अध्याय – २

मागील अध्यायी आपण । जन्मकथा केली श्रवण ।
आता पाहू बालपण । कैसे होते महाराजांचे ॥१॥
नारायण मूळ नाव असे । हे नाव प्रगट नसे ।
भक्तांच्या मुखी वसे । दत्तबाबा हेचि नाव ॥२ ॥
दत्तभक्ती होती स्वामींची । सदा उपासना दत्ताची ।
बालपणी केली साची । म्हणून दत्तमहाराज असे नाव ॥३ ॥
जशी वाढते चंद्रकला शशी । स्वामींची वाढ होय तशी ।
खेळण्याची पद्धत खाशी । होती स्वामींची बालपणी ॥४॥
दगडाचे देव मांडूनी । तयांची पूजा करुनी ।
भजन आरती गाऊनी । पूजन करिती बालस्वामी ॥५॥
खेळण्याची रीत असे न्यारी । तल्लीन होई स्वामींची स्वारी ।
बुद्धी भक्ती त्यांची सारी । एकवटे देवापाशी ॥६॥
माहूर असे तीर्थक्षेत्र । रेणुकामाता परमपवित्र ।
भक्तांवरी तिचे कृपाछत्र । विद्वान विप्रांचे आश्रयस्थान ॥७॥
विद्याभासाची अथश्री । संपादन करण्या धीश्री ।
स्वामींचे पिताश्री । पाठविती तयांना विप्राकडे ॥८॥
विद्या केली संपादन । केले वेदांचे अध्ययन ।
शास्त्रे पुराणांचे चिंतन । केले दत्तमहाराजांनी ॥९॥
अनेक भाषा अवगत । योग्य वेळी परभाषेत बोलत ।
फारसी भाषेत संवाद साधत । जन आश्चर्य करिती ॥१०॥
अचानक मातृछत्र हरपले । एक संवत्सर झाले ।
एकाएकी पितृछत्रही हरपले । स्वामींचे वय दहा वर्षे ॥११॥
संत एकनाथांचे झाले ऐसे । जन्मनक्षत्र मूळ असे ।
आईवडिलांविना पोरके असे । नाथांचे बालपण ॥
अशीच घटना स्वामींचे बाबतीत । आजूबाजूचे लोक म्हणत ।
मूळ नक्षत्रावरी जन्म होत? । मूळावरी उठला मातापित्यांच्या ॥
परि स्वामी दत्तस्वरूप होते । जन्ममृत्यू चक्रातून मुक्त होते ।
आयुष्याची चिंता न भासते । कधीही दत्तस्वामींना ॥
स्थितप्रज्ञ दत्तस्वामींनी । मातापित्यांचे श्राद्धकर्म करुनी ।
एव्हढे लहान वय असूनी । शांततेत जीवन आरंभले ॥
ज्या विप्राकडे केला अभ्यास । कलत्रासहित तयास ।
बोलाविले रहावयास । स्वामींनी आपुल्या घरी ॥१२ ॥
कुटुंबासहित विप्र आला । स्वामींबरोबर राहू लागला ।
आश्रय तयासी दिधला । स्वामींनी प्रेमाने ॥१३॥
सोय कशी करावी दिव्य बालकाची । हीच चिंता असे ग्रामस्थांची ।
कठोर मुद्रा भासे दत्तस्वामींची । स्वामींची महती अज्ञात ॥
आहे का मूळ नक्षत्रावर जन्मला? । आईवडिलांचा वियोग झाला ।
काय अर्थ ऐशा जीवाला । प्रश्न पडला ग्रामस्थांना ॥
शोधिली कन्या उपवर । ग्रामस्थांनी सत्वर ।
घ्यावा हाती तिचा कर । विनविले स्वामींसी ॥१४ ॥
कष्ट घेता तुम्ही कासया । वैराग्य स्त्री असे जाया ।
दत्तासी अर्पण माझी काया । वदले स्वामी ग्रामस्थांना ॥१५॥
घर अर्पण केले विप्रासी । त्यागिले त्या गृहासी ।
केले स्वामींनी प्रस्थानासी । निःसंग होऊनिया ॥१६ ॥
नांदेड क्षेत्र गोदातीरासी । स्वामी आले रहावयासी ।
करिती तेथे तपासी । दिव्य मुद्रा दत्तस्वामींची ॥
श्वेत वस्त्र परिधान करून । कपाळी मोठे कुंकू लावून ।
गोदावरी माता तेथे येऊन । वदली दत्तस्वामींसी ॥
तुझे तप येईल फळाला । स्वये सद्गुरू येतील तुज भेटायला ।
देतील तुजसी अनुग्रहाला ।दत्तप्रभूंचा आज्ञेने ॥
*एके दिनी शिष्यांसमवेत । हरिदासांचे आगमन होत ।*
तेही दत्तस्वामींच्या शोधार्थ येत । अपूर्व असे ही घटना ॥
एकनाथांचा संप्रदाय । आराध्य असे दत्तात्रेय ।
दत्तकृपा अनुपमेय । असे हरिदासांवरी ॥१८ ॥
साक्षात आदिनारायण । परंपरा असे पावन ।
आपण करुया अवलोकन । महान गुरुपरंपरेचे ॥१९ ॥
वंदुनी निज ज्ञान दायक । ब्रह्मरूप गुरु स्वये ।
नासूनी अज्ञानतम हा । दाविले जग अद्वये ॥
पूर्ण तत्व स्वरूप निश्चय । जेथूनी मज जाहला ।
तो गुरू निज संप्रदाय । एकनाथचि वंदिला ॥ २० ॥
हंसरूपी आदिनारायण । ब्रह्मदेवा शिक्षिता ।
ज्ञान हे निज अंतरी विधी । जाहला मज रक्षिता ॥
ते पुढे निज गुह्य सांगुनी । अत्री ऋषी हा बोधिला ।
तो गुरु निज संप्रदाय । एकनाथचि वंदिला ॥
तो पुढे अवधूतरूपी । आदिनाथचि लाघवी ।
दत्तरूपे अवतरोनी । संप्रदाया वाढवी ॥
तेथूनी विस्तार बहु हा । साधकाप्रति दिधला ।
तो गुरु निज संप्रदाय । एकनाथचि वंदिला ॥
यावरी करुनी कृपा । निजज्ञान प्राप्त जनार्दना ।
देऊनी अभयास करवी । कलिमलासही मर्दना ॥
दुष्ट नष्ट पतित अधम । पातकी बहु तारिला ।
तो गुरु निज संप्रदाय । एकनाथचि वंदिला ॥
प्रेम देऊनी एकनाथा । एकरूप स्वये करी ।
येऊनी सदनासि जेथे । श्रीहरी सेवा करी ॥
तेथूनी मग पत्र पुष्पी वृक्ष बहु हा शोभला ।
तो गुरु निज संप्रदाय । एकनाथचि वंदिला ॥
एकनाथे नरहरीप्रति तत्व तेचि निवेदले ।
नरहरीने कृष्णदासा । निजमुखे मग शिक्षिले ।
कृष्णदास प्रसादवर । विश्वंभराप्रति दिधला ।
तो गुरु निज संप्रदाय । एकनाथचि वंदिला ॥ २५॥
तेथूनी नारायणे निज । हित बरवे साधिले ।
तेचि ज्ञान अगाध । उद्धवराज यासि अर्पिले ॥
यापरी निजदास तारुनी । मार्ग जगी स्थापिला ।
तो गुरु निज संप्रदाय । एकनाथचि वंदिला ॥
मुक्त पदवीप्राप्त राजाराम । तो मनी आठवा ।
जीवशिव वियोग नासुनी । आत्मरुपी भेटवा ॥
पूर्णप्राप्त गुरुकृपा । हरिदास वर हा लाधला ।
तो गुरु निज संप्रदाय । एकनाथचि वंदिला ॥
हरिदासे श्रीदत्तस्वामी तत्व तेचि निवेदिले ।
माधवासी दास पदवी । देऊनी रावेरासी स्थापिले ।
नासूनी भव आपदा । वरी मुक्ती दे शेषाद्रीला ।
तो गुरु निज संप्रदाय । एकनाथचि वंदिला ॥
जो करील गुरुपरंपराष्टक पठन । इष्ट देवतेचे होईल दर्शन ।
प्रतिष्ठान नगरीत देवकिनंदन । राहिला नाथांघरी सेवेत ॥
अशी गुरुशिष्यपरंपरा थोर । सेवाया आला मुरलीधर ।
संकटे टळतील घोर । गुरुपरंपराष्टक पठणाने ॥
स्वामींवरती गुरुकृपा झाली । वृत्ती स्वस्वरूपी मिळाली ।
समाधी अवस्था अनुभवली । स्वामींनी त्या समयी ॥
श्रीसद्गुरू हरदास । आज्ञापिती स्वामींस ।
करावे दक्षिणयात्रेस । आता तुम्ही निश्चये ॥३०॥
श्रीसद्गुरुआज्ञा प्रमाण । यात्रेसाठी प्रयाण ।
स्वामींनी केले तीर्थाटन । एक वर्ष कालावधी ॥
स्वामी जाती उत्तरेस । पाहती केदारनाथास ।
नमस्कार करिती बद्रिनारायणास । हिमालयातील वास्तव ।
अत्यंत थंड वारे वाहती । अंगारवरी फक्त कौपिन असती ।
*दिशा हेच वस्त्र पांघरती । महायोगी दत्तस्वामी ॥
दिनभर असे अनशन । फक्त करिती जलपान ।
न घेती एकही अन्नकण । महातपस्वी दत्तस्वामी ॥
झाडे असती घनदाट । अतिशय कठीण वाट ।
परिस्थिती असे बहु बिकट । हिंस्र श्वापदांची संचार ॥
ऐसे कठीण प्रसंग । परि स्वामी दत्तनामी दंग ।
दिसे फक्त भक्तीरंग । दत्तस्वामींच्या मुखावरी ॥
दत्तस्वामी हिमालयात । अनेक चमत्कार पाहत ।
सिद्धयोग्यांची दर्शने होत । विविध गुहेत दत्तस्वामींना ॥
हजारो वर्षांपासून । समाधीत राहून ।
सिद्ध बसले ध्यान लावून । दत्तस्वामी पाहती तयांना ॥
जमिनीपासून अधांतरी । सिद्ध बैसती आसनावरी ।
काही राहती वृक्षांभीतरी । अगम्य असती ह्या गोष्टी ॥
दत्तस्वामींचेसुद्धा दर्शन । ह्यातील काही सिद्ध घेऊन ।
साक्षात दत्तात्रेयांसी पाहून । नतमस्तक होती ॥
दत्तस्वामी साक्षात दत्तात्रेय । जैसी पात्रता तैसे दर्शन होय ।
तीर्थयात्रा हिमालय । करुनी स्वामी येती स्वस्थळी ॥
माहूरक्षेत्री पुनरागमन । मनी आले करावे दत्तध्यान ।
रेणुकामातेचे घेऊन दर्शन । केले सर्व तीर्थस्थान
दत्तशिखरावरी एकांतस्थान । बैसले घालून स्थिरासन ।
सुरू झाले दत्ताचे ध्यान । मंत्र अष्टाक्षरी जपोनी ॥
श्रीसद्गुरू हरिदास । ह्यांनी दिलेल्या दत्त मंत्रास ।
श्रद्धेने करिता ध्यानास । श्रीदत्तगुरु भेटतील ॥
परंपरा संत एकनाथांची । जाणीव सामर्थ्याची ।
आवर्तने मंत्रजपाची । करिती स्वामी एकांती ॥ ३ ५॥
जिथे अनुष्ठान करिती । हिंस्र पशू फिरती ।
घनदाट झाडे असती । चहूबाजूंनी तेथे ॥
दत्तशिखरावरी जाण्यास । पाऊलवाट नसे खास ।
संतांचा असे निवास । भरती परंपरेतील तेथे ॥
बारा वर्षे केले तप । व्यत्यय आणिती ताप आप ।
दत्तगुरुंच्या समीप । ध्यानी असती स्वामी ॥
दत्तगुरू विचार करिती । केव्हढी शिष्याची भक्ती ।
प्रगट व्हावे ह्याच्या पुढती । परंपरा घेऊनी आपली ॥
परंपरेतील सिद्धांस । घेऊ दे शिष्याच्या दर्शनास ।
ओळख होईल जनांस । सिद्ध परंपरेची त्या वेळी ॥ ४०॥
आणि तो उगवला सुदिन । प्रगटले अत्रिनंदन ।
रूप मलंगाचे घेऊन । स्वामींपुढती तेधवा ॥
स्वामींच्या मस्तकावरी । हातातील छडी ठेऊनी बरी ।
म्हणती वत्सा उघड तरी । तुझे नेत्र आता ॥
ध्यान पावले भंग । उजळले स्वामींचे अंतरंग ।
रोमांचित झाले अंग । मलंग दत्तप्रभूंसी पाहुनी ॥
श्वेत अश्व विशाल असे । त्या अश्वात विश्वरूप असे ।
ब्रह्मांड सामावलेले दिसे । स्वामींना त्या अश्वामध्ये ॥
त्या अश्वाच्या पुढती । जनार्दनस्वामी उभे असती ।
केशरी श्वेत पताका त्यांचे हाती । एकनाथही दिसती तेथे ॥ ४५ ॥
यदु अलर्क मागुती । मलंग स्वामींसी सेविती ।
तयांसी चवऱ्या ढाळिती । ऐसे दृश्य पाहती स्वामी ॥
जैसे निळोबांस्तव तुकोबा आले । शबरीगृही श्रीराम पातले ।
तैसे स्वामींसाठी नाथ आले । कलियुगात सदेह पुनश्च ॥
मलंगप्रभू वदले स्वामींसी । काय हवे आता तुजसी ।
स्वामी वदले द्यावे पादुकांसी । पुनीत करावे दत्तराया ॥
छडी अन् प्रसाद पादुका । मलंगप्रभू देती विवेका ।
ठेऊनी पादुका मस्तका । आनंदभरित होती स्वामी ॥
नाथ महाराज सांगती । परंपरेची देती माहिती ।
ज्ञानपटाची महती वर्णिती । ज्ञानेश्वरी असे आधार ॥ ५० ॥
स्वामी करिती स्तुती । आत्मानंद पावती ।
स्वस्वरूपी लीन होती । स्तुतीपर पद म्हणती ॥

॥ पद ॥
दत्त माझे गुरू मलंग अवतार । दाविती मजला पैलतीर ।
मज पामरासी दर्शन देती । होऊनी आरूढ अश्वावरती ॥
अलर्क यदु अन् जनार्दन । संत एकनाथ देती दर्शन ॥
प्रसाद पादुका पवित्र ही छडी । भवबंधनाचे पाश तोडी ॥

॥ ओवी ॥

सर्वांच्या चरणावरती । स्वामी मस्तक ठेविती ।
त्यानंतर अंतर्धान पावती । परंपरेसहीत मलंगप्रभू ॥
हा अध्याय जो वाचेल । दत्तासी तो आवडेल ।
श्रीसद्गुरुंची कृपा होईल । करितो वैभव नमन ॥५३॥

इति श्रीसद्गुरूसच्चिदानंदचरितामृते श्रीदासवैभव विरचिते द्वितीयोSध्यायः