पूर्वभागः - अध्यायः ५५

सूत उवाच ॥
सौरं संक्षेपतो वक्ष्ये रथं शशिन एव च ॥
ग्रहणामितरेषां च यथा गच्छति चांबुपः ॥१॥

सौरस्तु ब्रह्मणा सृष्टो रथस्त्वर्थवशेन सः ॥
संवत्सरस्यावयवैः कल्पितश्च द्विजर्षभाः ॥२॥

त्रिणा भिना तु चक्रेण पंचारेण समन्वितः ॥
सौवर्णः सर्वदेवानामावासो भास्करस्य तु ॥३॥

नवयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः ॥
द्विगुणोपि रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः ॥४॥

असंगौस्तु हयैर्युक्तो यतश्चक्रं ततः स्थितैः ॥
वाजिनस्तस्य वै सप्त छन्दोभिर्निर्मितास्तु ते ॥५॥

चक्रपक्षे निबद्धास्तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः ॥
सहाश्वचक्रो भ्रमते सहाक्षो भ्रमते ध्रुवः ॥६॥

अक्षः सहैकचक्रेण भ्रमतेऽसौ ध्रुवेरितः ॥
प्रेरको ज्योतिषां धीमान् ध्रुवो वै वातरशिमभिः ॥७॥

युगाक्षकोटिसंबद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु ॥
ध्रुवेण भ्रमते रश्मिनिबद्धः स युगाक्षयोः ॥८॥

भ्रमतो मंडलानि स्युः खेचरस्य रथस्य तु ॥
युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यंदनस्य हि ॥९॥

ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्राश्वे च रज्जुभिः ॥
भ्रमंतमनुगच्छंति ध्रुवं रश्मी च तावुभौ ॥१०॥

युगाक्षकोटिस्त्वेतस्य वातोर्मिस्यन्दनस्य तु ॥
कीले सक्ता यथा रज्जुर्भ्रमते सर्वतोदिशम् ॥११॥

भ्राम्यतस्तस्य रश्मी तु मंडलेषूत्तरायणे ॥
वर्धेते दक्षिणे चैव भ्रमता मंडलानि तु ॥१२॥

आकृष्येते यदा ते वै ध्रुवेणाधिष्ठिते तदा ॥
आभ्यंतरस्थः सूर्योथ भ्रमते मंडलानि तु ॥१३॥

अशीतिमंडलशतं काष्ठयोरंतरं द्वयोः ॥
ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु ॥१४॥

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मंडलानि तु ॥
उद्वेष्टयन् स वेगेन मंडलानि तु गच्छति ॥१५॥

देवाश्चैव तथा नित्यं मुनयश्च दिवानिशम् ॥
यजंति सततं देवं भास्करं भवमीश्वरम् ॥१६॥

स रथोधिष्ठितो देवैरादित्यैर्मुनिभिस्तथा ॥
गंधर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः ॥१७॥

एते वसंति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु ॥
आप्याययंति चादित्यं तेजोभिर्भास्करं शिवम् ॥१८॥

ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवंति मुनयो रविम् ॥
गंधर्वाप्सरसश्चैव नृत्यगेयैरुपासते ॥१९॥

ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वतेऽभीषुसंग्रहम् ॥
सर्पा वहंति वै सूर्यं यातुधानानुयांति च ॥२०॥

वालखिल्या नयंत्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम् ॥
इत्येते वै वसंतीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे ॥२१॥

मधुश्च माधवश्चैव शुक्रश्च शुचिरेव च ॥
नभोनभस्यौ विप्रेन्द्रा इषश्चोर्जस्तथैव च ॥२२॥

सहः सहस्यौ च तथा तपस्यश्च तपः पुनः ॥
एते द्वादश मासास्तु वर्षं वै मानुषं द्विजाः ॥२३॥

वासंतिकस्तथा ग्रैष्मः शुभो वै वार्षिकस्तथा ॥
शारदश्च हिमश्चैव शैशिरो ऋतवः स्मृताः ॥२४॥

धाताऽर्यमाऽथ मित्रश्च वरुणश्चेन्द्र एव च ॥
विवस्वांश्चैव पूषा च पर्जन्योंशुर्भगस्तथा ॥२५॥

त्वष्टा विष्णुः पुलस्त्यश्च पुलहश्चत्रिरेव च ॥
वसिष्ठश्चाङ्गिगश्चैव भृगुर्बुद्धिमतां वरः ॥२६॥

भारद्वाजो गौतमश्च कश्यपश्च क्रतुस्तथा ॥
जमदग्निः कौशिकश्च वासुकिः कंकणी करः ॥२७॥

तक्षकश्च तथा नाग एलापत्रस्तथा द्विजाः ॥
शंखपालस्तथा चान्यस्त्वैरावत इति स्मृतः ॥२८॥

धनंजयो महापद्मस्तथा कर्कोटकः स्मृतः ॥
कंबलोऽश्वतरश्चैव तुंबुरुर्नारदस्तथा ॥२९॥

हाहा हूहूर्मुनिश्रेष्ठा विश्वावसुरनुत्तमः ॥
उग्रसेनोऽथ सुरुचिरन्यश्चैव परावसुः ॥३०॥

चित्रसेनो महातेजाश्चोर्णायुश्चैव सुव्रताः ॥
धृतराष्ट्रः सूर्यवर्चा देवी साक्षात्कृतस्थला ॥३१॥

शुभानना शुबश्रोणिर्दिव्या वै पुंजिकस्थला ॥
मेनका सहजन्या च प्रम्लोचाऽथ शुचिस्मिता ॥३२॥

अनुम्लोचा घृताची च विश्वाची चोर्वशी तथा ॥
पूर्वचित्तिरिति ख्याता देवी साक्षात्तिलोत्तमा ॥३३॥

रंभा चांभोजवदना रथकृद्ग्रामणीः शुभः ॥
रथौजा रथचित्रश्च सुबाहुर्वै रथस्वनः ॥३४॥

वरुणश्च तथैवान्यः सुषेणः सेनजिच्छुभः ॥
तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च क्षतजित्सत्यजित्तथा ॥३५॥

रक्षो हेतिः प्रहेतिश्च पौरुषेयो वधस्तथा ॥
सर्पो व्याघ्रः पुनश्चापो वातो विद्युद्दिवाकरः ॥३६॥

ब्रह्मोपेतश्च रक्षेन्द्रो यज्ञोपेतस्तथैव च ॥
एते देवादयः सर्वे वसंत्यर्के क्रमेण तु ॥३७॥

स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः ॥
धात्रादिविष्णुपर्यंता देवा द्वादश कीर्तिताः ॥३८॥

आदित्यं परमं भानुं भाभिराप्याययंति ते ॥
पुलस्त्याद्याः कौशिकांता मुनयो मुनिसत्तमाः ॥३९॥

द्वादशैव स्तवैर्भानुं स्तुवन्ति च यथाक्रमम् ॥
नागाश्चाश्वतरान्तास्तु वासुकिप्रमुखाः शुभाः ॥४०॥

द्वादशैव महादेवं वहंत्येवं यताक्रमम् ॥
क्रमेण सूर्यवर्चान्तास्तुंबुरु प्रमुखांबुपम् ॥४१॥

गीतैरेनमुपासंते गंधर्वा द्वादशोत्तमाः ॥
कृतस्थलाद्या रंभांता दिव्याश्चाप्सरसो रविम् ॥४२॥

तांडवैः सरसैः सर्वाश्चोपासंते यथाक्रमम् ॥
दिव्याः सत्यजिदन्ताश्च ग्रामण्यो रथकृन्मुखाः ॥४३॥

द्वादशास्य क्रमेणैव कुर्वतेभीषुसंग्रहम् ॥
प्रयांति यज्ञोपेतांता रक्षोहेतिमुखाः सह ॥४४॥

सायुधा द्वादशैवैते राक्षसाश्चा यथाक्रमम् ॥
धातार्यमा पुलस्त्यश्च पुलहश्च प्रजापतिः ॥४५॥

उरगो वासुकिश्चैव कंकणीकश्च तावुभौ ॥
तुंबुरुर्नारदश्चैव गंधर्वौ गायतां वरौ ॥४६॥

कृतस्थलाऽप्सराश्चैव तथा वै पुंजिकस्थला ॥
ग्रामणी रथकृच्चैव रथौजाश्चैव तावुभौ ॥४७॥

रक्षो हेतिः प्रहेतिश्च यातुधानावुदाहृतौ ॥
मधुमाधवयोरेष गणो वसति भास्करे ॥४८॥

वसंति ग्राष्मिकौ मासौ मित्रश्च वरुणश्च ह ॥
ऋषिरत्रिर्वसिष्ठश्च तक्षको नाग एव च ॥४९॥

मेनका सहजन्या च गंधर्वै च हहाहुहूः ॥
सुबाहुनामा ग्रामण्यौ रथचित्रश्च तावुभौ ॥५०॥

पौरुषेयो वधश्चैव यातुधानावुदाहृतौ ॥
एते वसंति वै सूर्ये मासयोः शुचिशुक्रयोः ॥५१॥

ततः सूर्ये पुनश्चान्या निवसंतीह देवताः ॥
इन्द्रश्चैव विवस्वांश्च आंगिरा भृगुरेव च ॥५२॥

एलापत्रस्तथा सर्पः शंखपालश्च तावुभौ ॥
विश्वावसूग्रसेनौ च वरुणश्च रथस्वनः ॥५३॥

प्रम्लोचा चैव विख्याता अनुम्लोचा च ते उभे ॥
यातुधानास्तथा सर्पो व्याघ्रश्चैव तु तावुभौ ॥५४॥

नभोनभस्ययोरेष गणो वसति भास्करे ॥
पर्जन्यश्चैव पूषा च भरद्वाजोऽथ गौतमः ॥५५॥

धनंजय इरावांश्च सुरुचिः सपरावसुः ॥
घृताची चाप्सरः श्रेष्ठा विश्वाची चातिशोभना ॥५६॥

सेनजिच्च सुषेणश्च सेनानीर्ग्रामणीश्च तौ ॥
आपो वातश्च तावेचौ यातुधानावुभौ स्मृतौ ॥५७॥

वसंत्येते तु वै सूर्ये मास ऊर्ज इषे च ह ॥
हैमंतिकौ तु द्वौ मासौ वसंति च दिवाकरे ॥५८॥

अंशुर्भगश्च द्वावेतौ कश्यपश्च क्रतुः सह ॥
भुजंगश्च महापद्मः सर्पः कर्कोटकस्तथा ॥५९॥

चित्रसेनश्च गन्धर्व ऊर्णायुश्चैव तावुभौ ॥
उर्वशी पूर्वचित्तिश्च तथैवाप्सरसावुभे ॥६०॥

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च सेनानीर्ग्रामणीश्च तौ ॥
विद्युद्दिवाकरश्चोभौ यातुधानावुदाहृतौ ॥६१॥

सहे चैव सहस्ये च वसंत्येते दिवाकरे ॥
ततः शौशीरयोश्चापि मासयोर्निवसंति वै ॥६२॥

त्वष्टा विष्णुर्जमदग्निर्विश्वामित्रस्तथैव च ॥
काद्रवेयौ तथा नागौ कंबलाश्वतरावुभौ ॥६३॥

धृतराष्ट्रः सगंधर्वः सूर्यवर्चास्तथैव च ॥
तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रंभा मनोहरा ॥६४॥

रथजित्सत्यजिच्चैव ग्रामम्यौ लोकविश्रुतौ ॥
ब्रह्मोपेतस्तथा रक्षो यज्ञोपेतश्च यः स्मृतः ॥६५॥

एते देवा वसंत्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु ॥
स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः ॥६६॥

सूर्यमाप्याययंत्येते तेजसा तेज उत्तमम् ॥
ग्रथितैः स्वैर्वचोभिस्तु स्तुवंति मुनयो रविम् ॥६७॥

गंधर्वाप्सरसश्चैव नृत्यगेयैरुपासते ॥
ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वतेभीषुसंग्रहम् ॥६८॥

सर्पा वहंति वै सूर्यं यातु धानानुयांति वै ॥
वालखिल्या नयंत्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम् ॥६९॥

एतेषामेव देवानां यथा तेजो यथा तपः ॥
यता योगं यथा मन्त्रं यथा धर्मं यथा बलम् ॥७०॥

तथा तपत्यसौ सूर्यस्तेषामिद्धस्तु तेजसा ॥
इत्येते वै वसंतीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे ॥७१॥

ऋषयो देवगंधर्वपन्नगाप्सरसां गणाः ॥
ग्रामण्यश्च तथा यक्षा यातुधानाश्च मुख्यतः ॥७२॥

एते तपन्ति वर्षंति भांति वांति सृजंति च ॥
भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः ॥७३॥

मानवानां शुभं ह्येते हरंति च दुरात्मनाम् ॥
दुरितं सुप्रचाराणां व्यपोहंति क्वचित् क्वचित् ॥७४॥

विमाने च स्थिता दिव्ये कामगे वातरंहसि ॥
एते सहैव सूर्येण भ्रमंति दिवसानुगाः ॥७५॥

वर्षन्तश्च तपंतश्च ह्लादयंतश्च वै द्विजाः ॥
गोपायंतीह भूतानि सर्वाणि ह्यामनुक्षयात् ॥७६॥

स्थानाबिमानिनामेतत्स्थानं मन्वन्तरेषु वै ॥
अतीतानागतानां वै वर्तंते सांप्रतं च ये ॥७७॥

एते वसंति वै सूर्ये सप्तकास्ते चतुर्दश ॥
चतुर्दशसु सर्वेषु गणा मन्वंतरेष्विह ॥७८॥

संक्षेपाद्विस्तराच्चैव यतावृत्तं यथाश्रुतम् ॥
कथितं मुनिशार्दूला देवदेवस्य धीमतः ॥७९॥

एते देवा वसंत्यर्के द्वौद्वौ मासौ क्रमेण तु ॥
स्थानाभिमानिनो ह्येते गणा द्वादश सप्तकाः ॥८०॥

इत्येष एकचक्रेण सूर्यस्तूर्णं रथेन तु ॥
हरितैरक्षरैरश्वैः सर्पतेऽसौ दिवाकरः ॥८१॥

अहोरात्रं रथेनासावेक चक्रणे तु भ्रमन् ॥
सप्तद्वीपसमुद्रा गां सप्तभिः सर्पते दिवि ॥८२॥

इति श्रीलिंगमहापुराणे पूर्वभागे सूर्यरथनिर्णयो नाम पंचपंचाशत्तमो ध्यायः ॥५५॥