अध्याय सहावा

॥ श्री गणेशाय नम: ॥
जय जय सद्गुरुराया ॥ शशिप्रकाशका ज्ञानसूर्या ॥ अज्ञान तम नासोनियां ॥ दावीं पाउलें आपुलीं ॥१॥
तुमचे पायांचे दर्शनें ॥ हारपोनि गेलें मी - तूं पण ॥ उरलें ब्रह्म चैतन्यघन ॥ ऐसा महिमा तव कृपीचा ॥२॥
केलें ब्रह्मांडचें निरसन ॥ आतां पिंडाचें करावें आपण ॥ जेणें हरे भेमभान ॥ कृपा पूर्ण करावी ॥३॥
तवं सद्गुरु बोलिले वचन ॥ होईं बापा सावधान ॥ बैसें एकाग्र करूं नमन ॥ आईक वचन एकभावें ॥४॥
आतां त्रिपद महा वाक्याचा ॥ विचार सांगतों मी साचा ॥ जेणें तुझे जीवींचा ॥ भ्रम भेदाचा हरेल ॥५॥
तरी त्वंपद तत्पद दोन्ही ॥ असिपदीं मेळवोनी ॥ तेथें जीव शिवांची मिळणी ॥ अहिक्यपणें होतसे ॥६॥
त्वंपद म्हणजे जीवात्मा ॥ असिपद म्हणे परमात्मा ॥ तत्पद म्हणजे शिवात्मा ॥ अनुवाक्यें तदात्मा बोलिजे ॥७॥
तत्पद म्हणजे दोपरी ॥ शबल शुद्ध अवधारी ॥ त्वंपद निर्धांरी ॥ शुद्ध लक्ष अंतरीं धरीं खूण ॥८॥
करून ऐसा अंगिकार ॥ जो करी सृष्टीचा व्यापार ॥ तो परमात्मा सर्वेश्वर ॥ तो सबळ तत्पदार्थ ॥९॥
माया उपाधि वेगळा जाण ॥ तो निष्प्रपंच निर्मळ मान ॥ तो परम पुरुष आपण निर्गुण ॥ तेचि खूण शुद्ध तत्पदार्थ ॥१०॥
ऐसा जो परमात्मा आपण ॥ ऐक्य करोनियां जाण ॥ शबल शुद्ध जीवात्मा खूण ॥ सावधान सांगतों ॥११॥
स्थूल सूक्ष्म कारणीं गुंतला ॥ अविद्या काम कर्में वेष्टिला ॥ संसार वंश दुर्‍हावला ॥ तोचि बोलिला शबल तत्पदार्थ ॥१२॥
स्थूल सूक्ष्म कारणापासोनी ॥ जो सुटला आपणा देखोनी ॥ राहिला अविद्यातीत होऊनी ॥ तो जाण मनीं त्वंपदार्थ ॥१३॥
दोहींचा शबलांश सांडोनि ॥ शुद्ध लक्षांश घेईजे आपले मनीं ॥ असिपाद होइजे पूर्ण होऊनी ॥ तेचि खूण मानी आहिक्येचे ॥१४॥
दोहींचा शबलांश मिथ्या जाणून ॥ शुद्ध लक्षांश घेईजे आपण ॥ तरीच तुटॆ देहबंधन ॥ धरीं खूण जीवीं हे ॥१५॥
तरी त्वंपद शोधन कैसें ॥ तेंही मी तुज सांगत असें ॥ सावध होवोनियां बैसें ॥ सांडीं कल्पनेचें ॥१६॥ तूं आपणासिं विसरोन ॥
म्हणसी मी स्थूळचि आपण ॥ भ्रमें भुलोनियां आपण ॥ घेसी बंधन करोनियां ॥१७॥
जैसा शुक नळिकेंत गुंतला ॥ तैसा तुज भ्रम जाहला ॥ त्या भ्रमें मी देह मानिला ॥ तेणें झाला घात तुझा ॥१८॥
माझा देह ऐसें म्हणसी ॥ साक्षित्वें आपुले आपणा दाविसी ॥ परि हें नकळे तुजसी ॥ आपण आपणासीं विचार ॥१९॥
माझें शिर नयन ॥ माझें मुख माझे कान ॥ माझे हात माझे चरण ॥ साक्षिपण दाविसी ॥२०॥
माझा हात मोडला म्हणसी ॥ परि मीच मोडिलें ऐसें न म्हणसी ॥ मी वेगळा ऐसें दाविसी ॥ परि भ्रमें चित्तीं मानेची ॥२१॥
माझा प्राण माझा जीव ॥ माझा आत्मा माझा शिव ॥ माझें न माझें वैभव ॥ ऐसा भाव दाविती ॥२२॥
वाग्वाणी सत्य वदत ॥ आपणा वेगळा दावित ॥ परि हा नाहीं जाणत ॥ कां जे रत विषयीं ॥२३॥
तूं देहावेगळा आहेसी ॥ परि मिथ्या देहममता धरिसी ॥ मी वेगळा कैसें म्हणसी ॥ तेंही तुज सांगतों ॥२४॥
स्थूल शरीर नेत्र स्थान ॥ जागृत अवस्था रजोगुण ॥ विश अभिमानी आपण ॥ तूं यांहूनि वेगळाचि ॥२५॥
पंच महाभूतांपासाव ॥ झाले स्थूल शरीरावयव ॥ तयाचाहि सांगतों भाव ॥ करीं जीव सावध ॥२६॥
काम क्रोध लोभ मोह भय ॥ हे आकाशाचे गुण पाहें ॥ तुज यासिं नातें काय ॥ परि देहेंमोहें मानिशी ॥२७॥
तूं आकाशाचा जाणता ॥ आकाशाहोनि परता ॥ सर्वत्र तुझी सत्ता ॥ आकाश तत्वतां नव्हेसी ॥२८॥
तूं आकाश जरी असतासि ॥ तरी आकाशातें न जाणतासि ॥ आकाशाचें ज्ञान तुजपासिं ॥ म्हणवोनि आहेसि वेगळा ॥२९॥
आकाश सर्वांतें व्यापक ॥ तें आकाश तुजमाजी देख ॥ तूं अनेकीं अससी एक ॥ प्रकाशक सर्वांचा ॥३०॥
तूं म्हणसी मज झाला काम ॥ परि तूं कामाचा साक्षि निष्काम ॥ तूं सर्वत्र आत्माराम ॥ वस्तु परम तेंचि तूं ॥३१॥
सर्वत्र भासे आत्माराम ॥ उडेल द्वैतभावाचा भ्रम ॥ मग तो कामच होय निष्काम ॥ सर्व सुगम आहे बापा ॥३२॥
जे म्हणती मी देहचि असें ॥ द्वैत योग्य कामपिसें ॥ त्यां तेंचि द्वैत दिसत असे ॥ भरें सोसे अज्ञान ॥३३॥
तरि हें ज्ञान सांडोन ॥ तूं म्हणसी साक्षी आपण ॥ द्वैत भावाचें मिथ्या भान ॥ तेव्हां कामाचें भान उठेल ॥३४॥
संगात्संजायते काम: ॥ हें गीता बोलतें वर्मवर्म ॥ तरि तो संदेहाचा परम ॥ तेणेंचि काम उडत ॥३५॥
तूं म्हणसी मी देह नोहे कांहीं ॥ देहें हा भ्रम मात्रचि पाहीं ॥ जैसा सर्प रज्जूच्या ठायीं ॥ भासोनि नाहीं सत्य तें ॥३६॥
किरणें भासे मृगजळ ॥ परि तें अवघेंचि पोकळ ॥ सिंपी रूपेचि केवळ ॥ विचारितां सकळ वावचि ॥३७॥
तैसें देह हें भान ॥ भासे परि मिथ्याचि जाण ॥ ऐसी ज्यासीं कळोनि आली खूण ॥ तोचि धन्य संसारीं ॥३८॥
स्वरूप तो अरूप अनाम पाहीं ॥ तेथें ज्ञानाचें न चले कांहीं ॥ मन बुद्धी सरीग नाहीं ॥ ऐसें सबाह्य कोंदलें ॥३९॥
तें विज्ञान स्वरूप आहे ॥ तेथें ज्ञानाचा लय होय ॥ ज्यासिं दृश्यभास मिथ्या होय ॥ तेंचि पाहें ज्ञान कीं ॥४०॥
दृश्य मिथ्यासे भासलें ॥ तेथं कामाचें कांहीं न चाले ॥ देखा काम तेंचि निष्काम झालें ॥ अविनाशी उरलें परब्रह्म ॥४१॥
जें जें मनबुद्धीस अगोचर ॥ तें तें दृश्यचि साकार ॥ तें त्यागितां कामासि थार ॥ त्रैलोक्यामाझारी नाहींच कीं ॥४२॥
म्हणवोनि अनुभवेंकरून ॥ नाहींच होइजे आपण ॥ तरीच होइजे समाधान ॥ झालें निरशन कामाचें ॥४३॥
जेथें कामास उठाव नाहीं ॥ तेथें क्रोध कैंचा कांहीं ॥ तूं साक्षी होऊनि राहीं ॥ क्रोधचि पाहीं अक्रोध होय ॥४४॥
क्रोध झाला अक्रोध ॥ तेव्हां शोकाची उडाली शुद्ध ॥ मग उरला सच्चिदानंद ॥ असे अगाध साक्षित्वें ॥४५॥
तूं शोकमोहातें जाणसी ॥ शोक मोहापर आहेसी ॥ ऐसें जाणोनियां मानसीं ॥ साक्षी आपणासीं जाण रे ॥४६॥
काम क्रोध शोक मोह भय जाण ॥ तूं यांचा साक्षीं याहूनि भिन्न ॥ पूर्णब्रह्म तें तूं आपण ॥ धरीं खूण जीवीं हे ॥४७॥
तूं आकाशाचा साक्षी आहेसी ॥ म्हणवोनी आकाशाच्या गुणातें जाणसी ॥ तूं स्वप्रकाश तेजोराशी ॥ धरीं मानसीं खूण बाहे ॥४८॥
झालें आकाशाचें निरसन ॥ आतां वायूचें करितों कथन ॥ तूं हें अति आदरें मनीं धरून ॥ साक्षी होऊन राहे रें ॥४९॥
धावन चलन आणि संकोचन ॥ प्रसरण आणि निरोधन ॥ हे पांचही झाले वायुपासोन ॥ तूं याहोनि वेगळा ॥५०॥
तूं वायूचा साक्षी आहेसी ॥ तुझ्या सत्तेनें चलन वायूसीं ॥ वायू न जाणे तुजसीं तूं त्याशीं अलिप्त ॥५१॥
धावन चलन संकोचन ॥ तूं यांचा जाणता याहूनि भिन्न ॥ प्रसरण आणि निरोधन ॥ यांचें ज्ञान तुजला ॥५२॥
तूं हेंच जरीं असतासी ॥ तरी याचिया कर्मा न जाणतासी ॥ तूं स्वत:सिद्ध आहेसी ॥ हें स्वप्न देखसी देहसंगें ॥५३॥
तरी हें मिथ्या जाणून ॥ सांडी याचा अभिमान ॥ राहें साक्षी होवोन ॥ झालें निरशन वायूचें ॥५४॥
पुढें व्हावें सावधान ॥ तूं तेज नव्हेसेसे रे आपण ॥ तुझेनी तेजातें तेजपण ॥ तूं विलक्षण त्याहूनि ॥५५॥
क्षुधा तृषा निद्रा जाण ॥ आळस संग तेजाचे गुण ॥ तूं विलक्षण त्याहून ॥ अससी भिन्न साक्षित्वें ॥५६॥
तूं क्षुधादिक असतासि तरि याचिचा कर्तृत्वा न जाणसी ॥ तूं स्वयंप्रकाश या सर्वांसि ॥ लिप्त नससी कोणातें ॥५७॥
तुझेनि तेजें तेज ॥ तूं तेजाचें निज तेज ॥ हें अंतरीचें सांगतों गुज ॥ जाणोन सहज राहें बाप ॥५८॥
तूं क्षुधातृषेतें जाणसी ॥ सुखें निजलों म्हणसी ॥ साक्षित्वें आळसासी ॥ जाणत अससी स्वप्रकाशें तें ॥५९॥
तूं जळ नव्हेसि आपण ॥ तुझेनि जळाला जळपण ॥ तूं जळाचा साक्षी जळाहून ॥ विलक्षण साक्षित्वें ॥६०॥
लाळ मूत्र शोणित पूर्ण ॥ मज्जा रेत आपण हीं झालीं जळापासोन ॥ त्याचें ज्ञान तुजला ॥६१॥
तूं या सर्वांचा जाणता ॥ अससी सर्वांहूनि परता ॥ सांडोन याची अहंता ॥ साक्षी आतां राहेरे ॥६२॥
तूं पहिलाचि साक्षी आहेसी ॥ परि भ्रमगुणें नेणसी ॥ तूं एक व्यापक सर्वांशीं ॥ अलिप्त अससी साक्षित्वें ॥६३॥
रोम त्वचा मास अस्थी ॥ पांचवि ती नाडी निश्चिती ॥ इतुके पृथ्वीचे गुण असती ॥ एवं स्थिती देहाची ॥६४॥
तूं पृथ्वीची पृथ्वी आपण ॥ तुझेनी पृथ्वीसीं पृथ्वीपण ॥ म्हणोन पृथ्वीचे कर्मांस जाण ॥ साक्षी करोन आणसी ॥६५॥
तूं रोमादिकांचा जाणता ॥ अससी सर्वांहूनि परता ॥ सांडोन यांची अहंता ॥ साक्षी आतां होईंरे ॥६६॥
पृथ्वी नव्हेसी कठिणपणें ॥ तूं जळ न होसी द्रवत्वगुणें ॥ तूं तेज नव्हेसी दाहक लक्षणें ॥ साक्षी राहाणें शिष्यवत्सा ॥६७॥
चंचळत्वें वायु नव्हसी ॥ तूं व्यापक आकाशासीं ॥ म्हणवोन सर्वांतें जाणसी ॥ धरीं मानसीं खूण हे ॥६८॥
एवं पांचापासाव पंचवीस झालीं ॥ तें तुवां साक्षित्वें जाणितलीं ॥ मी तूं गुण ऐसी बोली ॥ बोलतां आली थोर लाहान ॥६९॥
पांचापासोन पंचवीस ॥ येणें आकार झाला स्थूळास ॥ तूं जाणता जागृतीस ॥ पांचा रंगांस वोळखिसी ॥७०॥
पृथ्वीचा रक्तवर्ण असे ॥ जळ श्वेतवर्ण भासे ॥ अग्नि श्यामवर्ण भासे ॥ वायु परियेंसीं निलवर्ण ॥७१॥
आकाशातें पीतवर्ण दिसत ॥ तूं या रंगाचा जाणता रंगातीत ॥ तुझेनें हे रंग शोभत ॥ साक्षिभूत वेगळा तूं ॥७२॥
गगनीं अच्छिद्रता धर्म ॥ अवकाश तें कर्म ॥ शब्दगुण परम ॥ वेद नाम श्रोत्रासीं ॥७३॥
गगनाचे धर्म कर्म गुण । तूं साक्षित्वें जाणसी आपण ॥ ऐसें जाणोनि मन ॥ त्यापासोन काढिलें ॥७४॥
पवनीं धर्म चांचल्यता ॥ वाहणें कर्म तत्वतां ॥ गुण शब्द स्पर्शता ॥ श्रोत त्वचेसीं तत्वता वेद्य ॥७५॥
यातेंही तूं जाणसी ॥ म्हणऊन हें तूं नव्हेसी ॥ तूं मूळींचा साक्षि आहेसी ॥ धरीं मानसीं खूण हे ॥७६॥
तेजीं उष्णता धर्म ॥ पंचाननादिक कर्म ॥ शब्द स्पर्शे तप हें कर्म ॥ गुण परम तेजीं ॥७७॥
तें जरी तेज असतासि ॥ तरी तेज कर्मातें जाणतासि ॥ तूं साक्षित्वें वेगळा अससी ॥ सांडोन यासीं उतावेळ ॥७८॥
श्रोत आणि त्वचा जाण ॥ तिसरे ते नयन ॥ तेजीं वेद्य आपण ॥ जळ लक्षण आयकावें ॥७९॥
जळीं धर्म द्रवत्व ॥ क्लेदनादिक कर्म तेथ ॥ शब्द स्पर्श रूप रस येथ ॥ तूं जाणत साक्षित्वें ॥८०॥
श्रोत त्वचा नयन ॥ चौथी ते जिव्हा जाण ॥ यांशीं वेद्य आपण ॥ हें लक्षण जळाचें ॥८१॥
तूं याचा जाणता ॥ याहोनियां अससी परता ॥ ऐसें जाणोनियां तत्वतां ॥ साक्षी आतां होयीं रे ॥८२॥
पृथ्वीचा धर्म कठिणत्व ॥ धारणादिक कर्म तेथ ॥ पांच गुण वर्तत ॥ शब्दादि सत्याविषयीं ॥८३॥
ऐसीच पांचासी जाण ॥ वेद्य असें आपण ॥ श्रोत त्वचा नयन ॥ जिव्हा घ्राण हे पांच ॥८४॥
तूं पृथ्वी नव्हेसेसे आपण ॥ पृथ्वी कर्माचा जाणता पूर्ण ॥ म्हणोन या कर्मालागोन ॥ साक्षी करोन जाणसी ॥८५॥
जागृती अवस्थेमाजि जें भासत ॥ तें तें अससी तूं जाणत ॥ म्हणोन तूं जागृती अतित ॥ मानीं सत्य वचनातें ॥८६॥
उंच नीच भूमिका जाणसी ॥ आपलें पारखें वोळखिसी ॥ माझें तुझें म्हणतोसी ॥ परि अससी वेगळा ॥८७॥
स्वर्गनरकाचें ज्ञान ॥ नाना तीर्थव्रत अनुष्ठान ॥ देवि देवता पुरें पर्यटण ॥ हें ज्ञान जागृतीस ॥८८॥
चार खाणी चार वाणी ॥ चौर्‍याशीं लक्ष जीवयोनी ॥ नाना शब्दब्रह्मांडाची मांडणी ॥ यांचे जागृतीलागोनी ज्ञान असे ॥८९॥
ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शूद्र जाण ॥ जागृतीस याचें ज्ञान ॥ तूं जागृतीहोन विलक्षण ॥ जाणसी खूण साक्षित्वें ॥९०॥
तूं विप्रादिकां जाणसी ॥ तुझेनि ब्राह्मणत्व ब्राह्मणासीं ॥ ब्राह्मणाचें कर्म जाणसी ॥ ब्राह्मण नव्हेसी सत्यत्वें ॥९१॥
तूं क्षत्रिय नव्हेसी आपण ॥ क्षत्रियासीं तुझेनि क्षत्रियपण ॥ तूं क्षत्रिय धर्मापासोन ॥ वेगळा जाण साक्षित्वें ॥९२॥
तूं वैश्य नव्हेसी सत्य जाण ॥ तूं वैश्याचा जाणता आपण ॥ वैश्यकर्मास अलिप्तपण ॥ साक्षी पूर्ण सकळांचा ॥९३॥
तूं शूद्रहि नव्हेसी ॥ शूद्रकर्मातें नातळसी ॥ म्हणोन वेगळा तूं सर्वांसीं ॥ धरीं मानसीं खूण हे ॥९४॥
तूं चारी आश्रमा जाणसी चहूं आश्रमां वेगळा आहेसी ॥ साक्षित्वें सकळां चाळविसी ॥ जेवि लोहासि चुंबक ॥९५॥
सप्तपाताळ स्वर्ग एकवीस ॥ सत्यलोक वैकुंठ कैलास ॥ दाहि दिशा देव सर्वांस ॥ जाणे सकळांस जागृतीं ॥९६॥
स्त्री - पुरुष भाव भक्ती ॥ नाना विद्येची वित्पत्ती ॥ या सर्वांस जाणती ॥ एक जागृती सत्य मानीं ॥९७॥
जागृतीस जें जें जाणवलें ॥ तें तें जागृती बरोबर गेलें ॥ तुझें रूप असे संचलें ॥ तें जाणवलें जातही ॥९८॥
तूं विश्वअभिमानी नव्हेसी ॥ विश्वअभिमानी याचा साक्षी आहेसी ॥ म्हणवोनियां त्यातें जाणसी ॥ धरीं मानसीं खूण हे ॥९९॥
तूं रजोगुण नव्हेसी ॥ रजोगुणाचा साक्षी आहेसी ॥ म्हणवोनि रजोगुणाचे कर्मां जाणसी ॥ संदेह मानसीं धरूं नको ॥१००॥
स्वर्ग नरकाचें सुख ॥ हें रजोगुणाचें देख ॥ रजोगुणीं एक अनेक ॥ नसता शोक वाढविला ॥१॥
नाना प्रकारचें ज्ञान ॥ चौदा विद्या चौसष्ट कला जाण ॥ गीत प्रबंध राग ज्ञान ॥ रजोगुणें विस्तारलें ॥२॥
चार वाणी चार खाणी ॥ चौर्‍याशीं लक्ष जीव जनीं ॥ पुण्य पाप सुख दु:ख मांडणी ॥ रजोगुणापासोन झालेत कीं ॥३॥
आदिपासोन अवसानापर्यंत ॥ हा रजोगुणचि समस्त ॥ जिव शिव माया ब्रह्म म्हणत ॥ वाद करीत रजोगुण ॥४॥
जें जें मन बुद्धीस आलें ॥ तें तें रजोगुनापासोन झालें ॥ ऐसें जाणोनि आपलें ॥ हित पहिलें करीं रे ॥५॥
तरी रजोगुण त्यासींच म्हणणें ॥ जो आपणासीं आपण नेणे ॥ एकीं अनेक जाणणें ॥ हेंचि करणें रजोगुणाचें ॥६॥
मग भ्रमें भ्रम वाढत ॥ तेणें अभिमान जडत ॥ अभिमानें होतो घात ॥ यातायात चौर्‍यांशींची ॥७॥
आपुलें साक्षित्व विसरोनी ॥ मी देहीच घेती मानोनी ॥ या खोट्या अभिमानें करूनी ॥ होत हानि प्राण्याची ॥८॥
आपणा आपण विसरला ॥ म्हणोन देहच मानिला ॥ तेणेंचि पडला ॥ भवार्णवीं ॥९॥
अहं ब्रह्मास्मि हा अभिमान ॥ येणें होइजे पावन ॥ अहं देह ममताचि जाण ॥ होय भान द्वैताचें ॥११०॥
तें द्वैत नानापरी ॥ एकीं अनेक तर्क करी ॥ जैसें कनकबीज सेविल्यावरी ॥ उगेच वैखरी जल्पवाद ॥११॥
अद्वा तद्वा बोलत ॥ वाउगेंचि असे जल्पत ॥ तैसी नाना मतांतरीची स्थिति ॥ असे भासत देहसंगीं ॥१२॥
देहसंग हेंचि कनकबीज ॥ येणेंचि भ्रांत होतसे तुज ॥ म्हणवोनि मी तुज ॥ सांगतों गुज जीवींचें ॥१३॥
रजोगुणाची यत्ता बारे ॥ ऐसीं चिन्हें होती बारे ॥ रजोगणुच्या कर्मातें जाणसी तूरें ॥ अससी साचार वेगळाचि ॥१४॥
रजोगुणापासोनि जें जें झालें ॥ तें तें रजोगुणाबरोबर गेलें ॥ हें त्वांचि जाणीतलें ॥ तुझें व्यापिलें एक तेजें ॥१५॥
तूं सर्वांचा प्रकाशक ॥ अनेकीं अससी एक ॥ परी देहसंगें वेढले शोक ॥ नसताचि देख अभिमान ॥१६॥
तरी स्थूल देह शरीर नव्हेसी ॥ स्थूळ शरीराचा जाणता आहेसी ॥ नातें नाहीं तुज यासीं ॥ धरीं मानसीं खूण हे ॥१७॥
अरे शरीरासी जात गोत ॥ शरीरासी नांवरूप शोभत ॥ स्त्रीपुत्रादि समस्त ॥ जाण सत्य शरीरासीं ॥१८॥
शरीर तूं नोहे ॥ माया शरीरासि ते तुझी काय ॥ ऐसें जाणोन सावध होय ॥ साक्षी राहें शरीराचा ॥१९॥
स्त्रीपुत्र आदि धन ॥ येणेंचि शरीरासि ते तुझी काय ॥ ऐसें जाणोन सावध होय ॥ साक्षी राहें हान भजनाची ॥१२०॥
शरीरीं आल्याचें सार्थक ॥ कृष्णभक्ति करावी एक ॥ तें सांडोनियां विषयसुख ॥ हर्षें मूर्ख सेविती ॥२१॥
विषयसुखाची प्राप्ती ॥ धनाविना नव्हे कल्पांतीं ॥ तें धन मिळावया उपाय करिती ॥ तेहि स्थिती सांगतो ॥२२॥
एक नाना विद्या अभ्यास करिती ॥ काव्य व्याकरणें पढती ॥ द्रव्याशा धरून चित्तीं ॥ पुराण सांगती मंदबुद्धी ॥२३॥
काव्यशक्ति पढोनि वित्पत्ती केली ॥ परि आत्मबुद्धी नाहीं संचरली ॥ म्हणोनियां भांबावली ॥ प्रपंचें पडली बळेंचि ॥२४॥
सुखदु:ख प्रारब्धाआधीन ॥ ही वेदशास्त्रें सांगती खूण ॥ परि हा विषयीं भुलला आपण ॥ तें मनन करिची ॥२५॥
विषय सेवोनियां झाला मस्त ॥ म्हणोन काम्यकर्मातें करीत ॥ स्वर्गइच्छा मनीं धरित ॥ पशु वधीत म्हणोनियां ॥२६॥
ते आपणासीं जाणते ॥ तरि ते निष्काम कर्म करिते ॥ पशुहिंसेतें त्यागिते ॥ अखंड असते अनुभवें ॥२७॥
शांतिक्षमेतें धरोन ॥ वैराग्ययुक्त करित भजन ॥ विवेकें सांडिते अभिमान ॥ साक्षी होवोनि राहते ॥२८॥
सुखदु:ख प्रारब्धाआधीन ॥ बळेंसी प्राप्त यत्नेकरून ॥ आपण करावें तें मिथ्या जाण ॥ हें असतें ज्ञान तयासीं ॥२९॥
तरी तें प्रयत्नातें सांडोन ॥ प्रपंछ मिथ्यासा जाणोन ॥ स्वहित घेत करोन ॥ नसतें भान देहाचें ॥१३०॥
हें चिन्ह जयासि नाहीं ॥ तो पढतमूर्ख पाहीं ॥ नाना पुराण वित्पत्ती तेही कसें न कांहीं हित केलें ॥३१॥
म्हणवोन ते अज्ञान मंदमती ॥ ते आपण नेणती ॥ म्हणोन फळाशा कर्म करिती ॥ ते वंचिती आपणा ॥३२॥
शरीरभोगासाठीं नाना तपाची आटाआटी ॥ नाना उदीम करणी खोटी ॥ धरिती पोटीं धरून लोभ ॥३३॥
धन मेळवावया आपण ॥ न विचारी पाप पुण्य ॥ नाना ज्ञानातें वेंचोन ॥ मेळवी धन महालोभी ॥३४॥
एक हरिदास म्हणविती ॥ कथा करून द्रव्य घेती ॥ एक भूत - भविष्य - वर्तमान सांगती ॥ लोभ चित्तीं धरूनिया ॥३५॥
ज्या नामें होय हित ॥ तें धनासाठीं विकित ॥ तेणें आपणा आपण वंचित ॥ झाला घात म्हणोनियां ॥३६॥
जे विद्याभ्यास जाणती ॥ उपनिषद भाष्य पाहती ॥ दुसरियासी उपदेश करिती ॥ तेहि शिणती देहसंगें ॥३७॥
तेही अदृष्टासीं नेणती ॥ म्हणवोनि देह आशा करिती ॥ त्या मूर्खाची काय गती ॥ जे न जाणती वेदशास्त्र ॥३८॥
जे वेदशास्त्रांचे जाणते ॥ तेही भुलले आपणातें ॥ तूं साक्षित्वें जाणोनियां तें ॥ स्वरूप तें पाहेरे ॥३९॥
स्त्रीसाठीं नाना उपाय ॥ करिताति परि ते अवघेचि वाव ॥ संततीपासीं जडला जीव ॥ परमार्थ सर्व विसरला ॥१४०॥
देह स्त्रीसुखासीं विकला ॥ देवपितरांसी विन्मुख जाहला ॥ वंचोन मातापितयांला ॥ नग बायलेला करितसे ॥४१॥
बरवे स्त्रियेसीं अलंकार ॥ वस्त्रें लेववी सुंदर ॥ ठमकत चाले जों जों नार ॥ तों तों आंत निवे त्याचें ॥४२॥
जों जों स्त्री हावभाव दावित ॥ तों तों मनामाजी संतोषत ॥ स्त्रीचि एक मानित आप्त ॥ तिच्या ऐकत हितगोष्टी ॥४३॥
जैसें भक्ताचें प्रेम देवाचे ठायीं ॥ तो देवाविना नेणेचि कांहीं ॥ तैसा जडला स्त्रियेच्या ठाईं ॥ लाज नाहीं लैकिकाची ॥४४॥
लौकिक लाज सांडोनी ॥ झाला निर्लज्ज मनीं ॥ बायलेच्या गोष्टी धरी मनीं ॥ ती स्फुंद स्फुंदोनी रडतसे ॥४५॥
तुम्हीं ऐका हो आतां ॥ ज्यासी तुम्ही देवासारिखे मानितां ॥ तो म्हातारा तुमचा पिता ॥ असे आतां कातवला ॥४६॥
तरी मी तुम्हापाशीं नाहीं सांगत ॥ कां जे तुमचें दु:खिती चित्त ॥ आतां झाला फार अंत ॥ मज घरांत राहवेना ॥४७॥
तुमचें माझें आहे एक चित्त ॥ म्हणोनि म्यां सोसिलें बहुत ॥ माझें तुम्हांस वाटत नाहीं सत्य ॥ नाहीं सांगत तुम्हापासीं ॥४८॥
उदंड माता - पिता असती ॥ परि ऐसे कोठें नसती ॥ रात्रं - दिवस करकर करिती ॥ नाहीं विश्रांति क्षणभरी ॥४९॥
एकप्रकारें संसार भला ॥ तुमची माता गांजिते मला ॥ उठतां बैसता मारिती डोळा ॥ आतां मला सोसवेना ॥१५०॥
तुमची म्हातारी कठीण बहुत । श्वानापरी असे भुंकत ॥ धाकुटे मुलावरी फार चित्त ॥ तुम्हातें धरित दूर पैं ॥५१॥
तुम्हीं जें जें आणितां मेळवोन ॥ तें तें देतां त्यांपासीं नेवोन ॥ परी शेवटीं धूळ तुमचें वदनीं ॥ मजलागोनी कळतें हें ॥५२॥
आतां जें आहें तें जीती खावोनी ॥ मग वेगळा काढितील निर्वाणीं ॥ तरी आतांचि कां न विचारावें मनीं ॥ ऐसें ती लाज सांडोन बोलत ॥५३॥
जे जे कर्जदार येती ॥ ते ते तुम्हातें कष्टी करिती ॥ परी त्यांचे नहीं चितीं ॥ धन सांठविती चोरूं चोरूं ॥५४॥
आतां तुमची बहिण आली ॥ तिसी वीस रुपयांची बोळवण केली ॥ तुमचे भावानें मला शिवी दिधली ॥ रांडे म्हणोनी उगाचि ॥५५॥
रांड रांड वेळोवेळां म्हणती ॥ तुमचे मरणाची इच्छा करिती ॥ पोट न भरे तरी खावी माती ॥ परी हे स्थिति सोसवेना ॥५६॥
माझीं तान्हीं पोरेंबाळें ॥ त्यांचे जावळास तेल न मिळे ॥ मागतां वटारिती डोळे ॥ मजसीं बळें भांडताती ॥५७॥
ऐसें ऐकोनि स्त्रियेचें वचन ॥ तें सत्यचि मानी आपण ॥ जैसी वेदाची आज्ञा प्रमाण ॥ संतजन मानिती ॥५८॥
होती जिवासी उदार ॥ परी वेदाचा न करिती आव्हेर ॥ तैसा स्त्रीवचनाआधीन नर ॥ मानी उत्तर स्त्रियेचें ॥५९॥
जें जें स्त्री सांगतसे ॥ तें तें हांसत मानितसे ॥ मग अबोला धरीतसे ॥ भांडत असे घरांत ॥१६०॥
मायबापासी धिक्कारी ॥ अखंड भावंडातें मारी ॥ उगाचि कलह करी ॥ घरोघरीं फिरत ॥६१॥
बोलविलीया सुधा न बोलत ॥ तूं तूं मात्यापित्यांसी करित ॥ आप्तवर्गासी सांगत ॥ मज घरांत राहवेना ॥६२॥
भोजनीं बसल्या अन्न ॥ पोटभरी न खाय आपण ॥ म्हणे मी घरदार टाकून ॥ जाईन होऊनि अतीत ॥६३॥
जीव गेला तरी कांहीं ॥ मज घरांत राहणें नाहीं ॥ अखंड दांतकसाळी करी पाही ॥ परी न धरी सोय हिताची ॥६४॥
मग मातापित्यांतें त्यागोनी ॥ वेगळा रहातो जाऊनी ॥ देह मीं म्हणतां ऐसी वाणी ॥ सत्य म्हणे होतसे ॥६५॥
म्हणोन देहसंगें दु:खाची राशी ॥ देहसंगें प्रीती स्त्रियेसीं ॥ देहसंगें सुखदु:खासीं ॥ प्राणी अनायासें भोगित ॥६६॥
देह जरी नाशिवंत जाणता ॥ तरी विषयसुखीं उदास असता ॥ भगवद्भजनचि करिता ॥ सांडिता देही अहंतेतें ॥६७॥
देहासीं देश परदेश ॥ देहासीं भागविलास ॥ मातापिता सर्वांस ॥ या देहास लागलीं ॥६८॥
देहासी बाळ तरुण्य जाण ॥ देहासी वार्धिकपण ॥ तूं याचा जाणता याहोन ॥ साक्षी पूर्ण अससी रे ॥६९॥
देहा नाधरिता अभिमान ॥ म्हणती मज पाहिजे संतान ॥ मज मागें घरधन ॥ यासी राखण पाहिजे ॥१७०॥
मागें आपलें नाम घेणार नाहीं ॥ म्हणवोनि तळमळ करिती पाही ॥ मग त्यासी उपाय कांहीं ॥ करितां अपायीं पडताति ॥७१॥
स्त्रीपिंपळाभोवतीं भोंवंडित ॥ नाना दैवतें उपासित ॥ मज पुत्र होईळ कीं नाहीं पुसत ॥ अखंड भ्रमिष्ठ मन त्यांचें ॥७२॥
ब्रह्मगिरीसीं प्रदक्षिणा ॥ दोघेजण करिती जाणा ॥ पुत्रकाम धरूनियां मना ॥ गेली आपण विसरोन ॥७३॥
नागबळ नारायणबळ ॥ करिती लोवान धन पुष्कळ ॥ संतानासाठी करिती तळमळ ॥ काळवेळ न जाणती ॥७४॥
ऐसें यानें झालें संतान ॥ तरी म्हणती आम्हीच धन्य ॥ वेचिती धन आणि धान्य ॥ गुडी जाण उभारिती ॥७५॥
द्वारीं तोरणें बांधिती ॥ घरोघरीं हरिखीं वाटिती ॥ कोणातेंही चित्तीं नाणिती ॥ हर्षती मनामाजी ॥७६॥
देहसंगाचें सुख ॥ भोगीं होय हरिख ॥ कांहीं होतां दु:ख ॥ करी शोक आपण ॥७७॥
इंगळाचे शेजेवरी ॥ सुखें निद्रा लागे जरी ॥ तरीच देहसंगें निर्धारी ॥ भोगिती संसारीं सुख प्राणी ॥७८॥
गंधर्वनगरा माझारी ॥ वांझपुत्र नांदेल जरी ॥ देहसंग बापा तरी ॥ सुख निर्धारी तरी पावे ॥७९॥
मृगजळाचें लाधतें उदक ॥ सिंहातें मारिता जंबुक ॥ खद्योततेजाचा दीपक ॥ दोप्रहरीं देख दिसत ॥१८०॥
स्वप्नींचें राज्य जागृतासीं ॥ जरी भोगिता प्राणी हर्षी ॥ तरी देहसंगें यासीं ॥ सुख प्राण्यासी होय कीं ॥८१॥
देहसंगें दु:खाची खाणी ॥ देहसंगें थोर हानी ॥ ऐसें जाणॊनिया मनीं ॥ साक्षी होवोनि राही रे ॥८२॥
या देहा भरावरी ॥ पडतां चौर्‍यायशींच्या फेरी ॥ जात गोत निर्धारी ॥ देह भरी सुखदु:ख ॥८३॥
आपलें पारखें देहासी ॥ तूं तो साक्षी देहाचा अससी ॥ ऐसें जाणोनियां मानसीं ॥ सांडी वेगीं रत्नाकरा ॥८४॥
देह जड मूळ अज्ञान ॥ याचा कायसा अभिमान ॥ हें काळासीं वाटलें आहे भान ॥ क्षणक्षणा जातसे ॥८५॥
म्हणोन आपुलें कांहीं नाहीं ॥ हें पराधीन असे पाहीं ॥ ऐसें जाणोनियां तूंही ॥ सावध होयीं उतावेळ ॥८६॥
तरी आतां देहसंगातें सोडोन ॥ तूं नि:संग होय आपण ॥ तेव्हांचि होसी पावन ॥ धरीं खूण जीवीं हें ॥८७॥
देह आकारमात्रचि भासत ॥ अंतीं जेथिंचा तेथें मिळत ॥ एक अविनाश वस्तुचि राहत ॥ काढीं चित्त म्हणोनियां ॥८८॥
ज्यांपासोन जें उत्पन्न ॥ तें तेथेंचि जाय मिळोन ॥ कैसें म्हणसी तरी सावधान ॥ तेहि खूण अवधारी ॥८९॥
गंधरूपें धरणी ॥ प्रवेशली जीवनीं ॥ जीवनरूपें करूनी ॥ तेजीं जाऊन मिळाली ॥१९०॥
तेजरूप प्रकाशें येथें ॥ पवनीं असे प्रकाशते ॥ पवन वश्य रूप यथार्थे ॥ गगनांत प्रवेशे ॥९१॥
एवं उरला आकाश ॥ तेंही उरे शब्दास ॥ तो शब्द तन्माक्षास ॥ तोही प्रवेशे महातमीं ॥९२॥
तम अहं - कारीं विरत ॥ अहंकार ब्रह्मीं लयातें पावत ॥ जैसें गगन अभ्रात ॥ विरोनि होत गगनचि ॥९३॥
जैसें जळीं लवण मिळतां ॥ जळचि होय तत्त्वतां ॥ तैसा ब्रह्मानुभव पाहतां ॥ अहं पाहतां न दिसे ॥९४॥
हें भासे परी नाशिवंत ॥ ऐसें जाणोनि काढीं रे चित्त ॥ संदेह असेल तरी त्वरित ॥ पुस मातें रत्नाकरा ॥९५॥
सद्गुरूवाक्यें ऐकोनी ॥ बोले रत्नाकरा कर जोडोनी ॥ मज सोडवीं स्थूळापासोनी ॥ धन्य वाणी तुमची हे ॥९६॥
मी आपणासीं नेणोन ॥ देहचि मी म्हणत आपण ॥ लटिकाचि धरिला होता अभिमान ॥ तें बंधन तोडियलें ॥९७॥
आतां झालों देहातीत ॥ मी अविनाश देही नाशवंत ॥ माझे पुरले मनोरथ ॥ झालें चित्तीं समाधान ॥९८॥
मी मुळींचा देहातीत आहें ॥ परि भुललों होतों माया - मोहें ॥ माझें माझें म्हणोनियां सोये ॥ होतों पाहें चुकलों ॥९९॥
आतां झालों निर्भय ॥ लाधली साक्षित्वाची सोय ॥ जन्ममरणाचें भय ॥ माझें पाहें चुकलें ॥२००॥
मी स्थूळाचा जाणता ॥ असें स्थूळाहोनि परत ॥ नि:संदेह झालों आतां ॥ सांगा कथा लिंगदेहाची ॥१॥
जें जें स्थूलाचें आश्रित ॥ तें तें स्थूलाबरोबर गेलें समस्त ॥ मी तों आदिमध्य अवसानरहित ॥ असें सदोदित संचलें ॥२॥
आतां लिंगदेहाची स्थिती ॥ मज सांगावी गुरूमूर्ती ॥ जेणें वाढे माझी मती ॥ तें निगुती सांगावी ॥३॥
तवं सद्गुरू म्हणती सावधान ॥ पुढील अध्यायीं सांगेन ॥ अध्याय झाला पूर्ण ॥ स्थूलाचें कथन संपलें ॥४॥
जैसे गांव घरजन ॥ सहजचि टाकलें जाण ॥ तैसें स्थूल टाकितां अदृश्यालागुन ॥ सहजें करोनी टाकिलें ॥५॥
राजा टाकित कटक ॥ ज्ञाति टाकितां सोयरिक ॥ धन त्यागितां सर्व सुख ॥ सहज देख चालिलें ॥६॥
तैसें स्थूलाचें करितां निरसन ॥ स्थूल तें स्थूलाबरोबर गेलें जाण ॥ जें जें आकारा आलें तें आपण ॥ सहज करोन टाकवलें ॥७॥
ऐसें परिसतां चित्तीं ॥ निरसली सकळ भ्रांति ॥ मीच सकळां आदि अंती ॥ ऐसें प्रतीती बाणलें ॥८॥
ये ब्रह्मज्ञानें करूनी ॥ ब्रह्म तेजस्वी होऊनि ॥ संतुष्ट होय प्राणी ॥ ऐकतां कानीं वाचितां ॥९॥
तोचि यशस्वी होय ॥ दु:ख दरिद्र जाय ॥ कीर्ति त्याची होय ॥ इहलेक परलोकीं ॥२१०॥
पुढें उत्तम निरूपण ॥ तें ऐकावें सावधान ॥ संदेह भ्रांति नाशोन ॥ होय पावन ब्रह्मचि ॥११॥
हा अध्याय संपतां ॥ ऐसी जाहली इतुकी कथा ॥ पुढें ऐकावें श्रोतां ॥ विचार पुरता मना आणा ॥१२॥
हा ऐकतां भावार्थ ॥ जोडेल परम पुरुषार्थ ॥ परमार्थें त्याचे चुकती अनर्थ ॥ सत्य भावार्थ परिसतांचि ॥१३॥
साहावा अध्याय पूर्ण झाला ॥ आतां सातवां आरंभिला ॥ रामानंद म्हणे रत्नकराला ॥ चित्त कथेला देई बापा ॥१४॥
चुके चौर्‍याशींची यातायात ॥ हा दीपरत्नाकर ग्रंथ ॥ जेणें आत्मा होय हस्तगत ॥ हरे भ्रांत संसाराची ॥१५॥
तो या दीपरत्नाकरें भासे ॥ सर्व संदेह जेणें नासे ॥ ब्रह्मत्वास येती प्राणी ॥१६॥
ज्या देहाभिमानें करोनी ॥ ब्रह्मत्व गेलें हरपोनी ॥ तो हा दीपरत्नाकर पाहतां प्राणी ॥ सहजपणीं पावत ॥१७॥
जें सर्वांसीं गुह्य होतें चोरिलें ॥ तें या दीपरत्नाकरें प्रकट केलें ॥ जें श्रीगुरूकृपें अनुभवासीं आलें ॥ तें सांगितलें तुजलागीं ॥१८॥
हें गुह्य जीवीं धरोन ॥ राहें साक्षी होवोन ॥ रामानंद बोले खूण ॥ सावध रत्नाकरा ॥१९॥
सिद्धानंदाचेनि पसादें ॥ बोले रामानंद पदें ॥ रत्नाकराचेनि संवादें ॥ ग्रंथ विनोदें चालिला ॥२२०॥
इति श्रीचिदादित्यप्रकाशे दीपरत्नाकरग्रंथे स्थूलदेहानिरसनयोगोनाम षष्ठोध्याय: ॥६॥
इति दीपरत्नाकर षष्ठोsद्याय: समाप्त ।