श्रीनाथलीलामृत - अध्याय २ रा

श्रीगणेशाय नमः ॥
जय जय वेदवंद्या त्रिभुवनसुंदरा । मायाचक्रचाळका लीलावतारा । भक्तमानसचकोरचंद्रा । करुणासमुद्रा श्रीहरि ॥१॥
शंखासुरें वेद हरिले ॥ तुवां मत्स्यरुपातें धरिलें । समुद्रमंथनीं कूर्मे रक्षिलें । वाराह प्रसिह्द अवतारें ॥२॥
प्रल्हादास्तव नरहरि । कयाधूकांतातें विदारी । वामन होऊनि बळी द्वारीं । याचक होसी निर्धारें ॥३॥
मातृकैवारें परशधरें । निक्षत्री केली मही वीरें । सूर्यवंशीं रघुवीरें । दशानन संहारिला ॥४॥
गोकुळीं झाला श्रीकृष्ण । कंस चाणूर मर्दन । वसुदेवदेवकीस मुक्त करोन । उग्रसेन स्थापिला ॥५॥
कुलींत बौध्दावतार । यास्तव झाला अनाचार । कलंकी पुढें होणार । धीर न धरवे प्रजेतें ॥६॥
तोंपर्य़ंत उल्कापात । होतसे आतां निभ्रांत । जरी होसी कृपावंत । तरी स्थिति बरवी सर्वांची ॥७॥
विधि म्हणे कर्मलोप । कलींत झालें महत्पाप । जरी होसी तूं सकृप । अवतार घेसी तरी बरें ॥८॥
स्वयें साधूंचे कैवारें । सगुणस्वरुप अवतरे । अधर्म निवटोनि एकसरें । गोब्राह्मण रक्षी तूं ॥९॥
धर्म स्थापक दुष्टमर्दना । तूं अवतरसी जनार्दना । पापदमना धर्मवर्धना । सत्सुखसदना तूं ॥१०॥
ऐसें ऐकोनि करुणावचन । वदता झाला मधुसूदन । साधुवेषें अवतरोन । भूभार हरीन मी स्वयें ॥११॥
विबुध गर्जती जय जय शब्दें । ब्रह्मांड कोंदे प्रतिशब्दें । महाऋषि भक्तवृंदें । वंदिते झाले विष्णूतें ॥१२॥
कमलोद्भव कमलारमण । निर्जरासह पाकशासन । यक्षादि गंधर्वगण । येते झाले कैलासा ॥१३॥
मणिमय सिंहासनीं त्रिनेत्र । पयःफेनधवल पंचवक्त्र । आम्नाय स्तुतिस्तोत्र । सदा वर्णिती जया ॥१४॥
कैसास ते कैवल्यप्राप्ति । निर्जर विमानीं भाविती । कोटिचंद्रदीप्ति । शुभ्रकांति शोभला ॥१५॥
चारी दिशेस चार पुरुषार्थ । पूर्वद्वारीं अमरनाथ । दक्षिणदिशे प्रेतनाथ । पश्चिमेवरुण विराजे ॥१६॥
उत्तरदिशेचा अधिपति । वैश्रवण जया म्हणती । तो परमप्रिय पशुपति । इष्ट आराध शिव तया ॥१७॥
अष्टदिशे अष्टभैरव । अष्टौ दिकपाळ अष्टभाव । अष्टसिध्दि सभैरव । अष्टवसु तिष्ठती ॥१८॥
अकरा रुद्र द्वादश गभस्ति । नवग्रह नवविध भक्ति । नक्षत्रें सदेह बैसती । श्रृतिस्मृतिपुराणे ॥१९॥
सजा राग भार्या छत्तीस । राग उपराग सदेह विलस । चतुर्दश विद्या रुपस । सप्तस्वर ते सदेह ॥२०॥
सप्तकोटी मंत्र प्रसिध्द । आणिक नवविध । नाना वल्ली मंत्र औषध । स्त्रियारुपें गच्छती ॥२१॥
नारद तुंबर विद्याधर । सनक सनंदन सनत्कुमार । अष्टनायिका सुंदर । नृत्य करिती सभेंत ॥२२॥
वसिष्ठ विश्वामित्र बादरायण । भृगु अंगिरा दधीची जमदग्न्य । गौतम भारद्वाज कुंभोद्भव जाण । बकदाल्भ्य इत्यादि ॥२३॥
मार्कंडेय उपमन्यु कपिलसिध्द । नवनाथ चौर्‍यांशी सिध्द । मत्स्येंद्र गोरक्षही प्रसिध्द । अगाध प्रताप जयांचा ॥२४॥
शुक वामदेव दत्तात्रेय । अठ्ठ्यांशीं सहस्त्र ऋषिवर्य । सर्व आले मुनिवर्य । शिवदर्शनातें आनंदे ॥२५॥
यक्ष गुह्यक पादोदर । शेष वासुकी तक्षक समग्र । हाहाहूहू आणि किन्नर । कैलासशिखरीं येताती ॥२६॥
सिध्द साधु निर्जर ऋषि । योगि हटयोगी तापसी । जे समाधिस्थ बद्रिकाश्रमासी । भविष्य जाणोनि पातले ॥२७॥
कैस कैलासी कैवल्यदानी । कैवारी पाहिला निर्जरगणीं । कळिमळविध्वंसक शूळपाणी । कंजज पुरंदरे निरखिती ॥२८॥
कोटिचंद्र्कळादीप्ति । तेवी शंकर अंगकांति । पंचानन द्विपंचहस्तीं । सायुध कुरंग मिरविले ॥२९॥
व्याघ्रचर्मपरिधान । द्वितीय गजचर्मप्रावरण । मुंडमाळा भस्मलेपन । इंदु भाळीं सुप्रभ ॥३०॥
कर्पूरगौर गौरीरमण । नीलग्रीव सुहास्य वदन । अंधकमर्दन त्रिलोचन । पन्नगभूषित भूषणीं ॥३१॥
त्रिशूळपाणी पिनाकधर । खट्‍वांगडमरुमंडितकर । जटाकलाप गंगाधर । आम्नायां पार न लागे ॥३२॥
आदिपुरुष ईशान्येशा । व्योमकेशा श्रीमहेशा । जगन्निवासा विश्वेशा । तूं अविनाश शाश्वता ॥३३॥
विश्वाद्या विश्वेश्वरा । विश्वसृज्या विश्वंभरा । विश्वरुपा विश्वोध्दारा । विश्वरक्षका तुज नमो ॥३४॥
बालार्क ओळीनें पंक्ति । निरभ्री जेवीं उदया येती । तैसे छ्त्रध्वज मिरविती । शिवमस्तकीं सतेज ॥३५॥
कंजज निर्जर जयजयकार । वेद स्तविती महारुद्र । अनेक शास्त्रें स्तुतिस्तोत्र । हर हर घोषें गर्जती ॥३६॥
वामांकी मृडानी । अर्धांगी सुप्रभ भव्य भवानी । आदिशक्ति व्यापिनी । नारी नटेश्वर वदती पैं ॥३७॥
गजानन षडानन । वीरभद्र बळिवर्धन । काळभैरव काळदमन । नंदिकेश्वर विराजे ॥३८॥
चंड प्रचंड शिवगण । कीर्तिमुखें सत्किर्तिवर्णन । आदरें चामरें ढाळोन । पार्श्वभागी तिष्ठती ॥३९॥
जय जयाजी त्रिपुरांतका । जय जयाजी कलिमलनाशका । काय पाहासी कलिकौतुका । सुखकारका दयाळा ॥४०॥
भवभयहारका भवानीवरा । भस्मभूषित भाळनेत्रा । भेदतमनाशका भास्करा । भद्रकारका शिव भर्गा ॥४१॥
हर हर हर भवसंहारा । हर हर हर ईशान्येश्वरा । हर हर हर शिवशंकरा । हर हर हर मां पाहे ॥४२॥
शिव शिव मंगलनामा । शिव शिव तूं कैवल्यधामा । शिव शिव हा प्रेमा । शिव शिव शब्दीं अखंड ॥४३॥
शिवसिंधुस्तुतिमंथनीं । अमर आवेशले अपार स्तवनीं । पीयूष अभयवरदवाणी । सुधा विबुधां लाभलें ॥४४॥
मत्स्यरुप हा मत्स्येंद्र । गोरक्ष जो विष्णु अवतार । धरील स्वयें इंदिरावर । मदंश आचार्य सत्वर । पुढें होईल जाण पां ॥४७॥
मत्स्येंद्र वदे पंचानन । तुम्ही पुढें शीघ्र जाऊन । जनांते सन्मार्गी लावून । जगदोध्दार करावा ॥४८॥
नृप मदांध होऊन पूर्ण । विषयासक्त मदिरापान । नसे गुरुसांप्रादायी ज्ञान । त्यांते बोधून उध्दरीं ॥४९॥
मी होईन आचार्य शंकर । नास्तिकांचा करुन संहार । धर्मस्थापक अवतार । माझा होईल निश्चयें ॥५०॥
ऐसें वदोनि अपर्णारमण । परम संतोषले अमरगण । जयजयकारें हरहरस्मरण । नमन करिती साष्टांगीं ॥५१॥
पुन्हा वदे पशुपति । कलीची झाली अतिप्रवृत्ति । मी अवतरेन निवृत्ति । निवृत्तिधर्म स्थापीन ॥५२॥
विष्णु होईल ज्ञानेश्वर । सोपान होईल चतुर्वक्त्र । मुक्ताई चित्कळा सुंदर । मुक्तिपंथदायक जे ॥५३॥
तंव श्रोते करिती प्रश्न । मत्स्येंद्रोत्पत्ति करी कथन । जी जी अवश्य वदोन । यथामति अनुवादूं ॥५४॥
कोणे एके अवसरी । कैलासीं ध्यानस्थ मदनारी । समीप असे गौरी । विचार करी मनांत ॥५५॥
ध्यान झाले विसर्जन । उमा विनवी कर जोडून । कोणाचें करितां जपध्यान । हें निरोपा मज स्वामी ॥५६॥
तुम्ही सर्व देवांचे आराध्यदेव । देवाधिदेव महादेव । असोनि भासे मज अपूर्व । सदा ध्यान कवणाचें ॥५७॥
मी अर्धांगी असोनि तुम्हांपासी । आणि कापटय करितां मजसीं । जटाजूटीं स्वर्धुनीसी । मज न कळतां ठेविलें ॥५८॥
हे काय जी श्लाघ्य तुम्हांतें । मी असोनि अर्धांगाते । मज सांगावें निरुतें । कृत्रिम हें टाकोनी ॥५९॥
शंकर वदे गिरिजेप्रति । नसतेंच पुससी मजप्रति । असोनि अन्योन्यप्रीति । तरी निश्चितीं द्वैत कां ॥६०॥
हें तूं न पुसें मज । स्त्रियांसी न वदावें गुज । गुह्याद्गुह्य नसे सहज । अवाच्य निज हें असे ॥६१॥
जो निष्कळंक नित्यानंद । जो निष्प्रपंच निर्द्वद्व । निरामय निःसंग अभेद । निराभास निर्गुण ॥६२॥
जें परेहुनि परात्पर । अवाच्य वाचे अगोचर । चराचरीं संचलें साचार । त्याचा विचार पुससी तूं ॥६३॥
जें अलक्ष्य लक्ष्यातीत । जें अजपा जपातित । नामा अनामातीत । गुणातीत स्वरुप जो ॥६४॥
डोळ्यांवीण पाहाणें । श्रवणांवीण परिसणें । करांवीण देणें घेणें । चाखणें रसनेवीण पैं ॥६५॥
चरणावीण करी गमनें । वदनेवीण बोलणें । अक्रिये क्रिया करणें । अकर्तेपणें कर्तृत्व ॥६६॥
हे निर्गुणाचे भूषण । देहातीताचें लक्षण । सर्वाधराचें प्रावरण । निराधारी वर्तत ॥६७॥
जे चहुं शून्याहूनि पर । क्षरातीत अक्षर । सर्वसाक्षी निरंतर । अपार पार नेणवे ॥६८॥
जे सर्वांहूनि अतीत । वस्तु जे परिच्छेदरहित । व्याप्त परिपूर्ण ओतप्रोत । सर्वव्यापक परि वेगळा ॥६९॥
अज अजित अव्यय । अचल अढळ ज्योतिर्मय । पूर्ण परब्रह्म अद्वय । अस्तो दयावीण पैं ॥७०॥
जें परंज्योति परब्रह्म । अनाम नाम परंधाम । परेहुनि परंकाम । योगी वर्म जाणती ॥७१॥
जें चिच्छक्तीचें वैभव । जें परात्पर शिव । सबाह्य भरलें विश्व । तेंचि सेव्य मज असे ॥७२॥
तेंचि माझें आराध्य दैवत । अनंत ब्रह्मांडें इच्छें निर्मित । जें अखंड अव्यय शाश्वत । ध्यान ध्यात तेंचि मी ॥७३॥
चिदाब्धीचे बुद्बुद । अनेक ब्रह्मांडे विशद । तेंचि ब्रह्मास्मि सोऽहं शब्द । सदा जपतों तयातें ॥७४॥
ऐसें परिसोनि उत्तर । भवानीस भासे चमत्कार । म्हणे मृगनाभी सुंदर । कस्तुरीतें मी नेणे ॥७५॥
कृपा करोनि दयार्णवा । उपदेश सत्वर मज द्यावा । जें निजगुज पुरातन ठेवा । साठवा कर्णपुटांत ॥७६॥
गिरिजे वदलीस बरवें । उपदेशस्थळ निगूढ असावें । उपदेशितां पंचतत्त्वें । ब्रह्मौव होतीं सर्वही ॥७७॥
मग सुमनयानी आरोहन । करिता झाला पंचानन । मग गिरिजासहवर्तमान । क्षिरार्णवातें पातलें ॥७८॥
क्षीराब्धिरत्नें पैल पुलिन । एकांती कांतेसहवर्तमान । तेथें सुवर्णन्यग्रोध निर्मून । स्नान भवानी करीतसे ॥७९॥
तें निर्विकार निर्जन । उन्मनीचें निकेतन । जें कैवल्याचें आयतन । सघन प्रकाश शीतळ ॥८०॥
जे तुर्येचें विहारस्थळ । जें उन्मनीवल्लीचें फळ । ते समाधिस्थान केवळ । अचळ अढळ निर्मळ जें ॥८१॥
सायुज्यतेचें सौभाग्य । तें शंकरस्थ्ळ वैराग्य । तें योग्यांचे निजभाग्य । उदया येत ते स्थळ ॥८२॥
तेव्हां हिमनगजावर । धरी आदिनाथ अवतार । चतुर्भुज मनोहर । त्रिशूल डमरू हस्तकीं ॥८३॥
विशाळ भाळ आकर्ण नेत्र । भस्मलेपन चारुगात्र । काषायमेखळा सुंदर । अर्धचंद्र मस्तकीं ॥८४॥
दोहों भागीं मुद्रा श्रवणीं । उपदेशग्रहणी सोमतरणी । गुप्त राहिले तये स्थानी । आत्मसार्थका निजहेतू ॥८५॥
कटितटीं वज्रकौपीन । शैली शृंगी नाथभूषण । व्याघ्रचर्म मृगाजिन । वज्रासनीं बैसले ॥८६॥
सौंदर्ये मदन किंवा चंद्र । शिवा सौंदर्यी तत्पर । सांडणें करोनि शरीर । दग्ध होय निजांगे ॥८७॥
मुखशशी निरखून । इंदु होय लज्जायमान । षोड्शकळा त्यागून अर्ध राहे शिवमौळी ॥८८॥
अनंतरविप्रकाशघन । असंख्य विद्युल्लता एकवटून । चपळा चपळत्व त्यागून । प्रकाशमान स्थिरावली ॥८९॥
गंगासागरसंगम होतां । स्नान सारी जगन्माता । पर्तोनि येतां मागुता । श्रीआदिनाथ वंदी ॥९०॥
संकल्पविकल्पातीत मन । गिरिजे होई सावधान । धन्य धन्य आजिचा दिन । महत्सधन तुज लाभे ॥९१॥
तूं माझी अर्धांगवासी । आतां प्रतारणा काय तुजसी । एकाग्र होऊनि मानसी । परिसीं मंत्रराज हा ॥९२॥
न्यासमुद्रा पद्मासनीं । करी ती मैनाक भगिनी । उन्मनीवस्त्रें आच्छादोनि । मंत्रश्रवनीं प्रगटवी ॥९३॥
वाजती अनाहताचे तुरे । प्रकाश कोंदे एकसरें । तेथें आपपर दुसरें । भेद नुरे सर्वथा ॥९४॥
योगसिध्दि प्रगटोन । भ्रूसंकेतेंकरोन । विदेह उपरती होऊन । उन्मनीसंगे जातसे ॥९५॥
अपर्णा जाय पर्णावया । प्रणव ओंकारी प्रणव प्रिया । तेथें ओंपुण्येकरोनियां । तुर्यालग्ना लावितसे ॥९६॥
सामरस्याचे बोहल्य़ावरी । शिवशक्ति साजिरी । अभेद जेवीं सिंधुलहरी । लवणजळन्यायेसी ॥९७॥
जेवी दीप आणि ज्योति । किरणे आणि गभस्ती । कीं चंद्र आणि दीप्ती । अभेदें असती ज्यापरी ॥९८॥
पुष्प तेथें सुगंध । वाद्य तेथेंचि नाद । कीं सुख तेथें आनंद । अभेदपणें वर्तत ॥९९॥
नृप तेथें ऐश्वर्य । स्वरुप तेथें सौंदर्य । कळा तेथें चातुर्य । गांभीर्य समुद्री वसतसे ॥१००॥
इकडे कथा वर्तली कैसी । अमर पातले कैलासासी । गण गंधर्व यक्ष ऋषि । शिवदर्शनासी पातले ॥१॥
प्रदोषसमयीं दर्शनोद्देष । वंदनातें पातले त्रिदश । सिंहासनीं नसे महेश । विबुध आश्चर्य करिताती ॥२॥
शिवगणां पुसती निर्जर । कोणे कार्या गेले त्रिनेत्र । गण वदती शिवचरित्र । ब्रह्मादिकां नेणवें ॥३॥
पुष्पकीं पार्वतीरमण । एकांता गेले न लगतां क्षण आम्ही राहिलों शिवाअज्ञेन । ये स्थळीं जाणिजे ॥४॥
तों वैकुंठी गेला ब्रह्मनंदन । वार्ता पुसे रमारमण । कोठें काय वर्तमान । निवेदन करी मज ॥५॥
येरु वदे विमानयानी । आरुढोनि गेली शिवभवानी । क्षिरसमुद्रपैलस्थानी । जातां नयनी देखिले ॥६॥
धन्य धन्य आजिचा दिवस । उमेसी होत उपदेश । संधि साधून ह्रषीकेश । अविलंबें जावें तुम्हीं ॥७॥
रमाह्र्दयारविंदमिलिंद । शिवमहिमा जाणोन मुकुंद । येता झाला आनंदकंद । क्षीरार्णवी ते काळी ॥८॥
गुप्तरुपें मधुकैटभारी । प्रवेशता झाला मगरोदरी । नीलकंठही क्षीरसागरी । जाणून गुप्त राहे निजांगें ॥९॥
उपदेशीत हिमनगबाळी । सावध म्हणे चंद्रमौळी । हुंकार दिधला ते वेळीं । मगरोदरीं विष्णूनें पै ॥११०॥
प्रतिशब्द परिसोन । चमकला त्रिलोचन । देवी समाधि विसर्जोन । सावध झाली ते वेळी ॥११॥
मग वंदी आदिनाथ । मी कृतार्थ झालें सनाथ । धन्य दैव परमार्थ । स्वार्थ साध्य जाहला ॥१२॥
अंबिकेस वदे हेरंबतात । कोण दुजे जागृत तेथ । प्रतिशब्द हुंकार देत । असे गुप्त नेणवे ॥१३॥
तेव्हा विनवी भवानी । तुम्ही भरोनि उरलां त्रिभुवनी । स्थावर जंगम पाषाणी । पिणाकपाणि मज भासे ॥१४॥
तुम्ही सर्वांत व्यापक । एक असोनि भासे अनेक । जैसें भांगारी कनक । कैलासनायक तेवीं तुम्ही ॥१५॥
चराचर विश्व शिवमय । सर्वात व्याप्त सबाह्य । आतां बहु सांगूं काय । भेद ग्राशिला सर्वही ॥१६॥
पार्वतीस म्हणे धूर्जटी । क्षीरसमुद्रकल्लोळतटी । मीन गुप्त पाहे दृष्टी । जाय निकटीं ईभगमने ॥१७॥
ऐसें बोलतां त्रिनेत्र । गुप्त झाला राजीवनेत्र । शिवमायेचें विचित्र सूत्र । ते अतर्क्य सुरवरां ॥१८॥
उमा पाहे अवलोकून । तो पडिला मीन केतन । कंजाक्षी करी कवळोन । शिवासन्निध आणीतसे ॥१९॥
माझी क्रोधभयेंकरुन । गुप्त झाला जनार्दन । पडिला मीन स्तब्ध जाण । उपदेश देऊं ययातें ॥१२०॥
आदिनाथें केला अलक्षोच्चार । आदेश देत प्रत्त्युत्तर ल। जेवी कोशांतूनि दिव्य अस्त्र । दैदीप्यमान निघतसे ॥२१॥
मस्तकीं ठेऊनि अभयकर । निघे सदीप्त दिव्यसुंदर । पुरुष सकुमार कुमर । मकरोदरापासोनि ॥२२॥
जेवीं क्षीराब्धीपासोन । निष्कळंक दिसे रोहिणीरमण । कीं अभ्रांतूनि चंडकिरण । जलदबुंथी त्यागोनी ॥२३॥
स्वरुप सौंदर्य डोळस । कमनीय निमासुर रुपस । सहस्त्र मीनकेतनांस । अंगुष्ठ सरी न पवती ॥२४॥
मासामाजी मार्गशीर्षमास । शुध्द पक्ष गुरुवारास । श्रवण नक्षत्र निशीं माध्यान्हास । मत्स्येंद्रनाथ अवतरले ॥२५॥
मेघगिरी गडगडाट । देवदुंदुभि संघाट । मत्स्येंद्रनाथ झाले प्रगट । वृंदारक पुष्पें वर्षती ॥२६॥
जो नाथपंथासी अंकुर । सांप्रदायवृक्ष सुंदर । योगदीक्षेच्या पत्रीं संभार । अनुभवपुष्पीं डंवरला ॥२७॥
झाला मत्स्योदरापासोन । मत्स्योदरनाथ म्हणोन । ॐकारस्वरुप त्रिलोचन । स्वयें अवतार घेतसे ॥२८॥
क्षीराब्धीचे ऐलतटीं । तिष्ठती निर्जरांच्या थाटी । जय जय शब्दाचे बोभाटी । भुवनत्रय गाजलें ॥२९॥
देव गंधर्व सर्व । नाथचरित्र पाहती अभिनव । ऐलतटीं समुच्चय समुदाव । देव गंधर्व तिष्ठती ॥१३०॥
शिवगौरीसह मत्स्येद्र । येते झाले ऐलतीर । तो तिष्ठती तेथें सुरवर । सुमनवृष्टि करिताती ॥३१॥
अनंत ब्रह्मांडें शिवच्छेन । निर्माण होती न लगतां क्षण । दिव्यमंडप उभारिला जाण । मुक्त झालरी डोलती ॥३२॥
त्रिदश करिती जयजयकार । पुष्पवृष्टि वारंवार । म्हणती मत्स्येंद्र शिव अवतार । विश्वोद्धारीं प्रगटला ॥३३॥
उमा रमा शची सावित्री । अनुसूया अरुंधती हेमपात्रीं । अक्षयवाणे घेऊन करीं । आरक्ताक्षता शिंपिती ॥३४॥
हंसयानीं चतुरानन । गरुडारुढ मधुसूदन । परस्परें भ्रूसंकेतेंकरुन । खूण जाणती अन्योन्य ॥३५॥
शंकर वदे रमापति । महत्साधनें केली युक्ति । त्रिदश मर्म नेणति । धन्य साधन साधिलें ॥३६॥
क्षीराब्धीचें क्षीरामृत । जगन्माया स्वयें वाढीत । महत्प्रसाद निर्जर भाविक । लाभ मानिती सर्वही ॥३७॥
तेथे अप्सरादिकांचें नृत्य । रंभा तिलोत्तमा मेनका सत्य । किन्नर गंधर्व आलापीत । समारंभ जाहला ॥३८॥
मत्स्येंद्ररुप मनोहर । देव निरखिती वारंवार । जेवी कमळामोदीं भ्रमर । रुंजी घाली सप्रीतीं ॥३९॥
प्रदीप्त दीप दिव्यदीप्ति । तेवीं भासे अंगकांति । आकर्ण नेत्र तळपती । सरळ नासिक साजिरें ॥१४०॥
नक्षत्रप्राय दशनश्रेणी । अधररंग माणिक्यवर्णी । मुद्रा तळपती दैदीप्य श्रवणीं । चंद्रसूर्यासारिख्या ॥४१॥
विशाळ वक्षस्थळ बाहु सरळ । मेखळावेष्टित कटिमंडळ । वज्रकौपीन अचळ अढळ । चरणयुगुळीं पादुका ॥४२॥
जो ब्रह्मज्ञानाचा कल्पवृक्ष । योगसिध्दि देणार दक्ष । जयाचें अलक्षीं सदा लक्ष । स्वयें विरुपाक्ष अवतरे ॥४३॥
साळंकार अमौल्यमणी । तडिदंबरें अरूणवर्णी । शैली शृंगी नाथभूषणी । वीरगुंठी मस्तकीं ॥४४॥
विभूति भूषित गात्रीं । कक्षे झोळी सुवर्णपात्रीं । अलक्षोच्चार सदा वक्त्रीं । स्वयें त्रिनेत्री अवतरला ॥४५॥
शंकर कृपादृष्टीं पाहोन । स्वअंकी प्रीतीने घेऊन । मस्तक करोनि अवघ्राण । उपदेश देत तयाते ॥४६॥
खेचरी मुद्रेचा संकेत । गोरच करी आदिनाथ । मौळी ठेवोनि वरदहस्त । भिक्षाटनीं अज्ञापी ॥४७॥
उमा महेश्वरचरणीं साष्टांग पदीं ठेवोनि मूर्ध्नि । वर देई शूळपाणी । जगदोध्दार करी कां ॥४८॥
मतस्येंद्ररुपडें रुपराशी । रंभा आणि मिश्रकेशी । कामाभिलाषे सक्त मानसीं । ते शक्र जाणे ते वेळीं ॥४९॥
रंभेस वदे पुरंदर । पाहिला कामदृष्टीं मत्स्येंद्र । शाप घेई साचार । जन्म घेई भूमीवरी ॥१५०॥
शापोक्ति होतांचि थोर । रंभा झाली भयातुर । मग प्रार्थी विनयोत्तर । उ:शाप द्यावा आमुतें ॥५१॥
तों वदे उःशापवाणी । मत्स्येंद्रसंगे उध्दार होऊनि । याल स्वपदी निर्वाणी । निश्चयेसीं जाण पां ॥५२॥
मल्लाळदेशी राज्याधिकारी । उभयतां जन्माल सुंदरी । चंद्रकळा नामें निर्धारी । नाथ मत्स्येंद्र भेटती ॥५३॥
तुम्हांसही होय अंगसंग । त्यासी कराल विषयभोग । तुमचा उध्दार होईल मग । गोरक्षमत्स्येंद्रदर्शनें ॥५४॥
मत्स्येंद्रातें पंचवदन । आज्ञापिती भिक्षाटन । तिही लोकी तीर्थाटण । करोनि येई मागुता ॥५५॥
बध्दहस्तें करी आदेश । मत्स्येंद्रनाथ स्वयंप्रकाश । स्तुत्युक्त श्लोकांश । तेंचि परिसोत श्रोते हो ॥५६॥

आदिनाथं गुणातीतं निरालंबस्वरुपिणम् । षड्‍दर्शनं नमामि त्वां नाथपंथप्रदर्शकम् ॥१॥
भस्मचर्चितसर्वांग कर्णमुद्रासुभूषितम् । शैलिकाषायसंवीतं ध्यायेत्तं नाथसद्गुरुम् ॥२॥

यापरी आदिनाथध्यान । स्तवूनि करी साष्टांग नमन । पुन्हा जगन्माता वंदोन । सन्निध जाऊन बैसत ॥५७॥
जननी म्हणे रे स्नेहाळा । माझ्या मत्स्येंद्रा बाळा । कुरवाळूनि मुखकमळा । वेळोवेळां चुंबीत ॥५८॥
भवानी पाहे अवलोकून । वारंवार मत्स्येंद्रआनन । षडानन गजानन । तैसा तूं प्रिय मज ॥५९॥
आज्ञा वंदोनि ते क्षणीं । निघाला मत्स्येंद्रमुनि । शिवगौरी नमुनी । जाता झाला अतिवेगें ॥१६०॥
वृषभध्वज विमानयानीं । गगनीं जाय त्वरेंकरुनि । मनपवनवेगाहूनि । गमन करी पुष्पक ॥६१॥
क्षीरोदक टाकोनि मागें । पुष्पक जाय अतिवेगें । मृडानी असे वामभागें । तो जळीं अपूर्व देखिलें ॥६२॥
हिमनगजा पाहे अधोमौळी । क्षारसिंधु देखिला ते वेळीं । कमळपत्रीं बाळ जळीं । प्रवाहित देखिले ॥६३॥
चर विमान केले स्थिर । देवी पाहे हर्षे थोर । तंव म्हणे श्रीशंकर । काय लक्षिसी कौतुकें ॥६४॥
पाहा स्वामी चंद्रमौळी । बाळ वाहातसे ये काळीं । सुकुमार तनु सांवळी । कोण कोणाचें कळेना ॥६५॥
मग म्हणे पशुपति । समुद्रपुत्र हा निश्चितीं । जालंदर तोचि व्यक्ति । शेषावतारी अवतरे ॥६६॥   
पातंजळी प्रसिध्दीसी । अवतरतसे मेदिनीसी । त्यासी आणावें मजपासीं । उपदेशदीक्षेकारणें ॥६७॥
भवानी आणीतसे शिवाजवळी । स्वहस्तें त्यातें कुरवाळी । अभयकर चंद्रमौळी । ठेविता झाला तात्काळ ॥६८॥
हस्त स्पर्शितां जाण । दिव्यदेह सकुमार होऊन । शिवचरणीं मस्तक ठेवून । म्हणे त्राहि मां पाहे ॥६९॥
जैसा हेळी ये उदयाचळीं । तें पळ डाळवृध्दि होय ते वेळीं । तेवीं जालंदरी तेय वेळीं । वयें कुमार जाहला ॥१७०॥
विमान जातसे गगनोदरीं । हर्षे निर्भर जालंदरी । जाता झाला झडकरी । उत्तर दिशा लक्षोनी ॥७१॥
पातले बदरिकाश्रमासी । निकट नारायणाआश्रमासी । वंदोनि आदिनारायणासी । केदारातें नमिलें ॥७२॥
चौर्‍यांशी सिध्द नवनाथ । भेटले तेथें मत्स्येंद्रनाथ । अनेक योगी समस्त । अनुष्ठानें करिताती ॥७३॥
मानससरोवरजीवनीं । स्नान करी मीनकेतनी । कैलासीं ये शिवदर्शनीं । प्रत्यही नेम तयाचा ॥७४॥
शिव सांगती पार्वतीप्रति । गुरुगीता यथानिगुती । केदारकल्पादि सिध्दांतीं । मत्स्येंद्र तेथें परिस तूं ॥७५॥
शिवमहावाक्य विवरण । मत्स्येंद्रा लाभले संपूर्ण । मानूनियां कृतकल्याण । स्वानंदी निमग्न जाहले ॥७६॥
मत्स्येंद्रा वदे मदनारी । तुवां सत्वर जावें पुढारी । सवें गोरक्ष निर्धारी । तो स्वयें विष्णु येईल ॥७७॥
पुढें कलियुगीही जाण । अंशअवतार होती निर्माण । परिसें तें कोण कोण । विविध नामें सांगतों ॥७८॥
गोपेंदु तो होय मदन । कानीफ तो अंगिरानंदन । मीन उद्भवे गजवदन । उशना चर्पटी जाणावा ॥७९॥
चतुरानन चौरंगीनाथ । भृंगी संभवें भर्तृहरि नेमस्त । गोरक्ष सांगेल परमार्थ । चिरकाळ चिरंजीव करील ॥१८०॥
वीरभद्रांश विक्रम । शककर्ता पराक्रम । सत्कीर्तिविषयीं त्रिविक्रम । यश सोज्वळ जयाचें ॥८१॥
तो भर्तृहरीचा कनिष्ठानुज । परोपकारी विजयी ध्वज । भविष्य होईल शेषात्मज । शालिवाहन शककर्ता ॥८२॥
गोरक्ष प्रताप करील बहुत । भूपाळ उध्दरील अगणित । तुझ्या सेवेसीं होईल रत । अनन्यभावेंकरोनि ॥८३॥
मीही वाराणसीवास । करीन तारक उपदेश । स्वपदीं नेईन जीवमात्रांस । पातका त्रास देवोनी ॥८४॥
कृतयुगीं पुष्कर तीर्थ । त्रेतायुगी नैमिषारण्य विख्यात । कुरुक्षेत्र द्वापरांत । कलींत गंगा श्रेष्ठ पैं ॥८५॥
मग गंगेसी सांगे गौरीपति । तुवां जावें सत्वरगति । स्नानपानदर्शनें निश्चितीं । त्रिविधतापीं उध्दरी ॥८६॥
सर्व तीर्थासी आज्ञा प्रमाण । पावन करा जागा येथून । गंगा वदे विनयवचन । प्रार्थोनियां महेशा ॥८७॥
स्वामी आज्ञापिला अर्थ । मान्य करिती सर्व तीर्थ । परि त्यांचें एक मनोगत । आज्ञा होतां विनविते ॥८८॥
तंव वदे कैलासनाथ । काय आशंकित तुमचें चित्त । तें सांगावें मनोगत । जें कां अपेक्षित तुमचें ॥८९॥
तीर्थे वदती तदोत्तरीं । महत्पातकें पृथ्वीवरी । पंचमहादोषाधिकारी । त्यांतें मुक्त करुं पैं ॥१९०॥
परि या दोषांचा आम्हां स्पर्श । अळुमाळ लागतां लेश । त्या पातकांचा नाश । केला पाहिजे स्वामियां ॥९१॥
कलींत कळिमळ अघ दुःसह । आम्ही सुस्नात मलापह । परी अंतःकरण शुध्द नव्हे । गुरुमंत्रावांचोनि पैं ॥९२॥
शंकर म्हणे परिसा सर्व । त्याचा आहे उपाव । तारकोपदेश मी सर्वस्व । अविमुक्तक्षेत्री देतसे ॥९३॥
जुनाट निज गुह्य प्राप्त । मत्स्येंद्र गोरक्ष प्रदीप्त । जगदोध्दारानिमित्त । उपदेश करिती पृथ्वीवरी ॥९४॥
पुढे होईल श्रीशंकर । धर्मस्थापक धरीन अवतार । नंतर विष्णुभक्त वैष्णव वीर । पराक्रमी होतील ॥९५॥
नामस्मरण कीर्तन प्रगट । मननशीळ बळियाढे उद्भट । जनांस भजनमार्ग सधट । वाट दाविती मोक्षाची ॥९६॥
जगाच्या पातकेंकरुन । तुम्ही झाला जरी मळिण । शुध्द व्हाल साधुदर्शनें । निश्चयेंसी जाण पां ॥९७॥
पाप ताप दैन्य पाही । साधुदर्शनें नुरे कांही । देही असोनि विदेही । अक्षयपद पावती ॥९८॥
तरी तुम्ही निर्भयमन । सत्वर करोनियां गमन । जडजीवांतें पावन । उध्दार करा तयांचा ॥९९॥
ऐसें शंकर अभयोत्तरीं । तीर्थे तोषली अंतरीं । नमस्कारोनि सत्वरीं । स्वस्थ स्वस्थळां जाती पैं ॥२००॥
शिव वदे रे सकुमारा । नित्य कासया येरझारा । करी सत्वर जगदोध्दारा । विचरें तूं भूमंडळीं ॥१॥
अवश्य करी आदेश । गौरीतें नमीतसे । संतोषोनि व्योमकेश । आज्ञा देता जाहला ॥२॥
तेथोनि निघे मत्स्येंद्रयती । सनातन ऋषि मार्गी येती । परस्परें वंदिती । वामदेवासी भेटले ॥३॥
ते पुसती मत्स्येंद्राप्रति । गमन करितां कोणे आर्ती । येरु वदे पार्वतीपति । आज्ञापिती तीर्थातें ॥४॥
आम्हां शिवाआज्ञेवरुन । करावें लागे तीर्थाटण । मग वदती ऋषिजन । तुम्हां तीर्थे कासया ॥५॥
तुम्ही तीर्थाचे तीर्थरुप । वायां कासया साक्षेप । तुम्ही स्वयंभु ज्योतिस्वरुप । संकल्पविकल्पांवेगळें ॥६॥
जो शुचिष्मंत शुध्दमन । सर्वाभूती ईश्वर पूर्ण । आपपर ज्यास समान । तीर्थे वंदिती तयातें ॥७॥
मननिग्रह इंदियहटीं । वज्रासन योगाचे नेहटीं । तेथें जान्हवी वसे निकटीं । तीर्थे असती त्यापासीं ॥८॥
यापरी वदोन महर्षिजन । मत्स्येंद्र देती प्रतिवचन । पिंडब्रह्मांड ऐक्यस्थान । आमुचें गमन उभयतांत ॥९॥
पिंडी तीर्थे असतीं । तेचि ब्रह्मांडाची स्थिति । उभयलोकीं जी योगगति । योगियांनी वर्तावें ॥२१०॥
कृतार्थ होऊनि परस्पर । निघते झाले नाथ मत्स्येंद्र । ऊर्ध्वगतीनें सत्वर । बदरिकाश्रमीं पातले ॥११॥
पुढील कथेचा इतिहास । अमृतातें पैज घेतसे । संतांचा दासानुदास । प्रार्थीतसे सलगीनें ॥१२॥
गोरक्षोत्पत्ति सुरस । श्रवण करावी सावकाश । एकाग्र करोनि मानस । श्रोता वक्ता उभयतां ॥१३॥
संमत सिध्दसिध्दांतग्रंथ । अमनस्क गुरुकल्पखंड गुप्तार्थ । वामदेव अपर्णानाथ । स्वयें सांगती योगातें ॥१४॥
आदि श्रीमन्नाथलीलास्वर्धुनी । आर्त श्रोतयां प्राप्त पर्वणी । सुस्त्रात श्रवणमननपणीं । निजध्यासीं असावें ॥१५॥
कीं हा नाथलीलासुधेचा सागर । त्यांत रहस्य मीन मत्स्येंद्र । स्वानंदाचा दाटला पूर । प्रेमभरतें लोटलें ॥१६॥
इति श्रीमन्नाथलीलामृतग्रंथ । श्रवणें पुरती मनोरथ । भैरवपदीं आदिनाथ । द्वितीयोऽध्याय कथियेला ॥२१७॥
संमतिश्लोक ॥२॥ ओव्या ॥२१७॥