्मांडांत ॥ मातें जिंकी ऐसा कवणा पुरुषार्थ ॥ हें तो न घडेचि अघटित ॥ बोलसी मुला हें नवल ॥५९॥
तूं बाळ दिससी सुकुमार ॥ म्यां शर मारितां हसतील सुरवर ॥ पाहों कितेक तुझा जोर ॥ करी संधान मजवरी ॥६०॥
परिसोनि अर्जुनाची वाणी ॥ सुधन्व्यानें बाण लाविला गुणीं ॥ वारु सारथी यांतें मारुनी ॥ रथाचे आख छेदिले ॥६१॥
दुसरिया रथीं बैसे पार्थ ॥ तोही रथ मोडी सुधन्वा त्वरित ॥ घाबरा जाहला कुंतिसुत ॥ बाण जाळें वेष्टिला ॥६२॥
गेला पुरुषार्थ निघोन ॥ गुंग जाहला फाल्गुन ॥ उतरला समरंगणाचा पण ॥ कृष्णालागीं आठवी ॥६३॥
चिंता करितां हृदयभुवनीं ॥ अंतरसाक्ष चक्रपाणी ॥ प्रगट जाहला तेच क्षणीं ॥ सावध म्हणे किरटी ॥६४॥
आणोनि नूतन रथासी ॥ सजोगूनि चपळ तरगांसी ॥ धनुष्य देऊन पार्थपासी ॥ उभयतां रथीं आरुढले ॥६५॥
तों सुधन्व्यानें बाण सोडिला ॥ रथ गगनांत उडविला ॥ गरगरां फिरों लागला ॥ जाहला घाबरा अर्जुन ॥६६॥
हरीनें सांवरोनि रथाला ॥ धरेवरुता स्थिर केला ॥ अर्जुना चाल हस्तनापुराला ॥ युध्द यासी करुं नये ॥६७॥
अर्जुन म्हणे कृपाळा हरी ॥ मुलाचें भय घालितां भारी ॥ चालोनि आलिया दर्दुरीं ॥ भुजंगें भिऊन पळावें ॥६८॥
जंबुकाचे गर्जनेसाठीं ॥ सिंहे धाक घेईजे पोटीं ॥ किंवा मूषकें धरितां हुटहुटी ॥ मांजरीं काय पळावें ॥६९॥
युध्दामाजी प्रचंड वीर ॥ संहारिले कर्ण शल्य झुंजार ॥ निवातकवच अपार शूर ॥ म्यां समरगंणी जिंकिले ॥७०॥
सुधन्वा म्हणे पुरुषार्थ खरा ॥ सांगसी आपुला शार्ड्गधरा ॥ आतां पण करोनि चतुरा ॥ युध्द करीं मजसवें ॥७१॥
अर्जुन वदे तीन शरानें ॥ शिर छेदिन संकल्प जाण ॥ असत्य होय तरी पतन ॥ घडेल पूर्वज वंशासी ॥७२॥
सुधन्वा वदे रुक्मिणीरमणा ॥ तुझिया साक्षीनें तिन्हीं बाणां ॥ न तोडीं तरी पूर्वजां पतना ॥ माझ्या घडो जाणपां ॥७३॥
अर्जुनें काढिला तीक्ष्ण शर ॥ कृष्णें संकल्प केला त्यावर ॥ राम अवतारीं मित्राचोर ॥ वधिला रावण बलाढय ॥७४॥
देव सोडिला बंदींतुन ॥ सुखीं केले विश्वालागुन ॥ तें पुण्य वाणीं प्रवेशोन ॥ शिर तुटो सुधन्व्याचें ॥७५॥
अर्जुनें सोडिला बाण ॥ मध्येंच तोडिला सुधन्व्यानें ॥ हरि म्हणे गेला पण ॥ अवसान माझें गळालें ॥७६॥
सांडीं युध्दाची गोष्टी ॥ चाल जाऊं धर्माचे भेटी ॥ अर्जुन आपलें कपाळ पिटी ॥ गेला जन्म व्यर्थची ॥७७॥
दोन शरानें याचें शिर ॥ उडवीन हा निज निर्धार ॥ दुसरा संकल्प शार्ड्गधर ॥ घालिता जाहला त्यावरी ॥७८॥
म्यां गोकुळीं गोवर्धन उचलोन ॥ संरक्षिला गोवत्सांचा प्राण ॥ त्यापुण्य़ें शिर छेदून ॥ पडो या बाळाचें ॥७९॥
अर्जुनें कसूनि बाण लावितां ॥ तोही तोडिला सुधन्व्यानें त्वरितां ॥ हरि म्हणे अर्जुना आतां ॥ सीमा झाली चाल घरा ॥८०॥
आतां एका बाणा साठीं ॥ नको पडूं संतापसंकटीं ॥ माझी जिराली हुटहुटी ॥ दोनी संकल्प बुडाले ॥८१॥
अर्जुन म्हणे या बाणें ॥ घेईजे सुधन्व्याचा प्राण ॥ नाहीं तरी देईन आपुल्या जीवा लागुन ॥ परी मुख न दाखवीं धर्मराया ॥८२॥
हरींनें मग बाणबुडासी ॥ स्थापिलें आणूनि महारुद्रासी ॥ मध्य भागीं ब्रह्मयासी बैसविला अभिषेकुनी ॥८३॥
भालाग्रीं कालचक्र ॥ बैसविलें भरोनि महाचक्र ॥ त्याचे पाठीं साह्य सूत्र ॥ संकल्पाचें नेमिलें ॥८४॥
श्रीकृष्ण निरामय निर्गुण ॥ ब्रह्मचारी विषयातीत पूर्ण ॥ तरी याचि सायकें करोन ॥ शिर पडो सुधन्व्याचें ॥८५॥
मग अर्जुन करीं बाण घेऊन ॥ करोनि हरीस नमन ॥ बाण सोडिला धनुष्या पासोन ॥ जेवीं कोटि विजा कडाडिल्या ॥८६॥
सुधन्वें नमोनि हरिचरणा ॥ स्मरोन कैलासपति गिरिजारमणा ॥ भरोनि कानाडा वाढितां जाणा ॥ अर्जुन शर मध्येंचि खंडिला ॥८७॥
बाण जाहलासे दुभंग ॥ पार्थ प्राण त्यजूं पाहे मग ॥ तों हातीं धरी श्रीरंग ॥ वरता लक्षी सुलक्षण ॥८८॥
काळचक्र होतें भालाग्रीं ॥ कंठ छेदिला वरच्यावरी ॥ रुंड पडलें महीवरी ॥ हरिस्मरणा मुक्त जाहलें ॥८९॥
दोहींचा पण नेला सिध्दीतें ॥ ऐसी कळा श्रीअनंतें ॥ यालागीं शरणागत हरीतें ॥ होतां कल्याण होतसे ॥९०॥
मीठ मोतीं उदकापासून ॥ मीठ तों मऊपणें जाय मिळोन ॥ मोत्याचे अंगीं कठिणपण ॥ यालागा तें मिळेना ॥९१॥
जीव ब्रह्मींचा अंश ॥ ब्रह्म जीवाचा एकांश ॥ दोनी होतां समरस ॥ होय बध्द स्वभावें ॥९२॥
पाणी नम्रपणें सर्वांत मिळे ॥ पाषाण कठिणपणें राहती वेगळे ॥ जो पुरुष नम्र चाले ॥ तो आवडे हरीसी ॥९३॥
तुळसीरोप दिसे लहान ॥ त्यासी पूजिती विश्वजन ॥ येर वृक्ष विशाल असोन ॥ नमन कोणी करीना ॥९४॥
चांदरातीचां चंद्र धाकुटा ॥ विश्व जोडी करसंपुटा ॥ पौर्णिमेस होतां मोठा ॥ कोणी नमन करीना ॥९५॥
नदीस पूर भरोनि येती ॥ मोठे वृक्ष वाहोनि जाती ॥ लहान नव्हे तैसेचि असती ॥ थोरिवां पीडा लहान सुखी ॥९६॥
लहानी मुंगीस साकर ॥ गज भक्षी काष्ठें अंकुशाचा मार ॥ बारीक बीज वट अपार ॥ पावटा मोठा झाड वाढेना ॥९७॥
यालागीं सोडोनि अभिमान ॥ सर्वांभूतीं नम्र चालावें चतुरानें ॥ संतांसी घालावें लोटांगण ॥ थोरीव वोवाळूनि सांडिजे ॥९८॥
घेऊनी अनुताप पूर्ण ॥ भजावा एक नारायण ॥ नमनीं नमावा श्रीभगवान ॥ जेणें पावन जीवात्मा ॥९९॥
आमुचें हेंचि सार्थक ॥ नमो श्रीकृष्ण ब्रह्म देख ॥ सत्ताधारी मोक्षदायक ॥ त्यासी भजों एकनिष्ठें ॥१००॥
एकनिष्ठा एकनेम ॥ यांत संतोष आत्माराम ॥ बहु उपासनेचा वाढतां भ्रम ॥ विश्रांति न श्रमची ॥१॥
सर्व उपासनांत श्रेष्ठ उपासना ॥ सद्गुरु एक कैवल्यराणा ॥ जो चुकवी जन्ममरणा ॥ त्यासी शरण रिघावें ॥२॥
जो गुरुचाही परमगुरु ॥ श्रीकृष्ण परब्रह्म परमेश्वरु ॥ अलक्ष अपार अपरंपारु ॥ उतरी पारु भवाब्धी ॥३॥
त्या श्रीहरीसी नमन ॥ एकनिष्ठा अनन्य शरण ॥ तरीच श्रीनारायण ॥ कृपा करील निश्चयें ॥ ४॥
एकरुप जनार्दन ॥ काळासूत्रीं तूंचि निर्गुण ॥ उत्पत्ति स्थिति प्रळयीं जाण ॥ कर्ता हर्ता तूंचि कीं ॥५॥
हृदयीं स्फुरतां चेतविता ॥ अंतर्साक्षी जगन्नाथा ॥ माझ्या मीपणा आतौता ॥ बुध्दिप्रेरिता तूं स्वामी ॥६॥
ओं नमो श्रीशार्ड्गधर ॥ ब्रह्मादिकां नकळे पार ॥ येथें काय मानवी नर ॥ जाणावया तव महिमा ॥७॥
तुझें कळावया स्वरुप ॥ शिव स्मशानीं करी तप ॥ तरी नकळें जी रुप ॥ सहस्त्रमुद्रा लावितां ॥८॥
शिवादिकांची ही गत ॥ तेथें इंद्रचंद्रांची कोण मात ॥ ऋषीश्वरांचा पुरुषार्थ ॥ जिरोन गेला वितंडतां ॥९॥
यालागीं सांडोनि अभिमान ॥ अनन्यभावें व्हावें शरण ॥ तरीच श्रीनारायण ॥ कृपावंत होईल ॥११०॥
जे देवाचे सलगीचे ॥ पराक्रमी बहुबळाचे ॥ सखे मित्र श्रीहरीचे ॥ त्यांचे गर्व भाजले ॥११॥
बळराम श्रीकृष्णाग्रज ॥ गरुड अरुणाचा अनुज ॥ सत्यभामा श्रीकृष्णभाज ॥ तिघें गर्वे फुगलीं ॥१२॥
सत्यभामा गरुड बळराम ॥ या तिघांसीं गर्व परम ॥ हें जाणोनि मेघश्याम ॥ करिता जाहला लाघव ॥१३॥
लंकेमध्यें हो मारुती ॥ बैसला होता निश्चळचित्तीं ॥ त्याच्या हृदयीं कामशक्ति ॥ प्रेरुनि केलें चंचळ ॥१४॥
कपीनें मनीं विचारिलें ॥ श्रीराम निजधामा गेले ॥ त्रेतायुग संपलें ॥ द्वापार तेंही जातसे ॥१५॥
त्रेतायुगापासोन ॥ नाहीं केलें पृथ्वी गमन ॥ कांहीं तीर्थयात्रा करुन ॥ मागुता येऊं लंकेसी ॥१६॥
ऐसें विचारुनि उठिला ॥ प्रथम रामेश्वरा आला ॥ मग गया काशीला ॥ करुनि आला पुष्करा ॥१७॥
प्रयागीं त्रिवेणी मथुरा पुरीं ॥ अयोध्या आणि हरिद्वार नगरीं ॥ बद्रिकेदार ब्रह्मगिरी ॥ करोनि द्वारके पातला ॥१८॥
दुरोनि पाहे विलोकूनी ॥ लंके ऐसी हेमसदनीं ॥ अवघी कनकाची मांडणी ॥ शोभे जैसी ब्रह्मपुरीं ॥१९॥
म्हणे मज दिशा भुली जाहली ॥ कीं पाहें लंका कोणीं आणिली ॥ घालीन महीं पालथी सगळी ॥ शोध लावीन मी तयाचा ॥१२०॥
सोनियाची लंका नगरी ॥ दुसरी नाहीं पृथ्वीवरी ॥ माझ्यामागे करुनि चोरी ॥ कोणें बलिष्ठें आणिली ॥२१॥
बिभीषणासी लंकाभुवन ॥ देऊनि गेला रघुनंदन ॥ ते श्रीरामाज्ञा मोडून ॥ कोणें धारिष्ठ केलें हें ॥२२॥
जिवंत असतां मी आज ॥ कोणाचें जाहलें एवढें काळीज ॥ ऐसें बोलोनि कपिराज ॥ दोन्ही भुजा पसरिल्या ॥२३॥
तेचि समयीं नारदमुनी ॥ जात होता स्वेच्छागमनी ॥ कौतुक पाहोनियां नयनीं ॥ कपिनिकत पातला ॥२४॥
मारुतीस म्हणे नारद ॥ तुझा न करितां अपराध ॥ आतां व्यर्थ करिसी द्वंद्व ॥ हें ईश्वरासी मानेना ॥२५॥
तूं म्हणसी आणिली लंका ॥ तरी हे लंका नव्हे द्वारका ॥ येथें राज्यासी भाग्यरेखा ॥ तेणें हरुषें बांधिली ॥२६॥
हें ऐकोनि प्लवंगम ॥ म्हणे काय नृपाचें नाम ॥ मुनि म्हणे एवढें मर्म ॥ मातें कांहीं पुसो नको ॥२७॥
बहुत आग्रह करी मारुती ॥ नारद हांसे आपुले चित्तीं ॥ म्हणे या नगरीचा नृपती ॥ बळराम राजा बोलिजे ॥२८॥
बळराम ऐशा ऐकोनि नामासी ॥ क्रोध धडकला मारुतीसी ॥ नेत्र वटारुनि तयासी ॥ क्रोधदृष्टीं विलोकित ॥२९॥
माझा स्वामी राम पूर्ण ॥ बळराम आणिला कोठून ॥ बोलावया तुझें मन ॥ धारिष्ट कैसें जाहलें रे ॥१३०॥
नारद म्हणे मारुती ॥ म्यां पहिलेंची निवेदिलें तुजप्रती ॥ नाम सांगतां क्रोधदीप्ती ॥ हृदयीं तुझ्या प्रगटेल ॥३१॥
तैसेंचि वर्तलें जाणा ॥ मातें कां करिशी छलना ॥ कपि म्हणे ऐक वचना ॥ सांगतों तें त्वां करावें ॥३२॥
आतां जावोनियां नगरांत ॥ माझी सांगावी त्वां मात ॥ बळराम नामातें त्वरित ॥ सोडोनि देईं परातें ॥३३॥
बोलेल पुरुषार्थ आपुला ॥ तरी शीघ्र प्रेरीं युध्दाला ॥ मुनि परिसोन वचनाला ॥ गडबडां लोळे भूमीसी ॥३४॥
कांहीं नाचे कांहीं हांसें ॥ मार्गी चालिला परम हरुषें ॥ म्हणें त्वरें जाऊनि द्वारकेस ॥ वृत्तांत निवेदूं कपीचा ॥३५॥
ऐसें विचारुनी नारदमुनी ॥ आल्हादें चालिला कृष्णसदनीं ॥ सभा बैसली धनवटोनी ॥ मध्यें बळराम गोपाळ ॥३६॥
नारदास विलोकूनि नयनीं ॥ यादवांसहित चक्रपाणी ॥ विधिसुता नमस्कारोनी ॥ बहु आदरें सन्मानिला ॥३७॥
वसुदेवसुत पुसे विधिसुता ॥ कोठून येणें जाहलें त्वरिता ॥ कांहीं अपूर्व सांगावी वार्ता ॥ काय ऐकिलें देखिलें ॥३८॥
हांसोनि बोले वाल्मीकगुरु ॥ एक नवल देखिले थोरु ॥ तो सांगावया विचारु ॥ जीव माझा भीतसें ॥३९॥
कृष्ण म्हणे अहल्याग्रजा ॥ ऐकावया हेतु माझा ॥ स्पष्ट असेल तें सांगे वोजा ॥ गुंती न ठेवीं मानसीं ॥४०॥
परीसोनि जगदीशवाणी ॥ हास्य करी नारदमुनी ॥ बळरामअनुजा लागुनी ॥ वृत्तांत सांगे वर्तला ॥४१॥
म्हणे द्वारके नगराबाहेर ॥ विपरीत देखिला  वानर ॥ ऊलथूं पाहे ब्रह्मांड समग्र ॥ केवढी शक्ति दावितो ॥४२॥
भुजें कवळूनि द्वारकेसी ॥ नेऊं पाहे लंकेसी ॥ मी पावलों त्या समयासी ॥ स्थिर केला कपींद्र ॥४३॥
तेणें पुशिलें मातें ॥ कवण राजा नांदतो येथें ॥ बळराम सांगतां नामातें ॥ क्रोधें बहुत खवळला ॥४४॥
क्रोधें विलोकितां मात ॥ बहुत विनविलें म्यां त्यातें ॥ निरोप सांगोनि पाठविलें येथें ॥ तेंही प्रगट सांगतों ॥४५॥
बळराम नाम असेल ज्यातें ॥ सांडोनि शरण यावें मातें ॥ विलंब लावितां शमनपंथें ॥ वोळवीन रोकडा ॥४६॥
असेल युध्दाची हुटहुटी ॥ येवोनि भिडावें समदृष्टीं ॥ यापरी पेटलासे हाटीं ॥ कांहीं केलिया समजेना ॥४७॥
ऐसें वदला मुनिराज ॥ परिसोनि हांसला गरुडध्वज ॥ म्हणे सांगितलें याणें चोज ॥ नवल कांहीं असेना ॥४८॥
मग म्हणे रेवतीरमणा ॥ मुनिवचन आणिलें मना ॥ ते उपाधी निवारणा ॥ कैसी होईल सांगपां ॥४९॥
बळरामा म्हणे गोपाळा ॥ कोण मानी मर्कटचाळा ॥ मुनीचें सोंग घेऊनि आला ॥ भोरपी जैसा सभेतें ॥५०॥
गोविंद म्हणे बळरामा ॥ न कळे ईश्वराचा महिमा ॥ कोण घटीं कैसा आत्मा ॥ नेमिला असे कर्त्यानें ॥५१॥
समुद्राचें संकट ॥ झुरळें निवारीलें अचाट ॥ लव कुश बाळें धाकुट ॥ युध्दीं जिंकिले रामभरत ॥५२॥
बहुत मिळोनि माकडें ॥ गोंधळ घालिती लंकेपुढें ॥ देवांपरीस राक्षस गाढे ॥ धुळीमाजी मेळविले ॥५३॥
रेणुकेच्या लघु सुतानें ॥ तेणें सहस्त्रार्जुन मारुन ॥ त्याचें केले निसंतान ॥ पुरुषार्थ असे आगळा ॥५४॥
अर्जुन म्हणजे मानवी जन ॥ स्वर्गी बाण धाडिला तेणें ॥ ऐरावती इंद्रापासून ॥ मृत्युलोकीं आणिला ॥५५॥
हरि हर ब्रह्मादिक ॥ अनसूयेनें केले बाळक ॥ कुंभोभ्द वसुते देख ॥ विष्णुश्वशुर प्राशिला ॥५६॥
यालागीं सांगतों ऐका ॥ व्यर्थ हावें भरुं नका ॥ नाम सोडोनि कपी देखा ॥ निरोप सांगोन पाठवा ॥५७॥
बरवें सांगतो ऐक अग्रज ॥ नको पडूं आग्रहकाजा ॥ नाम सोडोनि कपिराजा ॥ निरोप सांगोन पाठवा ॥५८॥
स्वल्पासाठीं कलह करणें ॥ यश अपयश देव जाणें ॥ त्यालागीं दुराग्रह त्यजून ॥ राहिले सुखें मंदिरीं ॥५९॥
कृष्णमुखवारूळांतून ॥ शब्दभुजंग निघाला फुंपाटून ॥ बळरामा कर्णी डंखोन ॥ गर्वविषें व्यापिलें ॥१६०॥
त्यास गुणियां अंजनीपुत्र ॥ जपेल पुच्छबळाचा मंत्र ॥ बळराम दर्शनमात्र ॥ फुटेल झेंडू गर्वाचा ॥६१॥
तोचि रहस्यभाग कथेचा ॥ वदेल बाळ श्रीदत्ताचा ॥ शहामुनि सेवक संतांचा ॥ मिरवे सज्जनसभेसी ॥६२॥
परी येथें जाहलें उफराटे ॥ मध्येचि भरले आडफांटे ॥ मागील कथा राहिली कोठें ॥ जालंधर दैत्याची ॥६३॥
चौथे अध्यायीं निरुपण ॥ शिव दैत्य भांडती दारुण ॥ तें सांडोनि अनुसंधान ॥ दुसरी कथा लागली ॥६४॥
अंतर पडल्या तत्वतां ॥ क्षमा करावी मज श्रोतां ॥ ईश्वर बुध्दीचा प्रेरिता ॥ सत्ता काय आपुली ॥६५॥
चक्रावरील मृत्तिकेचा गोळा ॥ भार्गव उतरी मडक्याला ॥ लहान थोर सुगडांला ॥ कर्ता एक कुलाल ॥६६॥
अधोलीच्या मापानें ॥ धान्य मोजिती शाहाणे ॥ तैसें माझ्या मुखानें ॥ माप घाली सद्गुरु ॥६७॥
नगरीं अथवा खेडियासी ॥ कन्या वोपिली वरासी ॥ मौनें जाय नांदावयासी ॥ उपाय काय तियेचा ॥६८॥
पोटीं वाढल्या गर्भासी ॥ नारी नर करावयासी ॥ सामर्थ्य नाहीं मायबापासी ॥ त्याचें सूत्र हरि जाणे ॥६९॥
माझें मुख हें धोकटें ॥ शब्दसुतांचें भरले चिवटे ॥ कांडी फिरवी सद्गुरु स्पष्टें ॥ तैसा पट उतरतसे ॥१७०॥
आतां फार बोलों काई ॥ पायांवरी ठेवितों डोई ॥ कृपा करीं कृष्णाबाई ॥ पुरवीं मनोरथ मनींचे ॥ ७१॥
मनमोहना जगज्जीवना ॥ माझी पुरवी मनकामना ॥ शहामुनि लागे चरणां ॥ आलों शरण तुजलागीं ॥१७२॥
इति श्रीसिध्दांतबोधग्रंथे अध्यात्मनिरुपणतत्वसारनिर्णये पंचमोध्याय: ॥५॥ अध्याय ॥५॥ ओव्या ॥१७२॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥