काशीखंड - अध्याय ६५ वा

॥ श्री गणेशाय नमः ॥ अगस्ति वदे जी षडानना ॥ कृपाळुवा स्वामी अष्टाद शलोचना ॥ तुम्हां शरणजी शिव नंदना ॥ स्वामी षण्मुखा ॥१॥
कल्पूनि अपत्याची उदचिंता ॥ देशावरा क्रमिजे द्रव्यहिता ॥ मार्गीं वरपडा होय अवचिता ॥ तस्करासी पैं ॥२॥
तैसा काशी वियोग हा दीर्घ चोर ॥ हा शिवमार्गींचा तस्कर ॥ तुम्ही देतां मज पीय़ूषाचा आहार ॥ तो मध्येंचि हरी हा ॥३॥
मग बोलता जाहाला शिव नंदन ॥ अगस्ति तुवां जिंकिलें ब्रह्मस्थान ॥ तरी या तस्कराचा अव गुण ॥ न मानिजे तुवां ॥४॥
काशी वियोग हा नव्हे तस्करु ॥ हा तुझा सखा विवेकविचारु ॥ जेणें प्राप्त होइजे पूर्ण गुरु ॥ ब्रह्मविद्येचा पैं ॥५॥
घडे वियोगाचा संगर्ग ॥ तेणें वाटे पृच्छेचा प्रसंग ॥ मग द्दश्य होय परमार्थ मार्ग ॥ सायुज्यमुक्तीचा ॥६॥
तरी हा ऐसा वियोग प्राप्त करीं ॥ मुक्तिपावन होय काशी पुरीं ॥ जेणें सानुकूल होय त्रिपुरारी ॥ तोचि हा वियोग ॥७॥
अगस्ति वदे जी शिवसुता ॥ स्वामी मज तृप्ति होईल कैं आतां ॥ मी कल्पवृक्षातळीं असतां ॥ राहिलोंसें क्षुधाक्रांत ॥८॥
स्वामी जें प्रश्नील माझा मनो भाव ॥ तो फेडावा जी माझा संदेह ॥ भक्ति विरहित मज देव ॥ प्रसन्न होतोसी ॥९॥
तरी एक प्रश्न असे जी स्वामी ॥ जैसा अमृतकर शोभे व्योमीं । तैसा तो मुक्तिमंडपधामीं ॥ नंदिकेश्वर ॥१०॥
जेणें शिवासी नाम जाहालें पशुपती ॥ तो नंदिकेश्वर महाबळाकृती ॥ मज निरूपा जी बळ उत्पत्ती ॥ त्या नंदिकेश्वराची ॥११॥
हा त्रिविधाकार कैसा जी नंदी ॥ हा सर्वकाळ शिवाचा संवादी ॥ मज श्रुत करा जी याची यादी ॥ मूळ अवसान ॥१२॥
स्वामी म्हणे गा मैत्रावरुणी ॥ तुज योग प्राप्त हा दिनमणी ॥ तेणें लाधलासी पूर्ण खाणी ॥ शिव कथारत्नांची ॥१३॥
तरी परियेसीं मूळ उप्तत्ती ॥ शिवाची इच्छा ते काशी अविमुक्ती ॥ ते अविनाशी प्रलयांतीं ॥ शिव धामिनी ते ॥१४॥
तैसा हा नंदी प्रलयीं अविनाश ॥ हा साक्षात सदा शिवाचा अंश ॥ अक्षर होता परमपुरुष ॥ तो क्षर जाहाला ॥१५॥
षण्मुख म्हणे गा अगस्तिॠषी ॥ बरवी पृच्छा केली त्वां आम्हांसी ॥ हें महादोषांचें हरण मानसीं ॥ उद्भवलें तुझ्या ॥१६॥
तुज सुचलें परोपकरक ॥ तरी परियेसीं गा भाव पूर्वक ॥ जेणें परा भवती दोषादिक ॥ सहस्त्र जन्मांचे ॥१७॥
तरी या नंदीची मूळ कथा ऐसी ॥ हा कैसा प्राप्त जाहाला शिवासी ॥ येणें पराभविलें कवणासी ॥ आपुलेनि पुरुषार्थपणें ॥१८॥
विरिंचिनाथाचा जो कुमर ॥ वृताशुनामें महाऋषीश्वर ॥ जयाचे अर्घ्यांजळीं अवतार ॥ मत्स्य जाहाला प्रथम ॥१९॥
त्या वृताशुऋषी पासुनी ॥ महाऋषि जन्मला शिखिमुनी ॥ शिखेपासाव जन्मला म्हणोनी ॥ हेंचि गुण नाम ॥२०॥
तो गेला होता अमर भुवना ॥ भेटावया कश्यप नंदना ॥ महातपसा धक प्रज्ञा ॥ देखिला वज्र धरें ॥२१॥
सुरेंद्र बैसलासे सिंहासनीं ॥ जयंत कुमर शची नंदिनी ॥ सभे होतसे पैखणी ॥ नृत्यां गनांची ॥२२॥
ऐसा सर्व देवेंसीं अमरेश ॥ तेणें देखिला शिखिमुनी तापस ॥ देखोनि उद्भवला महाद्वेष ॥ सुरेंद्रचित्तीं ॥२३॥
मृत्यु मंडळींचा जो तपेश्वरी ॥ तो सुरेंद्राचा अत्यंत वैरी ॥ देखों न शके त्या सभेमाझारी ॥ त्या ऋषीश्वरासी ॥२४॥
ऋषीनें केलें आशीर्वचन ॥ परी राजमदाचें उन्मत्तपण ॥ तापसियाचा कीजे सन्मान ॥ हें नाहीं अमरपदीं ॥२५॥
अगस्ति वदे जी शिवकुमरा ॥ तूं पृच्छा परिहराचे भांडारा ॥ तरी सन्मान कैसा दातारा ॥ निरूपावा मज ॥२६॥
षण्मुख म्हणे गा महातापसा ॥ आतां सन्मान तो म्हणिजे कैसा ॥ सत्त्व गुण विरहित पुरुषा ॥ न उद्भवे मानसीं ॥२७॥
वृद्ध अथवा नृपति ज्ञानी ॥ सत्पात्र देव महंत मुनी ॥ तरी सन्मान कीजे नम्र होऊनी ॥ करिजे गा कैसें ॥२८॥
प्रथम मधुरशव्दीं स्वधर्मीं ॥ यावें जी ऐसें म्हणिजे स्वामी ॥ तरी तो पूर्ण चंद्रवत व्योमीं ॥ आल्हादभरित ॥२९॥
बैसकार आणिक आसनें ॥ पूजा विधि आणि दक्षिणा देणें ॥ सप्तपदें बहुधा जाणें ॥ ऐसा हा सन्मान ॥३०॥
इंद्रसभेसी गेला तो शिखि ऋषी ॥ हा सन्मान नव्हेचि त्यासी ॥ ऐसे नम्र गुण लक्ष्मी वंतासी ॥ अल्पचि असती मही मंडळीं ॥३१॥
तेथें उभा राहिला शिखिमुनी ॥ सन्मान न करी वज्र पाणी ॥ त्याचें आशी र्वचन ॥ अव्हेरूनी ॥ न पाहे सुरनाथ ॥३२॥
स्वामी म्हणे गा महातपेश्वरी ॥ हे कथा जुनाट पूर्वापारीं ॥ तैं नव्हतीं सुरपतीच्या मंदिरीं ॥ चतुर्दश रत्नें ॥३३॥
बहु इंद्र गेले होऊनी ॥ तैं विरिंचि होता एका मनी ॥ क्रोधाय मान झाला महामुनी ॥ देखोनि निर्भर्त्सना ॥३४॥
क्रोधें संतप्त झाला तो शिखी ॥ मग प्रत्युत्तर वदला मुखीं ॥ तुज ऐसा करीन सहस्त्राक्षी ॥ दुसरा अमरेंद्र ॥३५॥
जंव देखिलें नाहीं वृषभ ध्वजा ॥ तंव सन्मान नाठवे सहजा ॥ ऐसीं इंद्रासी बोलोनि पैजा ॥ निघाला तो ऋषी ॥३६॥
मग विंध्यगिरीचे पाठरीं ॥ ऋषि आला त्या सरोवरीं ॥ जेथें विरिंचिनाथें पर्वतावरी ॥ साधिलें तप ॥३७॥
तेणें मांडिलें जी तप दारुण ॥ पंचाग्नि आणि धूम्रपान ॥ सहस्त्र वर्षें अनुष्ठान ॥ साधिलें तेणें ॥३८॥
मनीं धरूनि पुत्र कामना ॥ तेणें आराधिलें चतुरानना ॥ देवा धीशा स्रुरेंद्रा घाली आंकणा ॥ ऐसा दीजे पुत्र ॥३९॥
ऐसें जाणोनियां सृष्टिकर ॥ देखोनि तपाचा गिरिवर ॥ मग पावला सावित्रीवर ॥ मानस सरोवरीं ॥४०॥
विरिंचि म्हणे गा जाहालों प्रसन्न ॥ तंव ब्रह्मचारी वदे वचन ॥ अमरपद जिंकी इंद्रा पासून ॥ ऐसा द्यावा पुत्र मज ॥४१॥
मग मनीं विचारी विरिंची ॥ म्हणे हे परात्परसिद्धि नव्हे आमुची ॥ आम्ही रचना करितों सृष्टिची ॥ न देखों वेदीं ॥४२॥
तरी मुनि परिसीं माझें वचन ॥ काशीस्थळीं पूजिजे पंचानना ॥ विश्वंभर आराधिलियाविण ॥ हा वर नव्हे प्राप्त ॥४३॥
विरिंचि म्हणे गा महामुनीश्वरा ॥ काशी मध्यें पूजीं कर्पूर गौरा ॥ तेथें भक्ति केलिया ईश्वरा ॥ तत्काळ पाविजेल ॥४४॥
मग विधीनें तयासी सांगीतला मंत्र ॥ जेणें प्रसन्न होय पंचवक्त्र ॥ म्हणे आराधीं त्रिनेत्र ॥ सुफळ होतील मनोरथ ॥४५॥
मग ऋषि आला आनंदवनीं ॥ पूर्व भक्तीचे अवसानीं ॥ लिंग स्थापिलें पंचाननी ॥ तंव पावला शिव ॥४६॥
शिवेश्वर लिंग स्थापिलें होतें ॥ अनुष्ठानें केलीं सहस्त्रशतें ॥ मग पूर्ण भक्ति देखोनि उमाकांतें ॥ प्रकटला शिव ॥४७॥
ध्यानीं बैसला होता महा ऋषी ॥ शिवें करें स्पर्शिलें त्यासी ॥ म्हणे इच्छावर प्राप्त जाहा लासी ॥ या काशी स्थळीं ॥४८॥  
ऋषीनें देखिला त्रिपुरारी ॥ मग पूजा अंबु घेतलें करीं ॥ शिव नामस्तोत्रें वाचे उच्चारी ॥ मग कैसें वर्वलें ॥४९॥
मानसीं विचारी उमाकांत ॥ वर दीजे पाहूनि याची आर्त ॥ मग विचारू नियां आपुलें मत ॥ कैसा वर दिधला ॥५०॥
तृतीय नेत्र स्फुरिला शंकरें ॥ त्रिमूर्ति आकर्षिली त्रिविधाकारें ॥ त्यासी उत्पत्ति जाहाली याच्या द्वारें ॥ त्या त्रिविधा कवणी ॥५१॥
पृथ्वी परिध करावयासी ॥ वरुण पुत्र दिधला कर्दमासी ॥ शिवाच्या भाललोचनीं तयासी ॥ उत्पत्ति जाहाली ॥५२॥
कश्यपासी दिधला जो कुमर ॥ तोही तृतीय नेत्रींचा समीर ॥ दितीचे गर्भीं जाय तो वज्र धर ॥ विजयी जाहाला ॥५३॥
आणिक एका वैश्वानरा ब्राह्मणासी ॥ प्रसन्न जाहाला तो काशी निवासी ॥ गार्हपत्याग्नि पुत्र दिधला तयासी ॥ तृतीय भाल चक्षूतुनी ॥५४॥
ऐसा वरुण वायु आणि गार्हपती ॥ यांची शिवें आकर्षिली अर्धशक्ती ॥ शिखिमुनि केला अतितृप्ती ॥ महादेवें ॥५५॥
या त्रिवर्गाची आकर्षिली शक्ति पूर्ण ॥ तीनचि अक्षरें करी पंचानना ॥ तो त्रिविधाकार कवण कवण ॥ समर्पिला मुनीसी ॥५६॥
त्रिअक्षरांचा करू नियां मंत्र ॥ मुनीसी देता झाला त्रिनेत्र ॥ म्हणे इच्छे सारिखा पावशील पुत्र ॥ हा मंत्र जपतां ॥५७॥
तरी तो त्रिअक्षर मंत्र कैसा ॥ जो शिवें प्राप्त केला तापसा ॥ स्वामी म्हणे अगस्ति ऐस ॥ परियेसीं आतां ॥५८॥
वकार अक्षरीं घेतला वरुण ॥ सकार अक्षरीं शिव आपण ॥ बकार अक्षरीं साक्षात पवन ॥ हा त्रिअक्षरीं बसवा ॥५९॥
षण्मुख म्हणे गा अगस्ती ॥ कीं होईल त्रिदेवांची शक्ती ॥ शिवें प्रेरिली मंत्राची युक्ती ॥ कीं ते त्रिदेवांची ॥६०॥
बकार तो बोलिजे ब्रह्म ॥ वकार तो साक्षात पुरुषोत्तम ॥ सकार म्हणिजे पूर्ण आगम ॥ शंकर तो ॥६१॥
आतां असो हा गुप्त श्रृंगार ॥ श्रोतियां निरोंपू उघड विचार ॥ शिखिमुनीसी दिधला कुमर ॥ कवणिये शक्तीचा ॥६२॥
श्रोत यांसी महा राष्ट्राची आवडी ॥ तेथें कायसी संस्कृता पांझडी ॥ या उभयां माजीं अत्यंत गोडी ॥ ते महा राष्ट्राची ॥६३॥
त्या दोहीं माजीं जैसें प्रति अंतर ॥ जैसें तडाग-कूपनीर ॥ या उभयतांचा ऐसा विचार ॥ प्रति अंतरें ॥६४॥
वापी कूपोदक तें अप्राप्त ॥ पात्रदोरेंवीण नव्हे प्राप्त ॥ तैसें जाणावें जी संस्कृत ॥ इतर जनांसी ॥६५॥
जें तडागसरि तांचें जीवन ॥ तें करांजळीं प्राशिती सर्व जन ॥ म्हणोनि प्रतिष्ठा वदती पुराण ॥ महा राष्ट्राची ॥६६॥
म्हणोनि असो हा गुप्त प्रकार ॥ ब्रह्मा तो बोलिजे जलधर ॥ विष्णुरूप तो साक्षात समीर ॥ शिव तो हुताशनी ॥६७॥
ऐशा या त्रिविध देव मूर्ति ॥ हाचि मंत्र स्थापिला तो पशुपती ॥ मग शिखिमुनी जपतसे युक्तीं ॥ त्रिसहस्त्रवरी ॥६८॥
मग त्र्यंबक म्हणे रे पुत्रार्था ॥ तूं प्राप्त होसी चिंतिल्या पदार्था ॥ परी माझिया शब्द पर मार्था ॥ चित्त एकाग्र करीं ॥६९॥
चतुर्दश मन्वंतरवरी ॥ इंद्र भोक्ता असे अमर पुरीं ॥ पुण्यांतीं लोटेल पृथ्वी वरी ॥ आपनचि तो ॥७०॥
परी तुझा पुत्र तो सकळांसी ॥ जिंकील सुरेंद्रादि देवांसी ॥ स्वर्ग-मृत्यु-पाताळ पुटवासी ॥ न धेती समफळी यातें ॥७१॥
त्र्यंबक म्हणे गा शिखिमुनी ॥ तो होईल चतुर्दश रत्नांचीं खाणी ॥ ऐसें बोलिलें वेदपुराणीं ॥ भविष्य माझें ॥७२॥
मस्तकीं ठेविला अभय कर ॥ शिवें आश्वासिला तो ऋषीश्वर ॥ मस्तकीं जन्मेल तुझा कुमर ॥ त्रिविध मूर्ती तो ॥७३॥
ऐसा प्रसन्न केला शूल पाणी ॥ मग ऋषि आला आपुले स्थानीं ॥ मंत्रविधीं बैसला अनुष्ठानी ॥ या मानससरोवरीं ॥७४॥
शिखेसी ग्रंथि घालू नियां शिरीं ॥ मग सहस्त्र मंत्र जप करी ॥ त्र्यक्षर मंत्र त्रिमूर्ति स्मरी ॥ विधि हरि हर ॥७५॥
मग शिखेची सोडो नियां ग्रंथी ॥ तंव तो पडिला दिव्य दीप्ती ॥ वत्सरूप जैसा महा मूर्ती ॥ वत्सरूप तो ॥७६॥
पीतां बर वर्ण मिरवतसे मौळीं ॥ हिरण्य वर्ण मिरवे कंठ स्थळीं ॥ रक्तांबर वर्ण मुख मंडळीं ॥ मध्यें वर्ण जल धर ॥७७॥
गार्ग पत्याग्नीचें परिधान ॥ तेंचि मौळीं पीतां बर वसन ॥ हें आणिलें पैं साक्षी कारण ॥ महा ऋषी प्रति ॥७८॥
ध्वजा उभारिली पुत्र नंदीची ॥ तेथें जाणो नियां आला विरिंची ॥ तेणें घटिका पाहिली मुहूर्ताची ॥ केलें नाम धारण ॥७९॥
विरिंचीनें जन्मकाळ पाहिला ॥ तंव तो हस्ताकीं असे उद्भवला ॥ मग निश्चय करोनि वदता झाला ॥ सृष्टिकर तो ॥८०॥
विधीनें जातक वर्णिके वेदीं ॥ तो जाहाला हस्तार्क तृतीयपदीं ॥ म्हणोनि जन्म नाम झालें नंदी ॥ विरिंचि मुखें ॥८१॥
विरिंचि म्हणे जी मुनिवरा ॥ हा वेदीं ऐसा निघाला निर्धारा ॥ हस्ताकीं जन्म तो योगीश्वरां ॥ वंद्य होय ॥८२॥
गृहीं नवनिधी वोळंगती ॥ अश्व-गज-रथां नाहीं मिती ॥ हा परा भवील सुरपती ॥ अढळ जो इंद्रपदीं ॥८३॥
मस्तकीं मिरवती पट्टसूत्रें ॥ ध्वज अंकुश कुंडल छत्रें ॥ अंगीं न रुपती अस्त्रें ॥ प्रौढद्शे मध्यें ॥८४॥
विरिंचि म्हणे गा शिखि ऋषी ॥ ऐसें वरदान असे त्यासी ॥ हा नकत्र काळ नर मान वांसी ॥ निर्मिला शंकरें ॥८५॥
ऐसा हा त्रिविध मूर्ती ॥ म्हणोनि नाम योजिलें प्रीतीं ॥ मग विरिंचि गेला अगस्ती ॥ सत्यलो कासी ॥८६॥
मग पित्यासी प्रार्थी नंदिकेश्वर ॥ मज देईं पीयूष आहार ॥ मी झालों जी क्षुधातुर ॥ पीयूष आहारासी ॥८७॥
ऋषीनें जाणूनि क्षुधातुर ॥ नेणे मानसीं केला विचार ॥ मग दाख विता झाला सागर ॥ क्षीरार्णव तो ॥८८॥
मग तो वत्सराज आज्ञा भावा ॥ पितृ आज्ञें गेला क्षीरार्णवा ॥ मनो वृत्तीं संतोषला तेव्हां ॥ देखोनि क्षीरार्णव ॥८९॥
मग प्राशूं लागला तो सागर ॥ तेणें मानसी केला विचार ॥ म्हणे हा नंदिकेश्वर ॥ म्हणोनि हे उपमा ॥९०॥
कीं तो क्षीरघृतें भक्षिता वन्ही ॥ अग्नि तो साक्षात नंदी म्हणोनी ॥ कीं तो वृष्टिविध्वंसक गगनीं ॥ समीर नंदी ॥९१॥
तेणें शोषिलें सागरींचें क्षीर ॥ ऊर्ध्व शब्दें गर्जवीं अंबर ॥ तंव धांवले महावीर ॥ विष्णूचे दूत ॥९२॥
तेथें दश कोटी राखनाईत ॥ नंदी वरी धांधिन्नले अकस्मात ॥ ते नभीं परा भविले त्वरित ॥ पुनरपि क्षीर भक्षी ॥९३॥
तेणें क्षीरा मृताचा ग्रास केला ॥ मग तैसाचि शुभ्र वर्ण झाला ॥ जैसा रंगें पाषाण पालटला ॥ काश्मीर तो ॥९४॥
विष्णु दूत म्हणती नंदीसी ॥ हा शेष शयन तूं कां नेणसी ॥ श्रूत होईल वैकुंठ नाथासी ॥ मग तूं कैंचा सत्य ॥९५॥
हें श्रुत होईल रे आदि पुरुषा ॥ तेव्हां तुज प्राप्त होईल यमफांसा ॥ आतां तूं नेणत आलासी स्वदेशा ॥ जाईं रे मागुता ॥९६॥
ऐसे विष्णु दूत अनुवादले ॥ वीर गुंठीं धरोनि नंदीनें टाकिले ॥ म्हणे जा जा रे पाचारा वहिलें ॥ तुम चिया अतु र्बळीसी ॥९७॥
मग हरी पासीं गेले किंकर ॥ त्यांहीं हरीसी सांगीतला समाचार ॥ म्हणे भक्षिलें जी समस्त क्षीर ॥ पयोदधीचें ॥९८॥
स्थूळ दिसतसे भद्रजाती ॥ समुद्र शोपिला नाहीं गणती ॥ कीं महा ऋषि अगस्ती ॥ किंवा महा दैत्य ॥९९॥
इतुका परिसोनि वृतांत ॥ क्रोधाय मान जाहला लक्ष्मीकांत ॥ आयुधें घेऊनि त्वरावंत ॥ आला पुरुषोत्तम ॥१००॥
तो हरीनें विंधिला सहस्त्र वाणीं ॥ महा शस्त्रें वर्षी चक्र पाणी ॥ गदा घातें उद्भवली ध्वनी ॥ मेघ गर्जनेपरी ॥१०१॥
जैसा पाषाण पडे गिरीचे पाठारीं ॥ मग तो जैसा आपणा तेंचि अव्हेरी ॥ तैसीं हरीचीं शस्त्रें ॥ नंदी शरीरीं ॥ लागती जैसीं शुष्क तृणें ॥१०२॥
नंदिकेश्वर कोपें खवळला ॥ तेणें हरि नासिकास्वरें उडविला ॥ सत्यलो कापर ताही टाकिला ॥ नंदिकेश्वरें वैंकुंठीं ॥१०३॥
सवेंचि आकर्षिला घ्राण स्वरीं ॥ जैसा योगीश्वर धूम्रपान करी ॥ तैसा नंदीनें आदळिला हरी ॥ नासा ग्रवातें ॥१०४॥
जैसीं वात चक्रीं तरुपत्रें ॥ तीं व्योमीं भ्रमती वात सूत्रें ॥ तैसा हरि भ्रम विला पुत्रें ॥ शिखिमुनी चिया ॥१०५॥
ऐसा तो सहस्त्र वरुषें हरी ॥ भ्रमत होता नंदीचे नासा स्वरीं ॥ मग चित्तीं स्मरोनि विचारी ॥ पद्मनाभ तो ॥१०६॥
तेणें हरि टाकिला व्योम कुटीं ॥ मग नंदी पाहे उर्ध्वद्दष्टीं ॥ तंव हरीनें हाणी तला मुष्टीं ॥ गदा घातचि तो ॥१०७॥
हरिसी पीडा जाहाली नासा स्वरीं ॥ तेणें दुःख मानिलें शरीरीं ॥ म्हणोनि गदा घात नंदी वरी ॥ टाकिला हरीनें ॥१०८॥
नंदी पाहे ऊर्ध्व मुख गती ॥ तंव हरीची गदा बैसली द्विज पंक्तीं ॥ दशन भेदो नियां लक्ष्मी पतीं ॥ मानिला जयो ॥१०९॥
षण्मुख वदे अगस्तीतें ॥ विरिंचीनें जातक वर्णिलें होतें ॥ तें नंदीसी आदान जाहालें निरुतें ॥ जन्म नक्ष त्राचें ॥११०॥
नंदीचे दशन पाडी हरी ॥ शोणित वाहे पृथ्वीवरी ॥ तो सरिता संगम क्षीर सागरीं ॥ जाहाला जी पूर्ण ॥१११॥
मग तेथें वर्तलें महाचोज ॥ जें दशनीचें पडलें रक्तबीज ॥ तयाचीं नाना रत्नें जाहालीं सहज ॥ नंदी शोणितांचीं ॥११२॥
गदा धातें नंदिकेश्वर त्रासिका ॥ तेणें रत्नबीज प्रसवला ॥ चतु र्दशरत्नांचा जन्म जाहाला ॥ तो कैसा नंदी पासुनी ॥११३॥
रत्नें उद्भवलीं आपुले शरीरीं ॥ तीं नंदिकेश्वर ॥ टाकी सागरीं ॥ षपमुख म्हणे महातपेश्वरी । परियेसीं रत्न जन्म ॥११४॥
मुखां तूनि काढी लक्ष्मीचा अंकुर ॥ रत्नें प्रसवता जाहाला नंदि केश्वर ॥ लक्ष्मी उद्भवली सर्व श्रृंगार ॥ सहवर्म मान ॥११५॥
नंदी स्फुरण करी दक्षिण हस्तीं ॥ तेणें उद्भवला जी दिव्य दीप्ती ॥ तो चतु र्दंश शुभ्र ऐरावती ॥ तोही टाकिला सागरीं ॥११६॥
नंदीनें स्फुरिला आपुला चरण ॥ तेणें उद्भवला वारू शुभ्र वर्ण ॥ जो सप्त मुखगती श्यामकर्ण ॥ उच्चैःश्ववा नाम तो ॥११७॥
मग पुच्छ झाडी नंदिकेश्वर ॥ तों उद्भवला महा तरुवर ॥ तो जैसा महाविद्येचा दातार ॥ कल्पद्रुम नामें ॥११८॥
चकोरां स्त्रवत पीयूष आहार ॥ जो षोड शकळीं अमृतकर ॥ तो चंद्रमा रोहिणीवर ॥ जन्मला नंदी ह्रदयीं ॥११९॥
मौळीं मिरव्त होता वासुकीच्या ॥ जो शोभा यमान कंठीं विष्णूच्या ॥ तो कौस्तुभ दिव्य तेजाचा ॥ नेत्रीं जन्मला नंदीचे ॥१२०॥
विघ्न केलें उद्दालक ऋषीचे घरीं ॥ जे चतु र्दश कटाक्ष निशाचरी ॥ ते जन्मली नंदीचे वाम करीं ॥ लक्ष्मी सरिसी ॥१२१॥
प्रळयान्त मांडिला होता समय ॥ शिवें त्रिपुरासी केला क्षय ॥ त्र्यंबक धनुष्यें प्राप्त केला जय ॥ तें जन्मलें नंदीचे श्रृंगीं ॥१२२॥
अमृत करावया कालकूटीं ॥ महा विष परा भवी द्दष्टीं ॥ तो धन्वं तरी जन्मला नासा पुटीं ॥ नंदिकेश्वराचे ॥१२३॥
सर्व देवां भक्षावयाची अति प्रीत ॥ मर्त्यजंतु तत्काळ होती स्वस्थ ॥ तें नंदीचे जिव्हाग्रीं अमृत ॥ उद्भवलें पैं ॥१२४॥
देवां परोपकारास्तव प्राणु ॥ कल्पितां तृप्त होती सर्व जनु ॥ ते नंदीचे लिंगीं कामधेनु ॥ जन्मली पैं ॥१२५॥
शिरें कापिलीं समुद्रमथनीं ॥ असुर उन्मत्त केले मोहनीं ॥ ते मंदिरा जन्मली स्वेदा पासुनी ॥ नंदीचे ॥१२६॥
जेणें सुनीळ जाहालें व्योमपुट ॥ शिवासी नाम जाहालें नीलकंठ ॥ तें नंदीचे मुखफेणीं कालकूट ॥ जन्मलें विष ॥१२७॥
रंभा आदि सर्व अप्सरा ॥ ज्या अष्ट नायिका लाव्ण्य सुंदरा ॥ त्या सर्व देव भक्तीसी तत्परा ॥ जन्म लिया वामचरणीं ॥१२८॥
महारणी ज्याचे स्फुरणा विण ॥ महा शूरांसी नव्हे धीरत्व गुण ॥ तो देव द्त्त शंख सगुण ॥ जन्मला दशनीं ॥१२९॥
ऐसीं चतु र्दश रत्नें उद्भवलीं ॥ तीं क्षीर सागरीं प्रवाहिलीं ॥ तीं क्षीरार्णवाचे ह्रदयीं राहिलीं ॥ सहस्त्र वरुषें ॥१३०॥
नंदी चिया दशन शोणितें ॥ समुद्री जाहालीं जळजंतें ॥ नाना जल जीव शंख मुक्तें ॥ सर्वही पैं ॥१३१॥
आतां असो हें पुढें नंदी-विष्णु ॥ युद्धा प्रवर्तले महादारुणु ॥ तेथें दोघीं धरिला अभिमानु ॥ महाशूर त्वाचा पैं ॥१३२॥
नंदिकेश्वर आणि वन माळी ॥ दोघे मल्ल युद्धा आले समफळीं ॥ गर्जना करितां व्योमंडळीं ॥ महादीर्घ ध्वनीं ॥१३३॥
क्रोधें आवे शला ऋषि नंदन ॥ मौळीं झडपें हाणीतला नारायण ॥ ह्रदयीं दाटला दखिण चरण ॥ पडिला तळीं ॥१३४॥
क्षितितळीं पाडिलें शार्ङ्गधरा ॥ पळ सुटला विष्णु किंकरां ॥ थोर आंदोळ जाहाला क्षीर सागरा ॥ तेणें मर्यादा सांडिली ॥१३५॥
एक सहस्त्र साठ संवत्सर ॥ दोघां युद्ध जाहालें अत्यंत क्रूर ॥ परी तो त्रिविध नंदिकेश्वर ॥ नाटोपे हरीसी ॥१३६॥
मग बुद्धीनें विचारी नारायण ॥ म्हणे अगम्य याची शक्ति पूर्ण ॥ हरि म्हणे माग रे मी प्रसन्न ॥ इच्छा तुझी ॥१३७॥
तूं कोठील कवणाचा आत्मज ॥ ऐसें प्रश्निता जाहाला गरुड ध्वज ॥ तंव बोलतसे वत्सराज ॥ पुरुषोत्तमासी ॥१३८॥
माझें नांव बसवा नंदिकेश्वर ॥ मी शिखि मुनीचा कुमर ॥ क्षुधा क्रांत येथें क्षीर सागर ॥ प्राशूं आलों ॥१३९॥
इतुकें परि सोनियां श्रीपती ॥ वंदन केलें बद्ध हस्तीं ॥ साष्टांग मस्तक ठेवूनि क्षितीं ॥ म्हणे भृत्य तुमचा मी ॥१४०॥
मग शांत करो नियां क्षत्रिय धर्म ॥ दोघांहीं विसर्जिला संग्राम ॥ मग स्तुति करी पुरुषोत्तम ॥ नंदिकेश्वराची ॥१४१॥
हरि म्हणे जी नंदिकेश्वरा ॥ तूं श्रेष्ठ जी सर्व गणांच्या वरा ॥ आतां मी एक मागेन दातारा ॥ तें मज प्राप्त करीं ॥१४२॥
प्रथम तुम्हांसी जाहालों प्रसन्न ॥ हेंही अनुवादलों वचन ॥ तरी तुझिया रक्तबीजा पासून ॥ होतील रत्नखाणी ॥१४३॥
हें माझें आशी र्वचन तुम्हांसी ॥ आतां इच्छावर दीजे आम्हांसी ॥ जें वसत आमुचे मानसीं ॥ तें सांगा तुम्हां ॥१४४॥
नंदिकेश्वरासी प्रार्थी वनमाळी ॥ तुम्हीं चरण ठेविला माझे वक्षःस्थळीं ॥ पद उमटलें ह्रदय कमळीं ॥ तें मज भूषण ॥१४५॥
हें मज प्राप्त केलें परम निधान ॥ हा माझा शृंगार श्रीवत्सलांछन ॥ महाबळी दैत्यांसी मर्दीन ॥ याचेनि अधिकारें ॥१४६॥
हें पद माझे अंगीं सज्ज निश्चितीं ॥ वज्राहूनि घनवट अंगीं शक्ती ॥ दैत्य संहारीन क्षितीं ॥ करीन पुण्यवृद्धी ॥१४७॥
तुम्हां संग्रामा नाहीं जी प्रीती ॥ परी माझी पूर्व पुण्याची प्राप्ती ॥ मज प्रसन्न व्हावया उचिती ॥ क्षमा केली तुम्हीं ॥१४८॥
म्हणोनि घातलें लोटांगण ॥ माझें ब्रह्मतत्त्व गा सगुण ॥ मज क्षमा कीजे संपूर्ण ॥ थोर अन्यायी मी ॥१४९॥
ऐसी नंदिकेश्वराची स्तुती ॥ हरीनें केली परम प्रीतीं ॥ मग नंदिकेश्वर विष्णू प्रती ॥ प्रसन्न जाहाला ॥१५०॥
म्हणे माग माग रे पुरुषोत्तमा ॥ तुज मी प्रसन्न जाहालों मेघ श्यामा ॥ तूं संपूर्ण सिद्धी आगमा ॥ सर्वां वंद्य हरी ॥१५१॥
नंदीसी प्रार्थी शार्ङ्गधर ॥ तुम्हीं दिधला मज पूर्ण वर ॥ तरी तुझिया मस्तकाचा पीतांबर ॥ प्राप्त करीं मज ॥१५२॥
मग मौळींचा दिव्य पीतांबर ॥ समर्पिला हरीसी सपरिकर ॥ मग नाम पावला शार्ङ्गधर ॥ पीतांबरधारी ॥१५३॥
नंदी मुखीं जन्म लक्ष्मीसी ॥ म्हणोनि श्रीवत्स म्हणसी त्यासी ॥ हेंचि श्रीवत्सलांछन विष्णूसी ॥ ऐसें झालें ॥१५४॥
ऐसा विष्णूसी झाला पूर्ण वर ॥ मग नंदीनें आश्वासिला शार्ङ्गधर ॥ शुभ्र होऊ नियां वेग वत्तर ॥ आला पितृ स्थानीं ॥१५५॥
षण्मुख म्हणे गा अगती ॥ ऐसी नंदिकेश्वराची उत्पत्ती ॥ हा शिवासी प्राप्त जाहाला त्रिमूर्ती ॥ तो कैसा आतां ॥१५६॥
ऋषि वाक्य तें म्हणिजे निर्गुण ॥ परी श्रोते जनीं कीजे व्याख्यान ॥ तेचि हे महा राष्ट्र भाषा सद्‍गुण ॥ जनां परोपकार ॥१५७॥
आतां श्रवण दीजे कथेसी ॥ नंदी जाईल अमर पदासी ॥ ते कथा परिसा पुढारी कैसी ॥ म्हणे शिव दास गोमा ॥१५८॥
इति श्रीस्कंदपुराणे काशीखंडे नंदिकेश्वरोत्पत्ति महात्म्यवर्णनं नाम पंचषष्टितमाध्यायः ॥६५॥
॥ श्रीसांबसदाशिवार्पणमस्तु ॥ शुभं भवतु ॥ श्रीरस्तु ॥