स्कंध १० वा - अध्याय १ ला

१
योगेश्वर कृष्ण, व्यास-शुकांप्रति । अनन्य भक्तांसी तेंवी वंदू ॥१॥
केवळ दशम स्कंध हा पावन । गातां नारायण तोष पावे ॥२॥
परीक्षिती म्हणे शुकमहामुने । लोकोत्तर कर्मे श्रीविष्णुचीं ॥३॥
कथूनियां कृपा करा मजवरी । अगाध श्रीहरीगुणलीला ॥४॥
विषयविन्मुख ज्ञाते जीवन्मुक्त । श्रीहरिलीलेंत रमती नित्य ॥५॥
मुमुक्षूही नित्य औषधासमान । करितो सेवन हरिलीलांचें ॥६॥
विषयीजनही नित्य नूतनचि । लालसा धरिती कथेची या ॥७॥
वासुदेव म्हणे तात्पर्य या लोकीं । श्रीकृष्णकथेची सकलां रुचि ॥८॥

२
पूर्वजांपासूनि संबद्ध मी एथें । राव म्हणे वाटे बहु उल्हास ॥१॥
भीष्म-द्रोणादिक जगीं जे अजिंक्य । तेही पांडवार्थ जिंकियेले ॥२॥
प्रार्थितां मातेनें रक्षिलें मजसी । पहा गर्भांतचि यादवानें ॥३॥
पौरवांचें कुळ रक्षिलें यायोगें । लोकनियंत्याचें वृत्त सांगा ॥४॥
देवकी-रोहिणी हलधरमाता । कैशा तें निवेदा मजलागीं ॥५॥
वासुदेव म्हणे राव उतावीळ । श्रीकृष्णचरित्र ऐकावया ॥६॥

३
कृष्णनाथ गोकुळांत । गेला कां तें सांगा मज ॥१॥
कवण्या ठाईं नंदागृहीं । राहिला, ते कथा गावी ॥२॥
गोकुळीं वा मथुरेमाजी । कृत्यें काय काय त्याचीं ॥३॥
कंसमातुलाचा वध । करुनि काय तया प्राप्त ॥४॥
द्वारावतीमाजी किती । राहियेला तें सांगा जी ॥५॥
स्त्रिया तयाप्रति कोण । कथनीय तेंही अन्य ॥६॥
राव विनवी हे मुने । सांगा वासुदेव म्हणे ॥७॥

४
उत्कंठित माझें मुनिश्रेष्ठा, चित्त । श्रीकृष्णचरित्र ऐकावया ॥१॥
यद्यपि मी मुने, क्षुधातृषाव्याप्त । कथामृत तृप्त करी परी ॥२॥
मुखारविंदीचा मकरंद तुझ्या । माझी क्षुधा तृषा निवारील ॥३॥
निवेदिती सूत शौनकासी शुक । ज्ञानी महाभक्त नृपप्रश्नें ॥४॥
संतोष पावूनि, मुनि गौरविती । कौतुक करिती मनीं बहु ॥५॥
सकलही कलिदोषनिवारक । श्रीकृष्णचरित्र आरंभिती ॥६॥
वासुदेव म्हणे कृष्णकथागंगा । भाविक हो, आतां ऐका प्रेमें ॥७॥

५
परीक्षिताची ते उत्कंठा पाहूनि । आनंदित मनीं म्हणती राया ॥१॥
कथा ही वक्त्यातें, पृच्छका, श्रोत्यातें । बहु पुण्यदा ते सकलांप्रति ॥२॥
गंगास्नानें गति तेचि तयांप्रति । लाभे बैसूनीचि निजस्थानीं ॥३॥
निवेदिती शुक देऊनियां चित्त । श्रीकृष्णचरित्र कथितों ऐकें ॥४॥
वासुदेव म्हणे जनीं भाग्यवंत । श्रीकृष्णचरित्र ऐकेल जो ॥५॥

६
पृथ्वीवरी दैत्य जाहले उन्मत्त । गांजिती प्रजेस सत्तामदें ॥१॥
त्राहि त्राहि देवा, बोलती सकळ । भूमीतेंही भार न सहे त्यांचा ॥२॥
गोरुपें ती खिन्न होऊनि रुदन - । करीत, भेटून ब्रह्मदेवा ॥३॥
आर्तस्वरें दु:ख आपुलें निवेदी । क्षीरसिंधूतटीं जाती सर्व ॥४॥
इंद्र शिवादिक सकलही देव । प्रार्थिती सदय देवदेवा ॥५॥
वासुदेव म्हणे ब्रह्मा नभोवाणी । ऐकतसे ध्यानीं असतां मग्न ॥६॥

७
देवांसवे भूमीप्रति । कथी आशय विरंची ॥१॥
ज्ञात पूर्वीच प्रभूतें । दु:ख सकळ भूमीचें ॥२।\
अवतार तो घेईल । धन्य वसुदेव होईल ॥३॥
येवो यादवांच्या कुळीं । सकळ देवता मंडळी ॥४॥
श्रीहरीच्या संतोषार्थ । जन्म अप्सरा घेवोत ॥५॥
ज्येष्ठ बांधव तयाचा । शेष होईल तो साचा ॥६॥
वासुदेव मायाशक्ति । म्हणे यशोदेच्या पोटीं ॥७॥

८
आज्ञा करुनि देवांसी । धीर देऊनि पृथ्वीसी ॥१॥
सत्यलोकीं जाई ब्रह्मा । हर्ष वाटला सज्जनां ॥२॥
भूलोकांत वसुदेव - । देवकीचा तैं विवाह ॥३॥
मथुरेसी शूरसेन । राजा राज्य करी जाण ॥४॥
यादवांचा तो प्रमुख । वसुदेव त्याचा सुत ॥५॥
उग्रसेन कन्या त्यासी । अर्पी आनंदें देवकी ॥६॥
वासुदेव म्हणे कंस । भगिनीविवाहें हर्षित ॥७॥

९
विवाहसमयीं कंस भगिनीतोषार्थ ॥
सुवर्णरथीं त्या करी स्वयेंचि सारथ्य ॥१॥
परिवार बहुतचि सन्निध तयाच्या ।
चार शत सशृंगार राव देई गजां ॥२॥
पंचदश सहस्त्र ते अश्व तेंवी रथ ॥
अष्टादश शत, दासी तेंवी दोन शत ॥३॥
आंदण कन्येसी ऐसें देई उग्रसेन ॥
शंख दुंदुभींच्या नादें कोंदलें गगन ॥४॥
अश्व हांकितां रथाचे कंस, नभोवाणी ॥
‘आठवा वधील हिचा गर्भ कंसालागीं’ ॥५॥
वासुदेव म्हणे मोद होईल तोचि क्रोध ॥
पामर जनांचा जनीं होतां स्वार्थभंग ॥६॥

१०
ऐकूनि ते नभोवाणी कुलाधम । धांवला घेऊन खड्‍ग कंस ॥१॥
भगिनीतें, वेणी धरुनि ओढिलें । कृत्य तें पाहिलें वसुदेवानें ॥२॥
तदा सांत्वनार्थ बोले वसुदेव । कंसा, त्वद्‍गौरव करिती वीर ॥३॥
भोजकुलकीर्ति वाढवाया नित्य । करिती प्रयास अहर्निश ॥४॥
ऐसें असूनि हे स्त्री, त्यांत भगिनी । मंगल समयीं वधिसी केंवी ॥५॥
वासुदेव म्हणे वसुदेव कथी । जीव जन्मे त्यासी मृत्यु जनीं ॥६॥

११
जन्मला जो तया अद्य वा शताब्दीं । निश्चयें प्राप्तचि मरणें असे ॥१॥
कर्मपराधीन योजी देह अन्य । मग पूर्व प्राण सोडी प्राणी ॥२॥
पुढील चरणीं भार टाकूनियां । जेंवी उचलावा प्रथम पाद ॥३॥
तृणजलूका वा अग्रभागें तृण । धरी तदा जाण पृष्ठ सोडी ॥४॥
योजिल्यांवाचूनि वा अग्रभागें तृण । धरी तदा जाण पृष्ठ सोडी ॥५॥
योजिल्यांवाचूनि तेंवी अन्य देह । सोडीनाचि देह पूर्व देही ॥६॥
राव किंवा देव वर्णन ऐकूनि । चिंतितां तो मनीं, स्वप्नीं येई ॥७॥
द्वितीयक्षणीं तो मीचि ऐसा भाव । म्हणे वासुदेव तेंवी देह ॥८॥

१२
कर्मासम देव मनुष्यादि देह । अभिमानी जीव माझा मानी ॥१॥
त्याचि देहासवें पावूनियां जन्म । होई विस्मरण पूर्वीचें त्या ॥२॥
प्रतिबिंब हाले उदक हालतां । देहदु:खें तैसा जीव दु:खी ॥३॥
तात्पर्य न कोणा मृत्यु टळे कंसा । वासनेसम त्या अन्य देह ॥४॥
प्राप्तदेहासम घडे त्याचें कर्म । अन्यनाशयत्न व्यर्थ तेणें ॥५॥
वधितां एकासी सर्व भय जाई । कदा होत नाहीं ऐसें जगीं ॥६॥
हत्येस्तव तेंवी घोर यमदंड । निश्चयानें प्राप्त भोगणें तो ॥७॥
वासुदेव म्हणे वसुदेव प्रार्थी । यास्तव भगिनीसी वधूं नको ॥८॥

१३
यापरी बहुत करुनिही बोध । दुर्जनाचें चित्त द्रवलें नाहीं ॥१॥
राक्षसरुपा त्या भगिनीची दया । लवही त्या ठाया न येईचि ॥२॥
तदा वसुदेव चिंती निज मनीं । टाळावा जीवांनीं मृत्यु यत्नें ॥३॥
प्रयत्नेंही मृत्यु टळला न जरी । मानवासी तरी दोष नसे ॥४॥
पुढती चिंतूनि कांहीं मनामाजी । बोलला कंसासी वसुदेव ॥५॥
म्हणे अपत्यें मी अर्पीन तुजसी । अंतरीं मानिसी भय ज्यांचें ॥६॥
वासुदेव म्हणे ऐकूनि तें कंस । जाहला निवृत्त अत्यानंदें ॥७॥

१४
ऐका वसुदेवें चिंतियेलें काय । कदा भवितव्य न टळे कोणा ॥१॥
अद्य जें मरण न्यावें उद्यांवरी । अगाधचि करी लीला प्रभु ॥२॥
कालक्रमणें या इष्टही घडेल । अथवा टळेल दोष तरी ॥३॥
जळेल वांचेल वणव्यांत वृक्ष । न कळे कांहीच कदा कोणा ॥४॥
समीपस्थ वांचे दुरस्थही जळे । मृत्यूचें न कळे तेंवी कांहीं ॥५॥
यास्तव अपत्यें यासी अर्पूनियां । अद्य वांचवावा कांताप्राण ॥६॥
वासुदेव म्हणे चिंतूनियां ऐसें । कथितां कंसांतें, कार्य होई ॥७॥

१५
घोर प्रसंग तो टळतां यापरी । आपुलाल्या स्थळीं सकल जाती ॥१॥
पुढती समयीं प्रतिवर्षी एक । ऐसे पुत्र अष्ट, नवम कन्या ॥२॥
देवकीसी ऐसीं जाहलीं अपत्यें । अर्पितां कंसातें प्रथम पुत्र ॥३॥
विस्मित तैं कंसस सद्गद होऊनि । म्हणे यापासूनि मज न भय ॥४॥
अष्टम तो तव पुत्र देईं मज । अन्य तुझे तुज सौख्यदचि ॥५॥
ऐकूनियां शब्द वसुदेव जाई । विश्वास लवही न मानितां ॥६॥
वासुदेव म्हणे दुष्करही कर्म । करिती सज्जन सहजपणें ॥७॥

१६
परीक्षितीलागीं शुक । म्हणती यादव ते देव ॥१॥
पाळिताती कंसाआज्ञा । परी कंसवध यत्ना - ॥२॥
करिती, प्रयत्नेंकरुनि । मूढ कंस तें न जाणी ॥३॥
परी एकदां नारद । कथिती सर्व हें कंसास ॥४॥
कंस सावध तैं होई । सर्व वृत्त ध्यानीं घेई ॥५॥
देवकीच्या उदरीं हरी । म्हणे येईल सत्वरी ॥६॥
वसुदेव - देवकीसी । कंस ठेवी बंदिवासीं ॥७॥
वासुदेव म्हणे दुष्ट । छळिती ऐसे सज्जनांस ॥८॥

१७
इंद्रियांची तृप्ति हेंचि जयां सौख्य । कर्तव्य न त्यांस वाटे अन्य ॥१॥
माता पिता बंधु आप्तही न त्यांसी । सुखेंचि तयासी वधितील ते ॥२॥
पुढती सकळ देवकीचे पुत्र । मानूनि विष्णूच वधी तयां ॥३॥
कालनेमि मीचि मानूनि पूर्वीचा । यादवविरोधा करुं लागे ॥४॥
अंतीं यदु-भोज यादवांचा पति । प्रत्यक्ष पित्यासी करी बंदी ॥५॥
वासुदेव म्हणे मनसोक्त ऐसी । क्रिया दुर्जनाची होई जनीं ॥६॥