पूर्वभागः - अध्यायः ५२

सूत उवाच ॥
नद्यश्च बहवः प्रोक्ता सदा बहुजलाः शुभाः ॥
सरोवरेभ्यः संभूतास्त्वसंख्याता द्विजोत्तमाः ॥१॥

प्राङ्मुखा दक्षिणास्यास्तु चोत्तरप्रभवाः शुभाः ॥
पश्चिमाग्राः पवित्राश्च प्रतिवर्षं प्रकीर्तिताः ॥२॥

आकाशांभोनिधिर्योसौ सोम इत्यभिधीयते ॥
आधारः सर्वभूतानां देवानाममृताकरः ॥३॥

अस्मात्प्रवृत्ता पुण्योदा नदी त्वाकाश गामिनी ॥
सप्तमेनानिलपथा प्रवृत्ता चामृतोदका ॥४॥

सा ज्योतिंष्यनुवर्तन्ती ज्योतिर्गणनिषोविता ॥
ताराकोटिसहस्राणां नभसश्च समायुता ॥५॥

परिवर्तत्यहरहो यथा सोमस्तथैव सा ॥
चत्वार्यशीतिश्च तथा सहस्राणां समुच्छ्रितः ॥६॥

योजनानां महामेरुः श्रीकंठाक्रीडकोमलः ॥
तत्रासीनो यतः शर्वः सांबः सह गणेश्वरैः ॥७॥

क्रीडते सुचिरं कालं तस्मात्पुण्यजला शिवा ॥
गिरिं मेरुं नदी पुण्या सा प्रयाति प्रदक्षिणम् ॥८॥

विभज्यमानसलिला सा जवेनानिलेन च ॥
मेरोरंतरकूटेषु निपपात चतुर्ष्वपि ॥९॥

समंतात्समतिक्रम्य सर्वाद्रीन्प्रविभागशः ॥
नियोगाद्देवदेवस्य प्रविष्टा सा महार्णवम् ॥१०॥

अस्या विनिर्गता नद्यः शतशोथ सहस्रशः ॥
सर्वद्वीपाद्रिवर्षेषु बहवः परिकीर्तिताः ॥११॥

क्षुद्रनद्यस्त्वसंख्याता गंगा यद्गां गताम्बरात् ॥
केतुमाले नराः कालाः सर्वे पनसभोजनाः ॥१२॥

स्त्रियश्चोत्पलवर्णाभा जीवितं चायुतं स्मृतम् ॥
भद्राश्वे शुक्लवर्णाश्च स्त्रियश्चन्द्रांशु सन्निभाः ॥१३॥

कालाम्रभोजनाः सर्वे निरातंका रतिप्रियाः ॥
दशवर्षसहस्राणि जीवंति शिवभाविताः ॥१४॥

हिरण्मया इवात्यर्थमीश्वरार्पितचेतसः ॥
तथा रमणके जीवा न्यग्रोधफलभोजनाः ॥१५॥

दशवर्षसहस्राणि शतानि दशपंच च ॥
जीवंति शुक्लास्ते सर्वे शिवध्यानपरायणाः ॥१६॥

हैरण्मया महाभागा हिरण्मयवनाश्रयाः ॥
एकादश सहस्राणि शतानि दशपंच च ॥१७॥

वर्षाणां तत्र जीवंति अश्वत्थाशनजीवनाः ॥
हैरण्मया इवात्यर्थमीश्वरार्पितमानसाः ॥१८॥

कुरुवर्षे तु कुरवः स्वर्गलोकात्परीच्युताः ॥
सर्वे मैथुन जाताश्च क्षीरिणः क्षीरभोजनाः ॥१९॥

अन्योन्यमनुरक्ताश्च चक्रवाकसधर्मिणः ॥
अनामया ह्यशोकाश्च नित्यं सुखनिषेविणः ॥२०॥

त्रयोदश सहस्राणि शतानि दशपंच च ॥
जीवंति ते महावीर्या न चान्यस्त्रीनिषेविणः ॥२१॥

सहैव मरणं तेषां कुरूणां स्वर्गवासिनाम् ॥
हृष्टानां सुप्रवृद्धानां सर्वान्नामृतभोजिनाम् ॥२२॥

सदा तु चंद्रकान्तानां सदा योवनशालिनाम् ॥
श्यामांगानां सदा सर्वभूषणास्पददेहिनाम् ॥२३॥

जंबूद्वीपे तु तत्रापि कुरुवर्षं सुशोभनम् ॥
तत्र चन्द्रप्रभं शम्भोर्विमानं चंद्रमौलिनः ॥२४॥

वर्षे तु भारते मर्त्याः पुण्याः कर्मवशायुषः ॥
शतायुषः समाख्याता नानावर्णाल्पदेहिनः ॥२५॥

नानादेवर्चने युक्ता नानाकर्मफलाशिनः ॥
नानाज्ञानार्थसंपन्ना दुर्बलाश्चाल्पभोगिनः ॥२६॥

इंद्रद्वीपे तथा केचित्तथैव च कसेरुके ॥
ताम्रद्वीपं गताः केचित्कोचिद्देशं गभस्तिमत् ॥२७॥

नागद्वीपं तता सौम्यं गांधर्वं वारुणं गताः ॥
केचिन्म्लेच्छाः पुलिंदाश्च नानाजातिसमुद्भवाः ॥२८॥

पूर्वे किरातास्तस्यांते पश्चिमे यवनाः स्मृताः ॥
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च सर्वशः ॥२९॥

इज्यायुद्धवणिज्याभिर्वर्तयंतो व्यवस्थिताः ॥
तेषां संव्यवहारोयं वर्ततेऽत्र परस्परम् ॥३०॥

धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु ॥
संकल्पश्चाभिमानश्च आश्रमाणां यथाविधि ॥३१॥

इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्यत्र मानुषी ॥
तेषां च युगकर्माणि नान्यत्र मुनिपुंगवाः ॥३२॥

दशवर्षसहस्राणि स्थितिः किंपुरुषे नृणाम् ॥
सुवर्णवर्णाश्च नरास्त्रियश्चाप्सरसोपमाः ॥३३॥

अनामया ह्यशोकाश्च सर्वे ते शिवभाविताः ॥
शुद्धसत्त्वाश्च हेमाभाः सदाराः प्लक्षभोजनाः ॥३४॥

महारजतसंकाशा हरिवर्षेपि मानवाः ॥
देवलोकाच्च्युताः सर्वे देवाकाराश्च सर्वशः ॥३५॥

हरं यजंति सर्वेशं पिबंतीक्षुरसं शुभम् ॥
न जरा बाधते तेन न च जीर्यांति ते नराः ॥३६॥

दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवांति मानवाः ॥
मध्यमं यन्मया प्रोक्तं नाम्ना वर्षमिलावृतम् ॥३७॥

न तत्र सूर्यस्तपति न ते जीर्यंति मानवाः ॥
चंद्रसूर्यौ न नक्षत्रं जीवंति मानवाः ॥३८॥

पद्मप्रभाः पद्म मुखाः पद्मपत्रनिभेक्षणाः ॥
पद्मपत्रसुगंधाश्च जायंते भवभाविताः ॥३९॥

जंबूफलरसाहारा अनिष्पन्दाः सुगंधिनः ॥
देवलोकागतास्तत्र जायंते ह्यजरामराः ॥४०॥

त्रयोदशसहस्राणि वर्षाणां ते नरोत्तमाः ॥
आयुःप्रमाणं जीवंति वर्षे दिव्ये त्विलावृते ॥४१॥

जंबूफलरसं पीत्वा न जरा बाधते त्विमान् ॥
न क्षुधा न क्लमश्चापि न जनो मृत्यु मांस्तथा ॥४२॥

तत्र जाम्बूनदं नाम कनकं देवभूषणम् ॥
इंद्रगोपप्रतीकाशं जायते भास्वरं तु तत् ॥४३॥

एवं मया समाख्याता नववर्षानुवर्तिनः ॥
वर्णायुर्भोजनाद्यानि संक्षिप्य न तु विस्तरात् ॥४४॥

हेमकूटे तु गंधर्वा विज्ञेयाश्चाप्सरोगणाः ॥
सर्वे नागाश्च निषघे शेषवासुकितक्षकाः ॥४५॥

महाबलास्त्रयस्त्रिंशद्रमंते याज्ञिकाः सुराः ॥
नीले तु वैडूर्यमये सिद्धा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥४६॥

दैत्यानां दानवानां च श्वेतः पर्वत उच्यते ॥
श्रृंगवान् पर्वतश्चैव पितॄणां निलयः सदा ॥४७॥

हिमवान् यक्षमुख्यानां भूतानामिश्वरस्य च ॥
सर्वाद्रिषु महादेवो हरिणा ब्रह्मणांबया ॥४८॥

नंदिना च गणैश्चैव वर्षेषु च वनेषु च ॥
नीलश्वेतत्रिश्रृंगे च भगवान्नीललोहितः ॥४९॥

सिद्धैर्देवैश्च पितृभिर्दृष्टो नित्यं विशेषतः ॥
नीलश्च वैडूर्यमयः श्वेतः शुक्लो हिरण्मयः ॥५०॥

मयूरबर्हवर्णस्तु शातकुंभस्त्रिश्रृंगवान् ॥
एते पर्वतराजानो जंबूद्वीपे व्यवस्थिताः ॥५१॥

इति श्रीलिंगमहापुराणे पूर्वभागे भुवनकोशस्वभाववर्णनं नाम द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥५२॥