वासुदेवमाहात्म्यम् - अध्याय २२

॥ श्रीनारायण उवाच ॥
गृही बुभूषुर्गुरवे दक्षिणां स्वस्य शक्तितः ॥
दत्त्वा तदाज्ञयैवाऽसौ समावर्त्तनमाचरेत् ॥१॥
ततः कुलोचितां योषां वयसोनामरोगिणीम् ॥
पुँल्लक्षणेन रहितामपापां विधिनोद्वहेत् ॥२॥
स्वाधिकारानुसारेण कृष्णसंप्रीतयेऽन्वहम् ॥
देवर्षिपितृभूतानि यजेत विधिना ततः॥३॥
स्नानं संध्यां जपं होमं स्वाध्यायं विष्णुपूजनम् ॥
तर्पणं वैश्वदेवं च कुर्याच्चातिथ्यमन्वहम् ॥४॥
कुर्यात्पुण्यं यथाशक्ति न्यायार्जितधनेन च ॥
अनासक्तः पोष्यवर्गं पुष्णीयान्न तु पीडयेत् ॥५॥
देहं च दैहिकान्वासावुद्दिश्य पशुवत्परैः ॥
वैरं न कुर्याद्देहादावहन्तां ममतां त्यजेत् ॥६॥
कुर्याद्भागवतानां च सतां संगमतन्द्रितः ॥
न स्त्रैणानां व्यसनिनां संगं कुर्यान्न लोभिनाम् ॥७॥
कामभावेन नेक्षेत परयोषां तु कर्हिचित् ॥
श्राद्धपर्वव्रताहादौ नोपेयाच्च स्वयोषितम् ॥८॥
प्राप्तोपि पुरुषः सांख्ये योगे च परिपक्वताम्॥
पुत्र्या अपि प्रसंगेन रहःस्थाने तु मुह्यति ॥९॥
अतो मात्रा भगिन्या वा दुहित्रापि रहःस्थले ॥
सह नासीत मतिमान्युवत्या किमुताऽन्यया ॥१०॥
अमङ्गलानां सर्वेषां विधवा ह्यत्यमंगलम् ॥
तद्दर्शनं च तत्स्पर्शो नॄणां सुकृतहृत्ततः ॥११॥
प्रयाणकाले विधवादर्शनं सन्मुखे यदि ॥
स्यात्तदा नैव गन्तव्यमन्यथा मरणं धुवम् ॥१२॥
आशिषो विधवास्त्रीणां समाः कालाहिफूत्कृतैः ॥
ततश्च बिभियात्ताभ्यो राक्षसीभ्यो यथा गृही ॥१३॥
मद्यं मांसं मादकं च द्यूतादीन्दूरतस्त्यजेत् ॥
न द्रोहं प्राणिमात्रस्य कुर्याद्वाचापि कर्हिचित् ॥१४॥
अवतारचरित्राणि शृणुयादन्वहं हरेः ॥
सर्वा अपि क्रियाः कुर्याद्वासुदेवार्थमास्तिकः ॥१५॥
ऊर्जे माघे च वैशाखे चातुर्मास्ये मलिम्लुचे ॥
अन्येषु पुण्यकालेषु विशेषनियमांश्चरेत् ॥१६॥
पुण्यदेशे पुण्यकाले सत्पात्रे विधिना गृही॥
दद्याद्दानं यथाशक्ति दयां कुर्वीत जन्तुषु ॥१७॥
पुण्यान्देशान्पुण्यकालान्पुण्यपात्राणि चानघ ॥
कथयामि विशेषेण धर्मवृद्धिकराणि ते ॥१८॥
देशः सर्वोत्तमस्त्वेष भुवि यो मदधिष्ठितः ॥
महामुनिगणा यत्र तपस्यन्ति महाव्रताः॥१९॥
हरितद्भक्तमाहात्म्याद्देशानामस्ति पुण्यता ॥
गंगाद्वारं मधुपुरी नैमिषारण्यमेव च ॥२०॥
कुरुक्षेत्रमयोध्या च प्रयागश्च गयाशिरः ॥
पुरी वाराणसी चैव पुण्यश्च पुलहाश्रमः ॥२१॥
कपिलाश्रमः श्रीरंगः प्रभासश्च कुशस्थली ॥
क्षेत्रं सिद्धपदाख्यं च पौष्करं च महत्सरः ॥२२॥
क्रीडास्थानं भगवतः सश्रियो रैवताचलः ॥
तथा गोवर्द्धनगिरिः पुण्यं वृन्दावनं वनम् ॥२३॥
महेन्द्रमलयाद्याश्च सप्तापि कुलपर्वताः ॥
भागीरथी महापुण्या यमुना च सरस्वती ॥२४॥
गोदावरी च सरयूः कावेरी गोमतीमुखाः ॥
पुराणप्रथिताः पुण्या महानद्यो नदास्तथा ॥२५॥
महोत्सवैर्भवेद्यत्र भगवत्प्रतिमार्चनम् ॥
प्रभोरनन्यभक्ताश्च भवेयुर्यत्रयत्र च ॥२६॥
अहिंस्राश्च स्वधर्मस्था यत्र स्युर्ब्राह्मणोत्तमाः ॥
मृगाद्याः पशवो यत्र विचरेयुश्च निर्भयाः ॥२७॥
यत्रयत्रावताराश्च हरेर्वासश्च यत्र वा ॥
एते पुण्यतमा देशा भुवि सन्ति विशेषतः ॥२८॥
अल्पोप्येषु कृतो धर्मः स्यात्सहस्रगुणो नृणाम् ॥
पुण्यवृद्धिकरान्कालाञ्छृण्वथो वच्मि नारद ॥२९॥
अयने द्वे च विषुवं ग्रहणं सूर्यसोमयोः ॥
दिनक्षयो व्यतीपातः श्रवणर्क्षाणि सर्वशः ॥३०॥
द्वादश्य एकादश्यश्च मन्वाद्याश्च युगादयः ॥
पुण्याः स्युस्तिथयः सर्वा अमावास्या च वैधृतिः ॥३१॥
मासर्क्षयुक्पौर्णमास्यश्चतस्रोप्यष्टकास्तथा ॥
स्वजन्मर्क्षाणि च हरेर्जन्मोत्सवदिनानि च ॥३२॥
स्वस्य स्त्रियाश्चार्भकाणां संस्कारोभ्युदयस्तथा ॥
सत्पात्रलब्धिश्च यदा कालाः पुण्यतमा इमे ॥३३॥
देवपितृद्विजसतामेषां शक्त्या समर्चनम् ॥
स्नानदानजपादीनि स्युरनन्तफलानि हि ॥३४॥
सत्पात्रं तु स्वयं साक्षाद्भगवानेव नारद ॥
शाखानामिव मूलाम्बु यद्दत्तं सर्वतुष्टिकृत् ॥३५॥
अहिंसा वेदविद्याभिस्तुष्टिः सद्धर्मभक्तिभिः ॥
हृदि विष्णुं दधीरन्ये ते सत्पात्राणि वै द्विजाः ॥३६॥
एकान्तिकाश्च भगवद्भक्ता बद्धविमोचकाः ॥
सत्पात्राणीति जानीहि येष्वास्ते भगवान्स्वयम् ॥३७॥
आढ्यस्तु कारयेद्विष्णोर्मन्दिराणि दृढानि च ॥
पूजाप्रवाहसिद्ध्यर्थं तद्वृत्तीश्चापि कारयेत् ॥३८॥
जलाशयान्वाटिकाश्च विष्ण्वर्थमुपकल्पयेत् ॥
सदन्नैः सुरसैः साधून्ब्राह्मणांश्चैव तर्पयेत् ॥३९॥
अहिंसान्वैष्णवान्यज्ञान्कुर्याच्छक्त्या यथाविधि ॥
व्रतजन्मोत्सवान्विष्णोः संभारेण च भूयसा ॥४०॥
प्रौष्ठपदासितेपक्षे क्षयाहे तीर्थपर्वसु ॥
पित्रोः श्राद्धं प्रकुर्वीत तद्बन्धूनां च शक्तितः ॥४१॥
दैवे कर्मणि पित्र्ये च भक्तान्भगवतो द्विजान् ॥
पूजयेत स्वधर्मस्थान्भोजयेद्भगवद्धिया ॥४२॥
दैवे द्वौ भोजयेद्विप्रौ त्रींश्च पित्र्ये यथाविधि ॥
एकैकं वोभयत्रापि नैव श्राद्धे तु विस्तरेत् ॥४३॥
देशकालद्रव्यपात्रपूजोपकरणानि च ॥
विस्तरेण यथाशास्त्रं न स्यादेवेति निश्चितम् ॥४४॥
न श्राद्धे क्वापि मांसं तु दद्यान्नाऽद्याच्च मानवः ॥
मुन्यन्नैः क्षीरसर्पिर्भ्यां तृप्यन्ति पितरो भृशम् ॥४५॥
अहिंसा प्राणिमात्रस्य मनोवाक्तनुभिस्तु या ॥
तयैव पितरः सर्वे तृप्यन्त्यतिदयालवः ॥४६॥
तस्मात्कुसङ्गतः क्वापि शास्त्रहार्दमबुध्य च ॥
श्राद्धे मांसं नैव दद्याद्वासुदेवपरः पुमान् ॥४७॥
व्रतानि कुर्याद्विष्णोश्च ब्रह्मचर्यादिभिर्यमैः ॥
सहैव तत्परो नान्यत्कार्यं कुयाच्च तद्दिने ॥४८॥
स्वसंबन्धिजनानां चाप्याशौचं जनिनाशयोः ॥
यथाशास्त्रं पालयेत ग्रहणे चार्कचन्द्रयोः ॥४९॥
व्यावहारिककार्याणां विवादे निर्णयेपि च ॥
गृहीतरास्त्यागिनो ये ते न कार्या न चाधवाः ॥५०॥
यत्रैते स्युर्न्न तत्कार्यं सिध्येत्क्वापि द्विजोत्तम ॥
सर्वस्वनाशस्तत्र स्यादित्येवं त्वस्ति निर्णयः ॥५१॥
धर्मा एते गृहस्थानां मया संक्षेपतोदिताः ॥
यदनुष्ठानतो नॄणां स्यात्स्वेष्टसुखमक्षयम् ॥५२॥
शिलादिजीविकावृत्तिभेदेन गृहिणो द्विजाः ॥
चतुर्विधाः प्रकीर्त्यन्ते तत्तन्नाम्ना च नारद ॥५३॥
स्त्रीणामथ प्रवक्ष्यामि धर्मान्र्धर्मवतां वर ॥
येषु स्थिताः स्त्रियः सर्वाः प्राप्नुवन्तीप्सितं सुखम् ॥५४॥
सुवासिनीभिर्न्नारीभिः स्वपतिर्देववत्सदा ॥
सेवनीयोऽनुवर्त्त्यश्च जरन्रुग्णोऽधनोपि वा ॥५५॥
तद्बन्धवश्चानुवर्त्याः सेवनेन यथोचितम् ॥
उज्ज्वलानि विधेयानि गृहोपकरणानि च ॥५६॥
गृहं मार्जनसेकाद्यैः स्वच्छं कार्यं दिनेदिने ॥
प्रियं सत्यं च वक्तव्यं स्थेयं शुचितया सदा ॥५७॥
चाञ्चल्यमतिलोभश्च क्रोधः स्तेयं च हिंसनम् ॥
अधार्मिकाणां सङ्गश्च वर्ज्यः स्त्रीणां तथा नृणाम् ॥५८॥
भवितव्यं तत्पराभिर्द्धर्मकार्येषु सर्वदा ॥
त्यक्त्वौद्धत्यं विनीताभिः स्थेयं जित्वेन्द्रियाणि च ॥५९॥
पातिव्रत्ये स्थिताभिश्च धर्मे ताभी रमापतेः ॥
भक्तिः कार्या स्वतन्त्राभिर्भवितव्यं न कुत्रचित् ॥६०॥
विधवा तु सदा विष्णुं सेवेत पतिभावतः ॥
कामसंबन्धिनीर्वार्त्ता न शृण्वीत न कीर्तयेत्॥ ६१॥
आसन्नसंबन्धवतो विनान्यान्पुरुषान्क्वचित् ॥
अनापदि स्पृशेन्नैव पश्येन्नैव च कामतः ॥६२॥
स्तनपस्य तु नुः स्पर्शाद्वृद्धस्य च न दुष्यति ॥
कार्य आवश्यके ताभ्यां भाषणे च विभर्तृका ॥६३॥
व्यावहारिककार्ये च विवादमधिकं नरैः ॥
न कुर्वीतावश्यकार्ये तैर्भाषेत विना रहः ॥६४॥
नेक्षेत मिधुनीभूतं बुद्या पश्वाद्यपि क्वचित् ॥
त्यजेच्च सकलान्भोगान्स्यात्सकृन्मितभुक्तथा ॥६५॥
सधातुसूक्ष्मवासांसि नालंकारांश्च धारयेत् ॥
न दिवा शयनं कुर्यान्न खट्वायामनापदि ॥६६॥
ताम्बूलभक्षणं नैव कुर्यान्नाभ्यङ्गमञ्जनम् ॥
पुम्प्रसंगाच्च बिभियात्कृष्णाहेरिव नित्यदा ॥६७॥
समीक्ष्य पुरुषं नारी या न मोहमुपाव्रजेत् ॥
तादृशी तु विना लक्ष्मीमेकां नान्यास्ति कुत्रचित् ॥६८॥
धर्मनिष्ठा ततो नारी स्वनिःश्रेयसमिच्छती ॥
नेक्षेत पुरुषाकारं बुद्धिपूर्वं च न स्पृशेत् ॥६९॥
कृच्छ्रचान्द्रायणादीनि नैरन्तर्येण भक्तितः ॥
व्रतानि कुर्याच्च सदा भवेन्नियमतत्परा ॥७०॥
पित्रा पुत्रादिना वापि तरुणी तरुणेन च ॥
सह तिष्ठेन्न रहसि कुसङ्गं सर्वथा त्यजेत् ॥७१॥
सधवा विधवा वा स्त्री स्वरजोदर्शनं क्वचित् ॥
न गोपयेत्त्रिरात्रं तु मनुष्यादींश्च न स्पृशेत् ॥७२॥
प्रथमेऽहनि चण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी ॥
तृतीये रजकी प्रोक्ता सा चतुर्थेऽह्नि शुद्ध्यति ॥७३॥
इति स्त्रीणां मया धर्माः संक्षेपात्कथितास्तव ॥
युक्ता यैर्योषितो यायुरिहामुत्र महत्सुखम् ॥७४॥
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां द्वितीये वैष्णवखण्डे श्रीवासुदेवमाहात्म्ये गृहस्थधर्मनिरूपणं नाम द्वाविंशोध्यायः॥२२॥