श्री दत्तप्रबोध - अध्याय अकरावा

श्री अनंतसुत विठ्ठल उर्फ कावडीबाबा विरचित ’श्री दत्तप्रबोध’ ग्रंथाचे पारायण केल्याने ’गुरुचरित्र’ पारायणाचे पुण्य मिळते.


अध्याय अकरावा

॥ श्रीगणेशाय नमः श्रीसरस्वत्यै नमः ॥

जयजयाजी सद्‌गुरुद्त्ता । ब्रह्मानंदा अविनाश समर्था । तुझिया चरणी ठेविला माथा । सनाथ अनाथा करी वेगी ॥१॥

तुझी लीला अपरंपार । ते मी काय वदू पामर । तू जरी देशी कृपाकर । तरीच उद्गार निघती ॥२॥

पांगुळा फुटती पाय । मुका बृहस्पतीच होय । अंधपरि अक्षा लाहे जरी होय कृपा तुझी ॥३॥

बधिरा होईल श्रवण । अज्ञानांगी वसे ज्ञान । कुरुप होय लावण्य । तव कृपा पूर्ण झालिया ॥४॥

जरी तुझी होईल कृपा । मग अवघड मार्ग तोचि सोपा । पावेल जावोनि अरुपा । माइक रूपा न मानी ॥५॥

सक्त तोचि विरक्त । विरक्त होईल अनुरक्त । तव ऐक्यासि युक्त । होती मुक्त तव कृपे ॥६॥

तुझी कृपा होता रोकडी । बुद्धि होय सतेज चोखडी । सत् चित् आनंदी गोडी । उपजे आवडी विचारणी ॥७॥

तू जै झालासि कृपाघन । तैच चालिले हे निरूपण । अद्‌भुत तुझे महिमान । करी पावन दीनरंका ॥८॥

गत कथाध्यायी निरोपिले । जन्मकथेसी संपादिले । पुढील कथेसी भले । श्रवण केले पाहिजे ॥९॥

तुम्हा श्रोतियांचेनी श्रवणे । गोड चालिली निरूपणे । पुढेही अवधान देणे । पान करणे कथामृत ॥१०॥

दत्तकथा परम पावन । भवरोगासी रसायन । आवडीने करितील ग्रहण । तयांसी भवबंधन न बाधी ॥११॥

दत्तकथा हा कल्पतरू । स्वयमेव उभा दातारू । हेतु पूर्ण करावया सविस्तरू । सफलित उदारू ठेलासे ॥१२॥

सकलांचे मनोरथ पुरवावया । अविनाशा उपजली दया । दत्तरूपे प्रगट होवोनिया । करी छाया कृपेची ॥१३॥

रूप धरोनिया सगुण । सिंहाचळी खेळे आपण । बाळलीले कौतुक पूर्ण । स्वये आचरून दाविती ॥१४॥

अनसूया आणि अत्रीसी । पाहता सुख उपजे मानसी । सवे खेळवी ऋषिबाळांसी । सकल तापसी पाहती ॥१५॥

नानापरिचे खेळ खेळती । श्रमता वृक्षतली बैसती । बहु चमत्कारे अनुवादती । जेणे उपरती होय जीवा ॥१६॥

माईक प्रवृत्ती खेळ । ते निवृत्ती करोनि घालिती मेळ । ब्रह्मी ऐक्य सकळ । ऐसे तात्काळ दाविती ॥१७॥

गली खाणोनी गोट्या खेळती । दोहींकडे दोघे असती । एक कच्यावरी गोटी मांडिती । एक भेदिती चमत्कारे ॥१८॥

निःशक्त युक्तिने खेळती खेळ । गली गली भेदिती सकळ । विसावे घेत घालविती मेळ । कचा तात्काळ उडविती ॥१९॥

गल्ली कचा चुकता । पुनरा फिरे तो मागुता । डाव बैसला तया माथा । भोगिती व्यथा बहु फार ॥२०॥

खेळियामाजी दत्त थोर । कची कचा भेदिती पार । टिचोनी गोटी होय वर । येरा आवर न घडे तो ॥२१॥

अभ्यासी बोटे करोनि लवते । संधान द्विदळी साधी पुरते । चुकवोनिया गलीते । लक्षी अलक्षाते टिचीतु ॥२२॥

कोणी रंगणगोटी खेळती । पायता राहोनी नेमिती । आल्लाद टिचणी चुकती । रंगनी पडती गुंतोनी ॥२३॥

गुंतता धरविती काना । चुकता लवविती माना । आपुली काढिता आपणा । दुःख नाना भोगविती ॥२४॥

तोच खेळिया धुरंधर । पायता राहोनी लक्षी सुंदर । गोटीने गोटी सत्वर । भेदोनि पार निराळा ॥२५॥

तेवीच आट्यापाट्या खेळती । घरात जावोनी नातळती । मारा चुकवोनि घरे घेती । लोण शिवती अचूक ॥२६॥

कोणी गल्ली सापडले । अज्ञानभ्रमे भ्रमित झाले । पाटिरक्षके ताडिले । डाव बैसले मस्तकी ॥२७॥

कोणी युक्तिने रिघती । हूल दाखवोनी घरे घेती । नाना हावभावाते दाखविती । परी लक्षिती लोण जीवे ॥२८॥

कोणीएक दोन तीन घरे पावले । रक्षक सर्वां घरी असती ठेले । तेणे आतळतांची फेरी पडले । डाव आले अंगावरी ॥२९॥

तोचि शहाणा चतुर पुरता । खेळी हावभाव दावी फिरता अचूक न लागे कवणाचिया हाता । लोण शिवता मुक्त तो ॥३०॥

आता तिसरा खेळ मांडू । म्हणाल कोणती विटीदांडू । खेळता येरयेरावी भांडू । कवडी ब्रह्मांड फिरवू या ॥३१॥

गडी सम सारिखे एक । द्विविधा दावावया कौतुक। एक कोलक आणि झेलक । उभे साम्यक ठाकले ॥३२॥

विटीदांडू जीवशिव । माया गल्ली हे अनेक ठाव । करविता जो खेळलाघव । व्यापक स्वयमेव वेगळा ॥३३॥

दांडू राहे ठाईंचा ठाई । विटी माथा टोले खाई । येतांची झेली जो लवलाही । तोचि भाई समतुल्य ॥३४॥

विटी न गवे झेलिता । दांडू तरी भेदावा पुरता । तोहि जरी चुकोनी जाता । डाव माथा चढू लागे ॥३५॥

उभयासी समसंधान । डाव खेळता असती जाण । एकमेकांची चुकी लक्षोन । वराधिक्य पण करावे ॥३६॥

न येता हाती चुका । खिलाडी खेळे जरी नेटका । मग करावा लागे लेखा कारण तुका न तुकवे ॥३७॥

मग साताचे आवर्ण । तेही जाणा वगळीच खूण । वकटाचे चरणस्थान । चकता पतन सहज त्या ॥३८॥

लेंड करवी भ्रमणा । चुके जरी वर्मस्थाना । मग खेळी होय स्वस्थापना । नुकपणा डाव आला ॥३९॥

दंडस्थापना बैसे मुंड । चुकता झेलिता मोडे बंड । न चुकत कुभांड । आणिक वितंड वाढवी ॥४०॥

खेळ खिलाडी खेळे नाल । ताडणी तया झेलाल । तईंच सोडोनिया हाल । पुढे कराल उभे तया ॥४१॥

नाल न लागेची हाती । तरी आर झोंबे पुढती । नेत्रासनी उर्ध्वगती । जाणा स्थिती तयाची ॥४२॥

तेथे जरी चुकोनि जाये । मग तो डाव हातासी ये । तोचि ताडिता जरी होये । झेलिता अपाये हार ती ॥४३॥

झेलणी न ये झेलिता । मग बैद धावे पुढता । तो कर्णीच सांगे वार्ता । तया स्वीकारिता उत्तम ॥४४॥

तोही हातींचा जरी गेला । मग झकू उरावरी बैसला । दहा झकूंचा होता मेळा । जुंपी कावडीला सकळांते ॥४५॥

दैवे खेळ येता हातासी । तरी समपाडे करावे फेडीसी । अधीक होता खेळासी । ठाव निश्चयेसी ठाईच ॥४६॥

न फिटे अधिक झाले । तरी भोगणे कावड प्राप्त आले । विटी झेलिता दम पुरले । गडी भागले कितीक पै ॥४७॥

सरता खेळ पडे विटी । मग खिलाडी डावकर्‍यासी पिटी । कवडी कवडी वेचवी होटी । दमसुटी व्यर्थ गेला ॥४८॥

तेथे दमे जरि धरिल धीर । नाद उठवी एकसूर मुळ स्थानी जावोनी सत्वर । साही प्रखर रेशा करी ॥४९॥

मुळासी गेल्यावाचून । भागा नये मुक्तपण । यासाठी खेळावे जपोन । झकू लावून न घ्यावा ॥५०॥

पुढती खेळ आरंभिती सप्त पर्व लिगुरीसी रचिती । तयावरी ती मोने मांडिती । सम भाग होती गडी तेव्हा ॥५१॥

चेंडू करी बोलती बोल । सावध गड्या चेंडू झेल । लिगोरी उडवोनी सकळ । घेईन दुमाल गड्याचा ॥५२॥

गडिये व्हारे सावधान । डाव घेऊ चेंडू झेलुन । मांडिले चक्रे ही भेदून । डाव आपण जिंकू पै ॥५३॥

संधान साधोनि उडविली गोरी । त्याची पाठलाग वेगी करी । खिलाडे चुकवोनी पहिल्या परी । रची निर्धारी तो धन्य ॥५४॥

भेदोनिया उभा रणे । चेंडू झेलोनि सरसे होणे । टोला पाठीचा चुकविणे । युक्त लक्षणे खेळ हा ॥५५॥

सद्‌गुरु दत्त खेळे खेळा । वचनचेंडू भलतैसा फेंकिला । तो वरचेवरी जेणे झेलिला । तोचि पावला स्वात्मसुखा ॥५६॥

अहंकार लोभ चेंडू उसळता । तयासि पिटावोनि हाणिजे लाता । कदा राहू नये लाताळिता बसे चुकता पाठीत ॥५७॥

तेणे पाठलाग केला जरी । तो फिरवील गा बहुत फेरी । उसंत नेदीच क्षणभरी । न मिळे निर्धारी विश्रांत ॥५८॥

यासाठी लोभ अहंकार । यांसी लाताळावे वारंवार । विवेके करावा जर्जर । त्याचा भर मोडवा ॥५९॥

दत्त म्हणे ते समयी । आपण खेळू लपंडाई । दुर्वास म्हणे भले भई । लपतो पाही धरी आम्हा ॥६०॥

तव त्या पर्वताचे दरी । लपू ठाव साधिला पोरी । अवधूत व्यापक सर्वांतरी । आणिली सारी धरोनी ॥६१॥

भोग्यासी जव नाही शिवले । तैसियामाजी अवतरिले । डाव सकळांवरी आणिले । काय बोले तयांसी ॥६२॥

आता आली तुमची पाळी । डोळे झांकिजे त्वरे सकळी । मी लपतो कवणिया स्थळी । काढा ये वेळी धुंडोन ॥६३॥

अवश्य म्हणोनी डोळे झांकिती । गुप्त झाली दत्तमूर्ती । सकळ पोरे धुंडो जाती । बहु शोधिती पर्वता ॥६४॥

वृक्ष पाषाण दरी खोरा । गुहा गुहे शोधिले मंदिरा । स्थूल सूक्ष्म स्वापद थारा । शोधिती धरा बहुतची ॥६५॥

ठाव न लगेची तयासी । श्रम पावले मानसी । विचारिते झाले एकमेकांसी । गती कैसी करावी ॥६६॥

अर्भके सकळही अज्ञान । करिते झाले तेव्हा रुदन । अहो गती झाली तरि कवण । आले दूषण सर्वांवरी ॥६७॥

कळता मारील मायबाप । ऐसियासी करावे काय । पडिले संकटी न सुचे उपाय । मोकलिती धाय तेधवा ॥६८॥

जवळीच असता रत्न । न दिसे ते अंधालागून । बधिरालागी कीर्तन । नव्हेची श्रवण कदापि ॥६९॥

तैसा या अज्ञानांसी । केवी सापडे तो अविनाशी । व्यापक असोनी न कळे कोणासी । काय अंधासी म्हणावे ॥७०॥

असो ज्याचा जैसा भक्तिभाव । तैसा त्यापाशी वसे देव । मुलांचा आक्रोश देखोनि धांव । दत्तराव घालीतसे ॥७१॥

एकाएकी प्रगट झाला । मुले म्हणती कोठोनि आला । तू कोठे तरी लपाला । सांग ये वेळा आम्हांसी ॥७२॥

म्हणे मी होतो तुमचेचपाशी । परी तुम्ही नचि पाहा की मजसी । उगेचि पावला श्रमासी । दुःख मानसी भोगिले ॥७३॥

दत्त म्हणे तुम्ही लपावे । आम्ही शोधितो तुम्हा बरवे । तव दुर्वास बोले अवघे । कोणे पावावे तुझिया सरी ॥७४॥

आम्ही जेथे जेथे लपू जाता । तेथे तू अससी दत्ता । तुजवीण ठाव रिता । कोठे पाहता न राहे ॥७५॥

जळी स्थळी काष्ठी पाषाणी । सजीव निर्जीव राहिलासि व्यापोनी । आम्हा लपावयालागोनी । ठाव तुजवाचोनी दिसेना ॥७६॥

ऐसे ऐकता गुज । संतोषला महाराज । नाना खळाचे चोज । दत्तराज दावी मुला ॥७७॥

म्हणे बापहो ऐसे खेळावे । खेळोनि डावी न गुंतावे । हाती कोणाचेही न यावे । असक्त असावे खेळता ॥७८॥

दुर्वास म्हणे दत्तासी । हे अंगवण नोव्हेची जीवासी । तू जरी कृपा करिसी । तरीच युक्तीसी लाहे तो ॥७९॥

तुझी कृपा न होता । केवी चुकऊ शकेल गुंता । शीण पावती खेळता । परि सुटता नयेची ॥८०॥

येरयेरा बाणली खूण । ऐसे खेळ खेळती नूतन । दत्तासवे रंगले पूर्ण । गडी संपूर्ण आनंदले ॥८१॥

अत्री अनसूया पाहती । खेळ देखोनी आनंदती । दिवसेंदिवस वाढती । कौमारवृत्ती प्राप्त दिसे ॥८२॥

मग पाचारोनि ऋषिजन । विचारिते झाले बैसोन । मुलांचे करावे मौजीबंधन । काढा सुदिन लाभक ॥८३॥

शोधोनी तिथीते नेमिले । साहित्य संपूर्ण सिद्ध केले । व्रतबंधाते आरंभिले । दुर्वासा दिधले ब्रह्मचर्य ॥८४॥

गायत्री उपदेश देवोन । वेदारंभ केला पूर्ण । करविते झाले भिक्षाटण । मौनधारण आज्ञापिती ॥८५॥

सवेंचि दिवस लोटता । मौजीलाभ काल समीप दत्ता । हे जाणोनि मातापिता । केली सिद्धता त्वरेने ॥८६॥

पाचारोनिया द्विजगण । तिथी नेमिली शोधून । उरले संस्कार करवोन । विधी शोधून चालविती ॥८७॥

आप्तवर्गादि पाचारिले । देव ऋषी समस्त आले । मंगल तुरे वाजो लागले । चौल सारिले यथाविधी ॥८८॥

बोहोले मंडप सुंदर । शोभायमान तोरणे अपार । सभ्य बैसले द्विजवर । आल्या सत्वर देवकांता ॥८९॥

पुण्याहवाचन देवप्रतिष्ठा । अतिसत्कारे पाचारिले इष्टा । सन्मानोनी सकळ श्रेष्ठा । आणि वरिष्ठ नमियेले ॥९०॥

करवोनी तेव्हा उपनयन । वाद्यघोषे मंगल स्नान । बटुवस्त्र करवोनी परिधान । सुचंदन लेवविला ॥९१॥

पितापुत्र बोहोल्यावरी । पट धरोनि उभयांतरी । कर्मदीक्षा अंगीकारी । सावधोत्तरी सुचविती ॥९२॥

बटुअष्टके अतिरसाळ । द्विज गर्जती सुमंगल । सावधान शब्दकल्लोळ । अक्षता सकळ टाकिती ॥९३॥

सकळ दैवतांचे करोनी स्मरण । प्रार्थिते झाले त्यालागून । बाळा करविले दीक्षाधारण । यासी निर्विघ्न प्रतिपाळा ॥९४॥

हाचि करिती शब्दबोध । व्रतरक्षणी तू सावध । विद्याभ्यसनी जोडो वेध । आचरणी शुद्ध सावधान ॥९५॥

असो यापरी सावध करोनी । यज्ञोपवीत दिधले त्यालागोनी । दंड कौपीन देवोनी । मंत्र कर्णी सांगीतला ॥९६॥

पिता अत्री उपदेशित । मंत्र गायत्री निवेदित । ह्रदययंत्री आकर्षित । गोत्री स्थापित प्रवराते ॥९७॥

करवोनिया दीक्षाधारण । आरंभोनी संपविले हवन । अनसूयेलागी पाचारून । भिक्षादान दीधले ॥९८॥

उपोषण दत्ता करविती । अस्तमानी हवन आहुती । द्विज बैसवोनी पंक्ती । भोजन करविती भिक्षान्ने ॥९९॥

दिवा भोजने सकळांसी । रात्रौ मिरविती भिकाळीसी । बोहोली बैसवोनी दत्तासी । वस्त्रअलंकारांसी अर्पिले ॥१००॥

सकळ ललनामिळोन । भिक्षा वोपिती आणोन । भवति भिक्षां देहि म्हणोन । स्वीकारी पूर्ण आदरे ॥१॥

रमा उमा सावित्री । सरस्वती आणि गायत्री । सतेज भिक्षा घेवोनी पात्री । देती सत्पात्री दान ते ॥२॥

पूर्व संपादिले आन्हिक । रजनी सारोनि उठले लोक । स्नानसंध्यादि कर्मे सकळिक । आले आवश्यक मंडपा ॥३॥

मंगल तुरे घोष होती । बटूसी स्नानसंध्या करविती । अग्नीमुखी देवोनि आहुती । आसनी प्रीती बैसविला ॥४॥

समीप येवोनी नरनारी । चरणतीर्थ घेती सत्वरी । दक्षणा देती तया करी । भिक्षा वरी मुक्तरत्ने ॥५॥

एवं दिवस संपादिला । आहेर सर्वत्री अर्पिला । पुढे आरंभोनी पळसोला । समाप्त केला तो यज्ञ ॥६॥

महा आरंभोनि समाधान । सकळा दिधले दिव्य भोजन । दक्षणा अर्पूनी द्विजगण । संतोषमान पै केला ॥७॥

परतवणी आहेर । यथायोग्य पाहोनि विचार । ज्याचा त्या ऐसा करोनि सत्कार । स्वस्थळा समग्र बोळविले ॥८॥

दुर्वास आणिद दत्तासी । नित्य लाविले वेदाभ्यासी । अतितीव्र बुद्धि उभयांसी । न देती श्रमासी पठतांते ॥९॥

अतिसुख वाटे जनका । तैशीच तोषे जननी अंबिका । म्हणती विद्याभ्यास निका । करिती अचुका दक्ष हे ॥१०॥

हे जव करिती अभ्यास । तो चंद्रहि आला मौजीस । साहित्य करोनी विशेष । वेगी तिथिस नेमीले ॥११॥

सकळ समुदाय मेळवून । मंडप उभारिले त्वरे करून । यथासांग मौजीबंधन । विधिविधान क्रमोक्त ॥१२॥

ब्राह्मणभोजन सांगोपांग । करोनि साधिला उत्तम प्रसंग । आहेर देवोनी सवेग । तोषविले सांग सर्वांसी ॥१३॥

देवोनिया लुगडी लेणी । माने सोयरे बोळवोनी । इतर कामिका पेटवणी । लाविले देवोनी संतोषे ॥१४॥

आपुलालिया स्वस्थाना । ऋषीसहित गेल्या अंगना । वर्णीत अत्रीच्या भाग्यगुणा । सुखसमाधाना पावती ॥१५॥

इकडे अत्रि आपुले कुमरांसी । वेदाभ्यास करवी नेमेसी । पार नाही तया मतीसी । अतिवेगेसी स्वीकारीत ॥१६॥

चंबुकासन्मुख लोहो येता । तो उचली जेवी क्षण लागता । तेवी चपळत्व अत्रिसुता । वेद स्वीकारिता पै होय ॥१७॥

अर्थसहित चारी वेद । नाना उपग्रंथ प्रसिद्ध । जाणते झाले शास्त्रभेद । वादसंवाद सर्वही ॥१८॥

श्रुतीचे गर्भ जाणीतले । उपनिषदे सर्व पाहिले । वेदांतज्ञानी निमग्न झाले । काव्यही पढले अनेक ॥१९॥

कर्मकांड उपासना । सर्व सिद्धांत आणिले मना । परीक्षा देवोनी विज्ञापना । अत्रिचरणा करिताती ॥२०॥

जी स्वामी कृपासागरा । विनंती दासाची अवधारा । आज्ञा द्यावी जी दातारा । पाहू धारातीर्थक्षेत्रे ॥२१॥

वेदाआज्ञा ही आहे ऐसी । ब्रह्मचर्ये जावे तीर्थाटणासी । नित्य भिक्षा शुद्ध भोजनासी । एक ठायासी नसावे ॥२२॥

नित्य असावे व्रतस्थ । वेदाचरणी असावे रत । दंडकमंडलुसंयुक्त । सदा एकांत निरामय ॥२३॥

चित्ती असावे उदास । न धरावी विषयलोभी आस । सत्संगी रंगावे मानस । भोग विलास त्यजावे ॥२४॥

न करावे कदा दुर्भाषण । न द्यावा कवणाशी शीण । समदृष्टी समसमान । भूते संपूर्ण पाहावी ॥२५॥

पादरक्षा तांबूल शय्या । अभ्यंग वर्ज ब्रह्मचर्या । मातृवत लेखाव्या स्त्रिया । तपसी काया झिजवावी ॥२६॥

नीचाची छाया पतन । रजस्वलाशब्द दर्शन । सत्कार सेवा मिष्टान्न । अग्राह्य जाण ये ठायी ॥२७॥

त्रिकाळ स्नानसंध्या करावी । शांती दृढ ह्रदयी असावी । इंद्रिये अवकर्मी रोधावी । वृत्ति शिरवावी ज्ञानगर्भी ॥२८॥

स्वल्प निवडोनि काढिले । स्वामीचरणी निवेदिले । आता पाहिजे आज्ञापिले । आनंदमेळे सेवू ऐसे ॥२९॥

ऐकोनि पुत्रांचे भाषण । मोहे सजळ झाले लोचन । सद्गद ह्रदयी होउन । काय वचन बोलती ॥३०॥

बोल बोलता तुम्ही साचे । प्रमाण जाणोनि वेदांचे । विहितकर्म ब्रह्मचर्याचे । आम्ही असाचे न म्हणू की ॥३१॥

परी तुम्ही सकुमार राजस । कोमल वय सान बाळस । केवी आज्ञा द्यावी तुम्हास । दुःख आम्हास वाटते ॥३२॥

तुम्हालागी आज्ञा देता । उदासत्व येईल चित्ता । आणि तुम्हांसही दुःखदाता । आम्हीच आता झालो की ॥३३॥

दृष्टीहुनी जावे परते । हे तो न वाटेचि आमुते । केवी आज्ञा द्यावी तुम्हाते । तीर्थपंथे जावया ॥३४॥

केवळ तुम्ही आमुचे प्राण । सोडोनि जाता आलेचि मरण । आम्हा तोषविता कोण । तुम्हांवाचून बाळका ॥३५॥

तंव दुर्वास वदे जी ताता । तुम्ही सर्व शास्त्र जाणता । जाणोनि मोही का गुंतता । आज्ञा आता देईजे ॥३६॥

जे वेदशास्त्रीचे भाषण । त्यासी समर्थे नाणिजे दूषण । करोनी दावावे आचरण । तरिच प्रमाण सर्वांसी ॥३७॥

आपण जरी नाचरावे । तरी इतरा केवी निरोपावे । जे ज्या आश्रमासी बरवे । तेचि आचरावे स्वामिया ॥३८॥

प्रथम ब्रह्मचर्य उत्तम । वेदाज्ञे ऐसे आचरावे कर्म । तेथे करू नये अधर्म । हे तो वर्म जाणता की ॥३९॥

तयास ही मर्यादा नेमिली । ती पाहिजे पूर्ण झाली । तरीच सार्थकता भली । फळा आली पुढलिया ॥१४०॥

पुढे सवेंची गृहस्थाश्रम । सकळ आश्रमामाजी उत्तम । तो तुम्ही आचरता धरोनि नेम । जाणोनि क्रम सकळही ॥४१॥

तुम्हा जैसी कर्मे घडती । ते अन्य आश्रमी न होते । अधिकाधिक त्यागवृत्ति । पुढिल्या असती दयाळ ॥४२॥

तिहीं आश्रमींची सेवा । अनेक फळसमुदावा । तुम्ही आचरता हा योग बरवा । करुणार्णवा उत्तम ॥४३॥

येथेंचि सर्व कर्मे घडती । अलभ्यलाभ हातासी येती । परि या आश्रमाची युक्ती गती । जाणोनि वर्तति ते धन्य ॥४४॥

गृहस्थाश्रमी पक्व होता । येथील त्यजोनि लाभस्वार्था । विषय भोगी वैराग्यता । असक्तता सर्वार्थी ॥४५॥

अन्नी वासना सांडावी । फली मुळी गोडी धरावी । मुदु आसने त्यजावी । आणि स्वीकारावी तृणासने ॥४६॥

देही होवोनि उदास । करावी सर्वस्वाची निरास । आप्त पुत्र गणगोतास । तिळमात्र मोहास न गुंतावे ॥४७॥

अंतर्बाह्य त्याग करून । उभयता निघावे उदास होवोन । सेविजे प्रीती वनोपवन । दंड धारण असावे ॥४८॥

नित्य पंचमहायज्ञ करावे । आलिया अभ्यागता पूजावे । वनफळेची अर्पावे । त्यावीण नसावे यज्ञादिक ॥४९॥

वेदचर्चा जपध्यान । उर्वरित काळ नामस्मरण । सक्त असावे इंद्रियदमन । हेचि अनुष्ठान तेथींचे ॥१५०॥

काही करावा योगाभ्यास । आसने चाळावी विशेष । आहारी आणावे वायूस । काही समाधीस शोधावे ॥५१॥

रजनी घालिता शय्यासन । मध्यस्थ दंडाते ठेवोन । दंड न करिता उल्लंघन । परम सावधान निजावे ॥५२॥

येरयेरा स्पर्श न व्हावा । विषय उद्गार उठो न द्यावा । विवेके करोनी काळ सारावा । हाचि बरवा वानप्रस्थ ॥५३॥

यासी जे नेमिले प्रमाण । तितुके न्यावे शेवटालागून । शेवटी कांतेसी करोनि नमन । आज्ञा मागून घेइजे ॥५४॥

आज्ञा होतांचि वेगेसी । ग्राह्य कीजे चतुर्थाश्रमासी । वेदआज्ञे विधिविधानेसी । उरकोनि संन्यासी होईजे ॥५५॥

सहांचा करावा नाश । तरीच नाव तो संन्यास । आत्मज्ञान म्हणती ज्यास । तोच अभ्यास करावा ॥५६॥

वेषे झाला नारायण । मुखी ही वदतो नारायण । तैसा अंतरी शोधी नारायण । ब्रह्मपरायण तो खरा ॥५७॥

जरी संन्यासा घेतले । वेदआज्ञे पाहिजे कर्म केले । न आचरता व्यर्थ गेले । भगवे नासिले लेवोनी ॥५८॥

तेथे असावे शुद्ध आचरण । प्रणवरूपी परायण । आत्मतत्त्वाचे विवरण । क्रम पूर्ण साधावा ॥५९॥

न करावे धातुस्पर्शन । अनिर्वाच्य न वदावे भाषण । स्त्रियादिकांपासून । कदा सेवन न घ्यावे ॥१६०॥

दुर्व्यसनासी नातळावे । रजस्वले गृही न जावे । अशौच सदन त्यजावे । आसक्त वागावे सर्वांत ॥६१॥

नीच यातीपासूनि दूर । असावे त्यजावा कारभार । राहू नये दिवस फार । व्यवहार अविचार नसावा ॥६२॥

वासना सांडावी कुडी । द्विजाश्रमी घ्यावी पुडी । पदार्थी नसावी गोडी । जगी प्रोढी न दाविजे ॥६३॥

कदा कवणा न स्पर्शावे । तीर्थाटणी सदा फिरावे । तीन रात्री न राहावे । मन करावे एकाग्र ॥६४॥

ऐसिया साधनी जो राहे । तोचि जाणा संन्यस्त होय । त्याचेची वंदावे पाय । नारायण होय या रीती ॥६५॥

हे चौथे आश्रमाचे योग । तुम्ही सर्वज्ञ जाणता चांग । यात उणे पडतां अंग । प्रायश्चित्त प्रसंग तोहि जाणा ॥६६॥

आम्ही तरी लडिवाळ अज्ञान । अधिकार नसे करावया भाषण । परि तुमच्या कृपेची शिकवण । तेचि निवेदून अर्पिली ॥६७॥

वैद्यराजे औषध दिधले । पथ्य न करिता वाया गेले । तेवी ब्रह्मचर्य आम्हां दिधले । कृती का पडले मनलोभा ॥६८॥

लोभ हेचि पापाचे मूळ । तुम्ही जाणता की सकळ । तरी होवोनिया दयाळ । आज्ञा निर्मळ देईजे ॥६९॥

अनसूया वदे लडिवाळा । आम्हां सांडोनि नवजे बाळा । तप आचरा येचि अचळा । पाहीन डोळा क्षणक्षणी ॥१७०॥

मातापित्यांहोवोनि परते । आगळी नसती क्षेत्रदैवते । आम्हांसन्निध राहोनि तपाते । सुखी आचरते होईजे ॥७१॥

आमुची आज्ञा तुम्हा प्रमाण । याहोनि थोर कोण आचरण । जाता दुःख आम्हांलागून । तेचि दूषण तुम्हांसी ॥७२॥

माता सद्गदित होऊन । मोहे पुत्र ह्रदयी धरोन । म्हणे बा रे नवजावे टाकोन । करी रुदन आक्रोशे ॥७३॥

हे देखोनि दत्तराये । दृढ धरिले मातेचे पाय । म्हणे बोलसी ते सत्य होय । विनवणी माय ऐक माझी ॥७४॥

तुम्ही सुज्ञ संपन्न जाणते । कर्मधर्माचे स्थापिते । मार्ग अज्ञाना दाविते । स्वये आचरते योग्य की ॥७५॥

तुम्ही वेदमार्गाचे रक्षक । तुम्ही शास्त्रवचनांचे पालक । नीतीकर्म प्रतिबोधक । तुम्ही साधक साधविते ॥७६॥

सारासार विचारा । जाणा तुम्ही जन्मदातारा । केवी ज्ञान आम्हा पामरा । विनंती अवधारा म्हणोनी ॥७७॥

तुम्हीच अज्ञानाचे चेतविले । वेदशास्त्रदीप प्रज्वालिले । के अंधःकार तेथे उरले । सांगा वहिले मायबापा ॥७८॥

आम्ही शुद्धबुद्ध होतो अजाती । तुम्हीच लाविली कर्मगती । त्याहीवरी बोध स्थिती । बाणविली चित्ती आमुच्या ॥७९॥

जै दीक्षा दीधली आम्हांसी । तैच आज्ञा केली निश्चयेसी । पुसता खिन्न होता मानसी । केवी तुम्हास प्रार्थावे ॥१८०॥

तुम्हांसी मान्य वेदशास्त्रवचन । आम्हांसी आपुली आज्ञा प्रमाण । देव आणि आपण । आम्हांसि भिन्न नसती की ॥८१॥

सर्वासन्निध आज्ञा केली । अवश्य आम्हांपासोनि वदविली । तै आनंदवृत्ति तुमची झाली । भिक्षा घातली माये त्वा ॥८२॥

साक्षत्वे वचन उभया झाले । वेदाभ्यासास्तव तै राहिले । आता आज्ञा मागता ये वेळे । मोही गुंतले मन तुझे ॥८३॥

श्लोक ॥ क्षणं वित्तं क्षणं चित्तं क्षणं मानवजीवितं । यमस्य करुणा नास्ति धर्मस्य त्वरिता गतिः ॥

ओवी ॥ येच विषयी विज्ञापना ॥। करितो द्यावी अवधारणा । प्रारब्धे पावलिया भाग्यधना । अचल सदना न राहे ॥८४॥

आहे जोवरी भर । तोवरीच भोगउपभोग सत्कार । दानधर्मी कीर्तीपर । लावित विचार बरा की ॥८५॥

तेवी वंचोनि संचिले । प्रारब्धयोगे नष्ट झाले । अहा म्हणे काहि न केले । व्यर्थ गेले हातीचे ॥८६॥

तेवीच हे चित्त जाणा । क्षणभरी न राहे एक भावना । किंचित होता सद्वासना । अवधी गुणा पालटे ॥८७॥

या दोही अंग चंचलपण । कधी न राहती दृढत्वे करून । संकल्पी विकल्प आणवून । दोषी गहन घालिती ॥८८॥

करुणाहीन असे यम । सदा जीवाचे लक्षी दोषवर्म । अघोर भोग भोगवी परम । नेदी विश्राम घेऊ तो ॥८९॥

यासाठी ये जीवे । सत्यमार्गेची आचरावे । उद्गारतांचि साधावे । संकल्प न्यावे शेवटा ॥१९०॥

अवधी करिता नाही प्रमाण । हानी मृत्यु विघ्न त्रय दारुण । यासाठी त्वरा करून । कार्य साधून घेइजे ॥९१॥

यातही असे विचार । सद्वासनेसी त्वरा फार । दुष्ट वासनेसी धरावा धीर । अवधी फार चुकवावे ॥९२॥

म्हणे माते परियेसी । सद्वासना झाली आम्हासी । वडिली साह्य होवोनि यासी । सिद्ध संकल्पासी नेइजे ॥९३॥

अनसूया म्हणे सुजाणा । युक्तीने ठकेच बोलसी वचना । ऐकोनि आनंद होतो मना । परी मोहबंधना काय करू ॥९४॥

हा मोहचि बाधी अनिवार । काय करू यासी मी विचार । शब्देचि न धरवे धीर । जाता प्रकार न बोलवे ॥९५॥

कधीच न गेला मजपासून । आता करू पाहता तीर्थाटण । द्वादश वर्षे भरल्यावीण । कैसे आगमन तुम्हांसी ॥९६॥

पळ युगापरी जाईल । तोवरी कैचे कंठवेल । चिंताग्नि झोंबेल प्रबल । कैचे उतरतील प्राण माझे ॥९७॥

बाळके ह्रदयी धरोन । अनसूया विव्हळ खेदे करून । अत्रीचे डळमळिले नयन । कंठ दाटोन पै आला ॥९८॥

तिघे विचारिती मनांत । हे मोहे झाले अतिग्रस्त । आपणांसी तो जाणे नेमस्त । कोण अर्थ करावा ॥९९॥

अविनाश बोले बंधूंसी । कोण युक्ति योजावी यासी । विरहसागरी बुडवोनि दोघांसी । जाता आपणांसी बरवे हो ॥२००॥

दुर्वास म्हणे न जावे । तरी वेदाज्ञे दूषण आणावे । पितृआज्ञे मिथ्या करावे । पाप भोगावे लागे की ॥१॥

यालागी तू दत्तमुर्ति । ऐसी काढी काही युक्ती । जेणे पिता माय संतोषति । आपुले होती योग पूर्ण ॥२॥

हे तूची जरी करिसी । तरीच हा योग जाईल सिद्धीसी । हे कळा इतरांपाशी । नाही मानसी पाहे तू ॥३॥

करोनि उभयांचे समाधान । आज्ञा घ्यावी आता मागेन । ऐकोनि दुर्वासाचे वचन । दत्तास मान्य झाले ते ॥४॥

मग अविनाश जोडोनि कर । दोघांसी विनवी प्रीतीकर । सदये आज्ञा द्यावी सत्वर । चिंता दूर दवडोनि ॥५॥

तुम्ही केवळ विवेकसागर । तापसवृत्तीचे सौदागर । ज्ञानकर्मांचे आगर । उदार धीर पावन ॥६॥

तुम्ही अज्ञानतिमराचे छेदक । केवळ अनन्याचे तारक । हे जाणोनि आवश्यक । चरणी मस्तक ठेविले ॥७॥

बाळा होवोनी सुप्रसन्न । आनंदे अभयाचे द्यावे दान । आवडीचे भातुके देऊन । हेतु पूर्ण करावे ॥८॥

अनसूया म्हणे तुमचे हेत । पुर्ण होतील गा सुफलित । परी माझे जेणे आनंदे चित्त । तैसा अर्थ साधावा ॥९॥

आम्हा न ठेवावे उदासीन । दुःखी न पाडावे आमुचे मन । न वाटावे गेले आपणापासून । सुखे कारण साधा मग ॥१०॥

अत्रि म्हणे हे उत्तम । याचियोगे साधा क्रम । आम्हा न दाविता विषम । मग सुफलित काम तुमचे ॥११॥

दत्त म्हणे जी करुणाकरा । जी आज्ञा केली तुम्ही दातारा । ती स्वीकारली जी योगेश्वरा । जन्मोद्धारा गुरुराया ॥१२॥

आज्ञा घ्यावी आम्हांसी । मज न विसरावे मानसी । मी नित्य येईन सेवेसी । दर्शनासी आपुलिया ॥१३॥

तयाचे परिसा प्रमाण । जन्मवेळे पावेन येवोन । आवडी घेईन दर्शन । वंदीन चरण नित्यनेमे ॥१४॥

तुम्हां उभयतांचे चरण । हेचि माझे दैवत पूर्ण । तप तीर्थ व्रत दान । सकळ येथून जाणिजे ॥१५॥

भाग्य अभाग्य चमत्कार । नाना वस्तूंचे प्रकार । विद्या गुण चातुर्य व्यवहार । तुम्हीच दातार या काजी ॥१६॥

अज्ञान ज्ञान विज्ञान भक्ति । वैराग्य आणी स्वरूपस्थिती । वैभव औदार्य चारी मुक्ती । कदा न पावती तुम्हांवीण ॥१७॥

तुम्ही जन्माचे अधिष्ठान । तुम्ही कर्ते लालनपालन । नाना वस्तु हे अलंकार भूषण । तुम्हांपासून प्राप्त की ॥१८॥

तुम्हांवाचोनि कोण थोर । मज तो न दिसेची निर्धार । तुम्हांपासोनि सर्व विस्तार । आकार विकार मात्रादि ॥१९॥

असो मातापित्यांहोनि आगळे । दैवत म्हणती ते आंधळे । जयापासोनि ब्रह्मांड झाले । तया विसरले मुर्ख ते ॥२०॥

मातापितयांची सेवा । न करितां पूजिती देवा । काय म्हणावे त्या गाढवा । प्रत्यक्ष देवा विसरले ॥२१॥

सकळ दैवतांमाजी श्रेष्ठ । मातापिता असती वरिष्ठ । त्यांचे सेवेचे मानी कष्ट । अति पापिष्ट अघोरी ते ॥२२॥

मातापितयांच्यावचना । अव्हेरोनी करि तीर्थाटना । अथवा करी जपअनुष्ठाना । व्यर्थ जाणा ते होय ॥२३॥

मातापितयांचा राखी संतोष । तेथेचि किर्ती आणि यश । सर्व फळे फळती त्यास । मान्य सकळांस होय तो ॥२४॥

येचिविषयी जननिये । आम्हांसी तारक तुमचे पाय । हेचि नासितील अपाय । करितील उपाय निष्ठाबळे ॥२५॥

तुमचिया दर्शनावांचून । कधीही मी न राहे जाण । यासाठी वेळ नेमून । तुम्हांलागुन निवेदिली ॥२६॥

आता करावे स्वस्थ चित्त । माझे वचन हे पादांकित । कदा न होयची असत्य । भेटी नित्य घेऊ आम्ही ॥२७॥

श्रोती ऐकिजे सावधान । ते अद्यापि चालविती नेमिले वचन । यात्रा करोनि घ्यावया दर्शन । नित्य आगमन असे तया ॥२८॥

ऐकोनि बाळकाचे वचन । अत्रिअनसूया आनंदघन । तिघांसी देती आलिंगन । ह्रदयी धरून चुंबितो ॥२९॥

वारे तुम्ही कुलोद्धारक । जन्मलांती तिमिरछेदक । पापदग्धा पावक । सुखदायक आम्हांसी ॥३०॥

तुम्ही अंशधारी ईश्वर । तिघा देवांचे अवतार । भावभक्ती योगेश्वर । झाला निर्धार आमुचे ॥३१॥

तुमचेनि योग्यता आम्हांसी । धन्य जन्मोनि केले जगतीसी । लीला दावोनि सकळांसी । देवमानवांसी तोषविले ॥३२॥

तरी आता तीर्थमिषे करून । करा अनन्यासी पावन । जगतीचे करावया उद्धरण अवतार पूर्ण तुमचे ॥३३॥

तव अत्रि म्हणे गा सुकुमारा । तुमचेनी होय धन्य धरा । आनंदयुक्ते विचरा । ध्वज उभारा कीर्तीचा ॥३४॥

परिसोनि वडिलांचे वचन । तात्काळ वंदिले उभयांचे चरण । येरु देती आशीर्वचन । चिरंजीव कल्याण म्हणोनि ॥३५॥

ही कल्याणात्मक किर्ती । ज्याचा तोचि वदवी निश्चित्ती । आवडी अवधारिले संती । परम प्रीती करोनिया ॥३६॥

पुढील कथा अत्यंत पावन । तिघे जातील यात्रेलागून । ते आदरे श्रोते कीजे श्रवण । पापमोचन होय पै ॥३७॥

दत्त कथा हे विशाल तारू । करावया सिद्ध भव पारू । चला बैसा न करा अवसरू । अति सत्वरू लाग वेगे ॥३८॥

भवसागरीचा नावाडा । दत्तदिगंबर चोखडा । नेल उतरोनी पैलथडा । आवडी जोडा पाय त्याच ॥३९॥

दत्त सदय उदार । उद्धरणार्थ धरिला अवतार । भाविक मुमुक्षू जे नर । कृपाकर त्या देतो ॥२४०॥

दत्त व्यापक सवा ठायीं । संतसमाजी वसतो पाही । संतची जाणती लवलाही । दत्तपायी वास त्याचा ॥४१॥

म्हणोनिया संतसेवनी । अनंतसुत राते अनुदिनी । संतपादुका मस्तकी वाहोनी । रुळे चरणी रज सेवी ॥४२॥

इति श्रीदत्तप्रबोधग्रंथ । श्रीनारदपुराणींचे संमत । परिसोत भाविक संतमहंत । एकादशोऽध्यायार्थ गोड हा ॥२४३॥

॥इति एकादशोध्यायः समाप्त ॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2008-04-05T22:01:09.0030000