आदिखंड - ब्रह्मप्रतिपादक

श्रीगुरुवेनम:
॥वीतरागाय दांताया गुरुभक्तिरताय च ॥
॥आत्मलाभात्परो लाभो नास्तीति मुनयो विदु: ॥१॥
आतां ब्रह्मनिरुपण । मांडलें चौथें कथन । हें शुध्दअंत:करण । करुनि आईक ॥१॥
शुध्द सत्वात्मक मन करी । सांगैन तें दृढ धरी । रे हा आत्माचि सर्व साकारी । पुरोनि उरला ।२॥
हा सत्वपूर्ण पुराणु । नसे अधीक ना न्यून । परि कैसा भूलला जनु । नेदेखे यासि ॥३॥
प्रकाशलेया हि दिवाकरा । एकें निघती आंधारा । अबुधा जनां नरा । तैसें जालें ॥४॥
हे शाश्वत संचलें । पूर्णपूर्णेसी दाटलें । यवढी वस्तु चुकलें । मोघ प्राणी ॥५॥
भूमि चुकिजे थापा । हे साच जालें बापा । सिध्दया आत्मस्वरुपा । चूकि पडली ॥६॥
भ्रमिक चुके उत्तर । किं पिशाच चुके शरीर । तेवि भ्रांत अबुध नर । चुकिले वस्तु ॥७॥
या हि विशेषु आनु । उदका चूके मीनु । पक्षु चूके गगन । तैसें जालें ॥८॥
अंतर्बाह्य चक्षु घ्राणीं । सर्वत्रश्रवणीं वदनीं । रोमरोमातें भरुनि । दाटली वस्तु ॥९॥
या ब्रह्मांडा बाहीर संचली । ब्रह्मांडी उचंबळत दाटली । चहुं भूतग्रामा पुरली । येवढी वस्तु ॥१०॥
प्रमाण तृणादिक बहुवस । कोठें हीं नसे उव्दस ।गुह्य ह्मणों तरि सर्वस । प्रकाशें ॥११॥
ऐसें पूर्णात्पूर्ण । येथ न घलिती लोचन । बलात्कारें हें जन । अंध होतसे ॥१२॥
यास्तब भगावद्रीते । निर्धारु केला अनंतें । जें येथ निद्रिस्तें भूतें । मानूनि रात्रि हे ॥१३॥
प्रपंचिकां संसारीं वासु । एवं त्यासी तो चि दीवसु । कां जें परब्रह्मी प्रकाशु । त्यां स्वप्रीं हि नाहिं ॥१४॥
ज्ञाते नेदखति संसारा । यास्तव ते निशा त्यां नरां ।ब्रह्मप्रकाशु हा पुरा । दिवसु त्याचा ॥१५॥
येथें बुध्दि बैसले नर । ते तें चि हें साचार । हे वस्तु भ्रमले गवार । ते चि अंध ॥१६॥
या संसारतरुचा फांटा । जन झोबें चहुं वाटा । दर्शनें चढली पुटां । उपाधिबळें ॥१७॥
महदादि पासुनि संचला । हा येथवरी सव्यास्व्यें दाटला । यास्तव अश्वत्थ बोलिला । वेदीं शास्त्रीं ॥१८॥
ते वस्तुचें सेवटील येक । ते हे झाड किमात्मक । येवढी मूळभूमिका लोक । नेदखती कैसे ॥१९॥
सर्वा हि हा चि ठावो । परि ज्याचा जैसा भावो । त्यासि तैसा आत्मदेवो । साचु होय ॥२०॥
चंद्रु विश्वा प्रगटला । चकोरी ढेकरु दिधला । प्रेमें पाझरु फुटला । चंद्रकाता ॥२१॥
कुमुदें पेलिती दोदें । तरुणी नाचती आनंदें । काउळीं होतिं अंधे । चंद्रविषई ॥२२॥
वियोगी दहति तेणें । तस्करां रिपु चांदिणें । उदधी दाटलेपणें । वोसडो पाहे ॥२३॥
एवं हा एक चि चंद्र सुधा । कैसा आला गुणभेदा । तेवि हें ब्रह्म बहुधा । भावनें होय ॥२४॥
जेहीं जेणें भावें भाविलें । त्या हें तैसें चि फळद जालें । जैसें कां जळें निवडलें । पाद्त्रविशेष ॥२५॥
स्फटिक जेथ वसावें । तें चि रुप धरावें । तेवि ईश्वरी होआवें । जगद्रूप ॥२६॥
ऐसें ब्रह्म शाश्वत । बहुधा भेदें भाविजत । परि तें सर्वेसी सदंत । निवडे कैसे ॥२७॥
पाहातां पावकाचे मुसें । काय भांगारा भेदु असे । अथवा महार्णवीं जैसें । सरिता लोट ॥२८॥
तरंगु न संडी उदका । कां शीतलता मयंका । तथा चि दीपु पावका । वेगळा नव्हे ॥२९॥
प्रभा न संडी भास्करा । नादु न संडी अक्षरां । किं परिमळु कापुरा । सांडो नेणें ॥३०॥
कणिका न संडिती घृता । तेवि आत्मा सर्वभूता । हा कोणा हि विमुखता । होऊं नेणें ॥३१॥
जग आपुलिया बुध्दि । जर्‍हि सांडि आत्मसिध्दि । तर्‍हीं हिं आत्मसंबंधी । गुंतलें चि असे ॥।३२॥
तुं भाविसी भावें असे । जें विश्व ब्रह्म होय कैसें । प्रत्यक्ष भेदु दिसे । हे कां जालें ॥३३॥
तरि ब्रह्म तें शुध्द निर्मळ । जेथ अहंता किडाळ । तेथ मी इतुकें हेंचि समळ । दिसों पाहे ॥३४॥
हा निर्मळा मळ नसे । पण भेदास्तव बोलिजे असे । अहेतु हेतु जरा दिसे । न धरितां धीर ॥३५॥
हा स्वभावगुण जाणावा । येथ बोध नसे देवा । शुध्द मायेचा ठाव । असे ह्मणोनि ॥३६॥
जेवि निर्मळा भास्करा । निर्मळ प्रभेचर उभारा । तेवी ते देवी ईश्वरा । आंगी असे ॥३७॥
ईश्वरी प्रगटे होय आन्‍ । ते माया सर्वसंपूर्ण । माया महब्रह्म सगुण । शबळ होय ॥३८॥
माया स्वआश्रो अव्यामोहिनी । देव न भुले तयेचेनि । ते माया ही स्वस्थानीं । आपण भुले ॥३९॥
अविनाश देवाचि खाणि । ते माया ही महद्योनि । अविद्या भूतजननी । सामान्य ते गा ॥४०॥
जे ब्रह्मीं विद्यमान । ते माया विद्या पुराणे । ब्रह्मीं अविद्ये तें लक्षण । अविद्येचें ॥४१॥
जो प्रपंच उभारा । तो माया शाश्वत शिष्यवरा । जो जो आकारु भांगारा । तें भांगार सत्य ॥४२॥
शुध्द निर्मळ गगन । अभ्र वेष्टि तो कारण । तेवि जंवरी ब्रह्म सगुण । तंवरि नित्य माये ॥४३॥
व्यामोहिनी अविद्या असें । वेदांतगर्भ बोलणें असे । माया ते स्वरुपी वसे । अव्यामोहिनी ॥४४॥
या परमेश्वरी प्रकृति दोनि । मध्यखंडी नवम कथनीं । तेथ सांगों निवडोनि । प्राजळ वचनें ॥४५॥
असो हे प्रपंचप्रवृत्ति । आठ प्रकृति बोलिजती । त्याची स्थिति निगुती । सांगो आतां ॥४६॥
ईश्वरीं अहंता स्फुरण । स्वरुपाचें अनुसंधान । तो अहंकारु प्रकृतिकारण । मुख्य सर्वां ॥४७॥
पुढां महत्तत्व गिवसी । जे सर्व गुणाची राशी । जे ये निर्धारासी । ते बुध्दि जाणावी ॥४८॥
पाठिं गुणात्मक आन । महाभूतासी कारण । ऐसें जें विस्तारलें मन । तें हे प्रकृति बोलिजे ॥४९॥
याचि जे पूर्णता अवकाश धर्म सछिद्रता । तें नभ हा बहुतां । नेमला ॥५०॥
आकाश आत्मयापासुनु । जगप्रवृत्ति होय प्राणु । तो जाणीजे पवनु । प्रपंचप्रकृति ॥५१॥
यापासुन हुताशु । रुप लक्षणें साभासु । स्वयं ज्योति प्रकाशु । जाणिजेतो ॥५२॥
याउपरी जीवन । जेणें सर्वाचें पोषण । तें जळ प्रमाण स्थिति होय ॥५३॥
थूळ मही प्रबुध्दा । देहभूमी एवंविधा । या प्रकृति अष्टधा । आदि होनि ॥५४॥
मही जळ तेज समिरु । नभ मन बुध्दि अहंकारु । या प्रकृति हा निर्धारु । बहुतां मुखे ॥५५॥
या प्रकृति मुख्य सकळां । आत्मा यांचा जिव्हाळा । ते केधवां ही यां कोण्हा वेगळां । होउ नेणें ॥५६॥
आत्मा वेगळां होय ऐसा । तै प्रकृति कोण दशा । ह्मणोनि तो अभेदु सर्वसा । वेगळा नव्हे ॥५७॥
आत्मा सर्वा समान । यास्तव भेदु अंप्रमाण । तवं शिष्यु निवांत ठेला वचन । आइकुं ना ऐसें ॥५८॥
मग श्रीगुरु बोलिला । तुज भेदु निक्षेपला । कां जे हुंकार राहिला । तुझे मुखीचा ॥५९॥
असें बोले दातारुं । तवं येरे केला नमस्कारु । जी माझे जीविचा उद्रारु । कळला तुज ॥६०॥
तुं सर्वज्ञ रावो । जाणितला माझा भावो । सिंधु घे थिलराचा थावो । नवल काई ॥६१॥
घटादिकांचे प्रमाण । कैसें चुकैल गगन । तरि जि हेंचि निरुपण । कीजे मज ॥६२॥
प्रकृतिपुरुषें नित्यवतें । यें दोन्ही साचें गमतें । येर त्रिगुणात्मकें भूतें । भेदें दीसती ॥६३॥
जीव ब्रह्म प्रपंच परमेश्वरु । माया अविद्या हा षडिधप्रकारु । ये नित्यें हा विचारु । बहुतिं केला ॥६४॥
असा शिष्यसृष्टिउद्देशु । कराव्या संदेहतमाचा ग्राशु । जालां गुरुभानुप्रकाशु । शब्दकिणीं ॥६५॥
तो ह्मणें रे निर्धारें जाण । भेदु सर्व अप्रमाण । याचें हि निरुपण । करुं तुज ॥६६॥
पुरुषापासुनि प्रकृति जाली । ते भेदें नाहिं निवडली । वेद वेदांत बोलि । सिध्दांतु असा ॥६७॥
नटु येकु चि हा निर्धारु । तो चि जाला नारी नरु । तैसा तो नाटेश्वरु । अर्ध्दनारी ॥६८॥
नां तरि गंगेचे बोध । देवढे दिसति मार्ग । कां येकें देठी येक लग । फळ जैसें ॥६९॥
येका पटा दोनि रंग । येका देहा दोनि भाग । तेवि एकचि अंग । प्रकृतिपुरुषें ॥७०॥
या उभयां नाहिं भेदु । तैसा चि प्रपंच अभेदु । कां जे विस्तारला आनंदु । एक चि हा ॥७१॥
अळंकार म्हणतां भेदें । भूषणें दिसती बहुविधें । तेवि हे ब्रह्म चि सुधें । नामें रुपें ॥७२॥
नानां जैसा कां सिंधु । तो पूर्ण शुध्दबुध्द । भरिते आलिं तरि भेदु । कोण जाला ॥७३॥
जैसी सागचराची ऊर्मी । तैसी माया परब्रह्मीं । एणें वर्मे सुवेमीं । वर्मति तें ॥७४॥
तो पूर्णपणें जाकळला उमीं नित्यें वोसंडला । येकपणें चि दाटला । सांटे कैसा ॥७५॥
तो भरितेन हेलावत । आवर्त्त वळसे उठत । लहरीया येति गर्जत । धुमाळ शब्दे ॥७६॥
तो ठाईंचि उपाटे । फेने बुध्दुदें विकारे उठे । यांतु सांग नेटेंबोटें । वेगलें तें काय ॥७७॥
सागरीं उर्मि नसती । तरी यें सकळें कां उठती । तेवि ब्रह्मीं अहंवृत्ति । विकार उठले ॥७८॥
यास्तव बुधजन । भेदु नये प्रमाण । याचा निर्धार तेषणा । पुढां असे ॥७९॥
जें परम ज्ञान निवृत्ति । तेचि स्वरुपानंदप्राप्ति । ब्रह्मविब्रह्मैव भवति । हें प्रमाणश्रृति असे ॥८०॥
यास्तव ब्रह्मज्ञान । जलियां हें चि प्रमाण । येरवीं जननें मरणें हे जन । तप्त असे ॥८१॥
जे गुरुवचनें संतुष्ट । ते चि प्राणी परनिष्ठ । तर्‍ही आचरती सुष्ट । शुभें कर्में ॥८२॥
होतें तद्रूप तैसें । आणि वेदांत गर्भ मानसें । परम विवर्त्तुचि दिसे । तेयाचे दृष्टी ॥८३॥
असर्पभूतरजौ सर्पारोप । हे अज्ञानबुध्दीचे संकल्प । कां जे त्रिगुणादि ज्ञानस्वरुप । असतां परोक्ष जाले ॥८४॥
यास्तव विवर्तु परिणामु । हा ज्ञानविषईं नेमु । या हीं प्रकारीं उत्तमु । आत्मा दिसे ॥८५॥
अतात्विक अन्यथाभावी । तो चि विवर्त्ताची उपावो । जैसा सर्पु दीसे वावो । दोरांचा ठाईं ॥८६॥
तात्विक अन्यथाभावो असा । परिणाम ही जाणिजे तैसा । दुग्ध चि दधि हा भर्वसा । मानेजोतो ॥८७॥
आणिक वेदांगगर्भ गोष्टि । बोले समष्टि आणि वेष्टि । यांचा निवाडा गोष्टी । वावरें असी ॥८८॥
समस्तां वृक्षांसहित वन ज। असें जें समूहवचन । ते समष्टि कारण शुध्द प्राप्ति ॥८९॥
अज्ञान भेदाचि संपत्ति । ते व्यष्टि लागे हातीं । तो संसारचक्रवर्ति । नव्हे कैसा ॥९०॥
व्यष्टिकाभावें अन्योन्य । देखिजे पृथक्‍ चैतन्य । ते चि पूर्ण चैतन्य । भावने भेदु ॥९१॥
यास्तव समष्टि अखिल कारण । हें चि याचें उदाहरण । कार्य पदार्थी आन । दिसे तें नसे ॥९२॥
जागनां अंति सुषुप्ति स्थूळा सूक्ष्मा अचेत प्राप्ति । पुनरपि होय जागृति । ज्ञानाज्ञानें तेवि ॥९३॥
जे निष्कृष्टोपाधि । असी जे मलिन मंद बुध्दि । ते कैवल्य समाधि । सांडणे करि ॥९४॥
ते अज्ञान बुध्दि नाशे । कैवल्य आत्मा प्रकाशे । ते अन्यशास्त्र नसे । वेदांताविण ॥९५॥
दिपकांळिका नाना मतें । डंबे नक्षत्रें उन्नतें । संशयतमगभीं शोभते । सर्व शास्त्रें ॥९६॥
तेथ वेदांत पूर्ण गभस्ति । उदो करी ज्ञान जगतीं । तै त्या सर्वाच्या हारपति । वाजटा प्रभा ॥९७॥
अवछिन्न भिन्न अभिन्न भावि । जेहीं हा निर्धारु मानिला जीविं । तेहीं परमज्ञानदिवि । देखिली नाहीं ॥९८॥
चिदादित्य ज्ञानमूर्ति । यासि उपाधिघन आछादिती । परि तो नित्य ये आरुती । नाना मतें ॥९९॥
यास्तव निश्चयात्मक बुध्दि । ते चि ईश्वरज्ञानाचि सिध्दिं । पाठिं इंद्रियें याचि मधि । पोहना निगती ॥१००॥
असें तें आत्मरुप केवळ । शिष्या कळावें प्रांजळ । तर्‍हिं निरसूं भेदाचें किडाळ । पुढिलां कथनीं ॥१॥
जे त्रयंबकाचेंनि दातारें । प्रत्यक्ष दाखविलें श्रीसिध्देश्वरें । तेथेंचि सगर्भे उत्तरें । आरंभिजे कथा ॥२॥
इति श्रीचिदादित्यप्रकाशे श्रीमव्दाळाबबोधे । ब्रह्मसिध्देशोपदेशे पूर्णानंदे आदिखंडे ब्रह्मप्रतिपादकनाम चतुर्थकथनमिति ॥४॥