खंड ५ - अध्याय १८

॥ श्रीगणेशाय नमः । मुद्‍गल कथा पुढे सांगत । शेष स्वयं तेथ आचरित । उत्तम तप दृढ भक्तियुक्त । शमदम परायण त्या जागीं ॥१॥
क्रमानें पंचभूमीच्या पार जात । चित्तांच्याही तो अतीत । महानाग गणनायका भजत । शांतिलाभ तेणें त्यास ॥२॥
गाणपत्यस्वभावें भक्तिसंयुत । पूजित होता सतत । त्या तपाच्या प्रभावें होत । संतुष्ट त्यावरी गजानन ॥३॥
ध्यान करीत बैसला । शेष नाग डोळें मिटून त्या वेळा । त्याच्यापुढें प्रकटला । म्हणे वर माग इच्छित ॥४॥
सुदुर्लभ जरी असला वर । तरी तो मी देईन उदार । त्याच्या आवाज ऐकता सत्वर । ध्यानांतून जागृत झाला ॥५॥
गणनायका लंबोदरा पाहत । आदरें तयास वंदित । विघ्नपासी भक्तिसंयुक्त । पूजिलें त्यानें पुनः पुन्हा ॥६॥
हात जोडून स्ववन क्ररित । गणेशा तुज मी नमित । सिद्धिबुद्धिपते तुज वंदित । चिंतामणे नमन तुला ॥७॥
महाविघ्नेशासी सर्वांदिपूज्यरूपासी । ज्येष्ठराजासी ज्येष्ठासी । मातापितृरूपा तुजसी । नमस्कार पुनःपुन्हा ॥८॥
विनायकासी सर्वनायकासी । नायकांच्या प्रचालकासी । नायक सेविती जयासी । विघ्नेशा त्या नमन असो ॥९॥
सर्वांचा पदभ्रंश करिसी । अभक्तांसी विघ्न करिसी । सुभक्तांचें विघ्न हरिसी । ढुंढिराजा तुज नमन असो ॥१०॥
सर्व जन ढुंढिती ज्यासी । ढुंढितांच्या त्या महाराजासी । सुसिद्धिकासी ब्रह्मपतीसी । ब्रह्मांसी सुखदात्या नमन तुला ॥११॥
शांतिरूपासी स्वानंदवासीसी । सदा स्वानंदमूर्तीसी । नाना विहार कर्त्यासी । समाधिपूर्णा नमन असो ॥१२॥
मूषकवाहनासी मूषकप्रियमूर्तीसी । मूषकध्वजा स्तेयरूपासी । अयोगासी सदा ब्रह्मासी । ब्रह्मासी । ब्रह्ममूर्तीसी नमन असो ॥१३॥
असमाधिस्थासी हेरंबासी । मायाहीनासी योगासी । योगनाथासी चित्तवृत्तिहिनासी । योग्यांसी योगदात्या नमन ॥१४॥
गणेशासी गणाधीशासी । मनोवाणी विवर्जितासी । मनोवाणीमय स्वामीसी । दोन्ही विरहितासी नमन असो ॥१५॥
काय स्तवूं मीं तुजसी । वेदादीसी मति कुंठित तूं करिसी । योगी शुकमुख्यादी स्तुतीसी । करिती परी सारे थकले ॥१६॥
ऐशा तुज मीं प्रत्यक्ष पाहत । केवढें माझें भाग्य उदात्त । ऐसी स्तुति गातां चित्तांत । भक्तिरस तैं समुद्‍भवला ॥१७॥
त्यायोगें काया रोमांचित । नाचे बेभान आनंदांत । डोळयांतून अश्रू वाहत । तेव्हां गणराज सांगे तया ॥१८॥
श्रेष्ठ भक्तोत्तमा माग इच्छित । वर जो मी देईन त्वरित । तुझ्या भक्तिभावें तोषित । तुझें हे स्तोत्र प्रिय मजला ॥१९॥
हें शांतियोगप्रद होईल । धर्मार्थ मोक्षही देईल । जें जें मनीं इच्छील । तें तें देईन स्तोत्रपाठकासी ॥२०॥
याच्या श्रवणें वाढत । माझी दृढ भक्ति चित्तांत । ऐसें ऐकून हितकर वचन म्हणत । नागराज गणेशासी ॥२१॥
भावसंयुक्त करि नमन । भक्तिलालस नंतर बोले वचन । गणाधीशा मज वरदान । देईअ तुझ्या दृढ भक्तीचें ॥२२॥
तुझ्या पादांबुनीं जडावें । चित्त माझें स्वभावें । सदा शांति स्थित मीं असावें । ऐसें करी गणनायका ॥२३॥
चित्त पंचविध असत । त्यांत तूं राहसी सतत । स्फूर्तिरूपें माझ्या चित्तांत । राहून भ्रम दूर करी ॥२४॥
मन माझें चंचलभावें रत । सदैव प्रभो संसारविषयांत । होईल त्यांत संदेह नसत । म्हणोनि माझा पुत्र तूं होई ॥२५॥
संसारीं पुत्रभावानें भजेन । कुलदैवतरूपी देवा तुज प्रणाम । ह्रदयांत शांति विलसून । येथेंच गणेशक्षेत्र होवो ॥२६॥
तुझ्या प्रसादें सर्वसिद्धिप्रद । नाथा भक्तांसी जें शांतिद । चित्तभूमिधरा पाहून सुखद । शांत मीं येथ गजानना ॥२७॥
धरणीधर ऐसें तुज म्हणती । जन सारे या जगतीं । ज्यायोगें गणाध्यक्षा माझ्यातचि अभेदोक्ति । तुझी झाली निःसंशय ॥२८॥
म्हणून माझ्या नांवें तूं धरणीधर । मज म्हणती धराधर । स्थूल शब्द प्रधारक अमर । तूं चित्तभूमिस्थ स्वामी ॥२९॥
योगानें तूं धरणीधर । ऐसें बोलून वचन विनम्र । थांबला कश्यपाचा पुत्र । त्यास म्हणे गणाधीश ॥३०॥
भक्तवत्सल संतोषला । शेषासी तैं म्हणाला । तूं मागितलेस त्या वराला । सकल मीं निश्चित देईन ॥३१॥
सदा शांतिस्वरूपीं निमग्न । मज भजशील तूं एकनिष्ठ मन । योगशास्त्राचा कर्ता होऊन । मानसन्मान तुज लाभेल ॥३२॥
तुझ्यासम योगांत । कोणी नसेल पारंगत । सदा भक्तियोगयुक्त । रहा माझ्या नाभीवरती ॥३३॥
भ्रमहीन स्वभावें भज मजसी । तरी पृथ्वी धारणाचे दुःख तुजसी । काहींच न वाटेल निश्चयेसी । तिळाप्रमाणें भारहीन ॥३४॥
तुझ्या शरीरावर शयन करील । विष्णु नित्य आदरें संतोषेल । पुष्पतुल्य तुज वाटेल । तो ब्रह्मांडनायक देवही ॥३५॥
तुज यज्ञांत भाग मिळेल । दिक्पालत्वही लाभेल । महाभागा तूं सर्वमान्य़ होशील । यांत सशय कांहीं नसे ॥३६॥
ऐसें बोलून गणाधीश । नानाविध रूपें दाखवी सुरेश । नाना योगधर परेश । शेषनागासी त्या वेळीं ॥३७॥
समष्टि व्यष्टि रूप पाहत । नादबिंदु सोहं बघत । बोध विदेहही । प्रत्यक्षांत । नागराजा त्या समयीं ॥३८॥
स्वरूपस्थ अयोगस्थ पाहत । तैसा योगशांतिमय साक्षात्‍ । पाहूनिया झाला विस्मित । शेष संशयवर्जित तैं ॥३९॥
तदनंतर अंतर्धान । पावला ब्रह्मनायक गजानन । शेष करी तेथ संस्थापन । गणेशाचें विप्रहस्तें ॥४०॥
धरणीधर विघ्नेश संस्थित । तेथ सिद्धिदाता प्रख्यात । यात्रामात्रें निश्चित । भक्तांसी तो फळ देई ॥४१॥
शेष स्वभवनाप्रत जात । होऊनियां हर्षभरित । दक्ष तेव्हांपासून वसत । विघ्नेशाच्या नाभीवरती ॥४२॥
अनन्यभावें गणनायका भजत । तदनंतर व्यासरूपें अवत रत । धर्मपालक मूर्तिमंत । ब्रह्मदेवास शरण जाई ॥४३॥
गणेशाचें पुराण ऐकत । त्या देवासी प्रेमे भजत । तपश्चर्या भक्तियुक्त । प्रसन्न गणराज तयावरी ॥४४॥
त्यास वरदान देत । वेदशास्त्रांच्या संहिता करवित । तदनंतर काळ बहु लोटत । व्यासासी भ्रांति जाहली ॥४५॥
मायेच्या प्रभावें होत । योगभ्रष्ट तो चंचलचित्त । एकदां नदी जळांत । व्यास नित्य तर्पण करित होता ॥४६॥
त्यांच्या ओंजळींत तैं येत । सूक्ष्मरूप धरून शेष साक्षात । त्यास पाहून झाला विस्मित । सोडून देई भये त्यासी ॥४७॥
तेव्हां जळांतून तो वदत । आंगठया एवढा शेष तयाप्रत । महा उग्र जलचर मजप्रत । पीडतील हे व्यासप्रभो ॥४८॥
रक्षी तू महाभागा मजसी । शरण आलों मी तुजसी । व्यास विचारी तयासी । कोण तूं आलास ओजळींत ॥४९॥
तूं नाग असोनी नरासम बोलसी । मी न जाणतों तुजसी । तें ऐकून सांगे तयासी । पतंजली हेतुगर्भ वाक्यांनी ॥५०॥
जरी चिंतन संत्यक्त । मुनिशार्दूला सांप्रत । मायाप्रभावें विचारिसी मजप्रत । कोण मीं हा प्रश्न ऐसा ॥५१॥
मायेनें सर्पजातींत असून । करीतसे नरासम वचन । त्यांत दुर्लभ कांहीं नसून । कां न जाणसी स्वप्रभावें ॥५२॥
त्याचें तें वचन ऐकून । व्यासमुनि करी अभिवादन । म्हणे स्वरूप आपुलें दाखवून । कृपा करी मजवरी ॥५३॥
तेव्हां घेऊन नराकृति । स्वयं ब्राह्मणरूपें पुढती । शेष त्या महामुनीप्रती । पतंजलि रूपें बोलतसे ॥५४॥
महाभागा तुझ्या ओंजळींत । तुझ्या हितास्तव पडलों असत । मज पतंजली ऐसें जाण निश्चित । धराधर शेषावतार मीं ॥५५॥
गणेशानें मज प्रेरिलें । भ्रांतिनाशार्थ पाठविलें । तरी सहसा तूं जाणिलें । पहिले माझें यथार्थ रूप ॥५६॥
हें जाणून अति हर्षित । व्यास प्रणाम करी विनत । म्हणे चिंतन कैसें सोडावें जगांत । चित्तधारी असे त्यानें ॥५७॥
नानाभाव हें पाहत । तें त्या त्या सदृश होत । नागेंद्रवंद्या तूं मजप्रत । चित्तस्वरूप वर्णन करी ॥५८॥
तेव्हां योगशास्त्र अति अद्‍भुत । स्वयं त्यांस सांगत । जैसें विघ्नेश्वरें दाखविलें तयाप्रत । तैसेंची तैं पतंजली ॥५९॥
तदनंतर विप्रेश अंतर्हित । योगी शेष सर्वार्थद जगांत । व्यास प्रजानाथा खेदयुक्त । जाहला क्षणैक विचारमग्न ॥६०॥
शेषमुखांतून ऐकलें । योगशास्त्र त्यानें भलें । तदनुसार चित्त जिंकलें । योगीवंद्य स्वयं झाला ॥६१॥
पंचधा चित्तभूमिस्थ त्यागित । त्याचें चिंतन स्वयं क्षणांत । चिंतामणिरूप आधार लाभत । मुनिसत्तमा त्यायोगे ॥६२॥
त्या पतंजलिशास्त्राचें भाष्य लिहीत । गूढ अथै स्पष्ट करित । लोकांच्या हितास्तव यत्न करित । दक्ष प्रजापते प्रेमानें ॥६३॥
हें शेषाचें महिमान । कथिलें तुज पावन । योगशांतिप्रद कथानक शोभन । सांप्रत ऐक दक्षा तूं ॥६४॥
ओमिति श्रीमदान्त्ये पुराणोपनिषदि श्रीमन्मौद्‍गले महापुराणे पंचमे खंडे लंबोदरचरिते शेषाख्यानवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः समाप्तः
। श्रीगजाननार्पणमस्तु ।