श्रीराधा सप्तशती अध्याय-६-२

संचारणाभावगतरमोषां
संचारिसंज्ञाः कथिता रसज्ञैः॥
एते त्रयस्त्रिंशदिहाब्धिमध्ये
तद्रूपता यान्ति यथा तरङ्गाः ॥५१॥

*प्रलयका उदाहरण

जङ्घ स्थावरतां गते परिहतस्पन्दा द्वयी नेत्रयोः
- कण्ठः कुण्ठितनिस्वनो विघटितश्वासा च नासापुटी।
राधायाः परमप्रमोदसूधया धोतं पुरो माधवें
साक्षात्कारमिते जनोऽपि भनिवन्मन्ये समाधि दधे ॥

(श्रीराथाके श्रीकृष्णदर्शनजनित आनन्दका ललिता विशाखाके साथ प्रास्वादन करती है-)

तथा हि सर्वभावात्मा कृष्णः सापि च तादृशी।
गायको गानशक्त्यैव स्वमन्यांश्च सदोगतान् ॥६३॥
यथा तोषयते कृष्णः स्वशक्त्या स्वं तथा स्वकान्।
शक्तिस्वरूपा सा राधा ह्लादिनी परमेश्वरी ॥६४॥
स्वतन्त्रा सर्वमूर्धन्या रसदा रसिकेश्वरी।
परास्य शक्तिरेषा तां श्रुतिर्बहुविधां जगौ॥६५॥
वृन्दावन कृष्णसेव्यां कृष्णप्राणां रसेश्वरीम् ।
वृन्दावने कृष्णसेव्यां कृष्णप्राणां रसेश्वरीम् ।
एतामुपासते सर्वे तृण गुल्मलतादयः ॥ ६६॥
पलाशार्क करीराधा राधे राधे रटन्ति ताम् ।
क्षुद्राश्चराचरा जीवाः सखे किमुत मानवाः ॥ ६७ ॥
* परास्य शक्तिविविषैव श्रूयते ' श्वेताश्वतर० ) ।
यथा स्वल्पधनो लोके लब्ध्वा बहुधनं जनम् ।
तन्मेध्या लभते सथः सुखं नानाविधं नरः ॥६८॥
 बन्धाल्लभते सुखम् ।
शृङ्गारे मुख्यतो राधासम्बन्धोऽपेक्षितः सदा ॥६६॥
स्थायिभावाfear तु स्याद्राधायामेव केवला ।
संचारिणी भवेत्कृष्णे राधासम्बन्धतो रतिः ॥७०॥
श्रीराधासथ्यसम्बन्धाच्छृङ्गारानुभवो भवेत् ।
परिपूर्ण द्वयोरेवानुभूत्या द्विगुणो रसः ॥७१॥
श्रीगोविन्दसखीरूपे कान्ताभावे त्वपूर्णता ।
तत्रैकमात्रगोविन्दानुभूत्याऽऽस्वाद्यतेरसः ॥७२॥
सशक्तिकं रसं लब्ध्वा जीवोऽप्यानन्दवान्भवेत् ।
रसं ह्येवायमित्यादिश्रुत्याप्यर्थोऽयमीरितः ॥७३॥
आभासरसरूपोऽपि जीवो विन्दुरिव स्वयम् ।
referrari rai लब्ध्वा रसमयो भवेत् ॥७४॥
जगद्व्यापारवर्ज हि भोगताम्यं श्रुतीरितम् ।
चिन्त्येन रसास्वादो जीवस्यैव सुसिध्यति ॥७५॥
जगद्व्यापारचिन्ता तु परात्मन्येव तिष्ठति ॥७६॥
श्रीप्रिय प्रेयसः स्वात्ममुखोल्लासरसं मिथः ।
बन्ति च रसं द्वयोः ॥७७॥
तासां तु शतकोटीनां मुखोल्लासरसं पुनः ।
श्रीप्रेयसीत्रियों पीत्वा प्रमोदेते. परस्परम् ॥७८॥
रत्यादिप्रेमभेदानामास्वादोऽयं रसः स्मृतः ॥७६॥

सुकण्ठ उवाच

सखे रत्यादिभेदानामपि वर्णय लक्षणम् ।
येन तेऽतिरहस्येयं वाणी मे सुगमा भवेत् ॥८०॥

श्रीसुकण्ठजी बोले-

मधुकण्ठ उवाच

अथ रतिः

हेतवो ये रतौ प्रोक्तास्ते चोद्दीपनका रकाः ।
रतिः स्वभावजय स्यात्प्रायो गोकुलसुभ्रुवाम् ॥ ८॥

श्रीमयुकण्ठजी बोले---

साधारण सा गदिता समञ्जसा
विज्ञः समर्था प्रथिता क्रमेण या ।
कुब्जादिषु श्रीमहिषीषु गोकुले
धन्यासु गोपालसुतासु तासु सा ॥८२॥

* स्वाभाविक रतिके उदाहरण

असुन्दरः सुन्दरशेखरो वा गुणैविहीनो गुणिनां वरो वा ।
द्वेवो मयि स्यात्करुणाम्बुधिर्वा श्यामः स एवाद्य गतिर्ममायम् ॥
सहचरि हरिरेष ब्रह्मवेषं प्रपत्रः
किमयमितरथा में विद्रवत्यन्तरात्मा ।
शशधरमणिवेदी स्वेदधारां प्रसूते
न किल कुमुदबन्धोः कौमुदीमन्तरेण ॥
मणिवनातिसुलभा चिन्तामणिरिवापरा।
सुदुर्लभानन्यलभ्या कौस्तुभेन समान्तिमा ॥३॥
साधारणी सम्भोगेच्छाहेतुकेयं नातिसान्द्रा हरेस्तथा।
साक्षाद्दर्शनजन्येयं रतिः साधारणी मता ॥४॥
अस्या रतेरसान्द्रत्वात् सम्भोगेच्छा विभिद्यते ।
भोगेच्छाह्रासतो ह्रासः तद्धेतुत्वाद्रतेरपि ॥८॥

समञ्जसा

पत्नीभावकृताभिमानसबला सान्द्रा गुणादेरियं
जाता या श्रवणादिभिः क्वचिदितः सम्भोगतृष्णा पृथक् ।
स्यात्तोव हरेर्भवेन्नहि वशीकारस्तदुत्थरपि
भावः सैव समजसा निगदिता सम्भोगगर्भा रतिः॥८६॥
समर्था कंचिहिशेषं भजते समर्था
सम्भोगवाञ्छा पृथपत्र नास्ति ।
रत्या तु तादात्म्यमिता प्रियस्तु
वश्यो यया तिष्ठति सा समर्था ॥७॥
* समञ्जसा रतिका उदाहरण
का त्या मुकुन्द महती कुलशीलरूप
विद्यावयोवविणधामभिरात्मतुल्यम् ।
धीरा पति कुलवती न वृगीत कन्या
काले नृसिंह नरलोकमनोऽभिरामम् ॥
स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि
भ्रमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्ड:।
पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गवाण
यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न शेकुः॥
हेतुं विना या च भवेदकस्मात्
स्वस्य स्वभावादपि जायते या ।
सर्वार्थविस्मारकगन्धयुक्ता
ह्येषा रतिः सान्द्रतमा समर्था ॥८॥
सर्वाद्भुतानन्तविलासवीची
चमत्कृतीनां श्रियमादधाना ॥
सम्भोगवाञ्छारहिता समर्था
यस्यां सदा कृष्णसुखाभिलाषः॥८६॥
स्वात्मार्थमप्यन्यरतौ कदापि बा।
इयं महाभावदशामपि वजे
न्मृग्या विमुक्तैरपि भक्तसत्तमैः ॥१०॥

यथा

भगवत्युत्तमश्लोके भवतीभिरनुत्तमा।
भक्तिःप्रवर्तिता विष्टयानुनीनामपि दुर्लभा ॥१॥
इसके विषयमें स्वयं उद्धवजीने गोपियोंने कहा है

अथ रतेविवेचना

एषा दाढर्यमुपागता रतिरथ प्रेमा स च प्रोन्नतः।
स्नेहो मान इतीरितोऽथ प्रणयो रागोऽनुरागस्तथा ॥
नानाश्चर्यभरोऽष्टमोऽपि च महाभावाख्यया प्रोच्यते ।
रूढो यो ह्यधिरूढ इत्यभिहितं तत्रापि भेदद्वयम् ॥१२॥
बीजं चक्षुरसश्चैव गुडः खण्डः स एव हि।
शर्करा च सिता सा च यथा स्याच्च सितोपला ॥३॥
एते प्रेमविशेषा हि भावाः स्नेहादयस्तु षट् ।
प्रोच्यन्ते प्रायशः सर्वे प्रेमशब्देन सूरिभिः ॥१४॥
यस्या यादृशजातीयः कृष्ण प्रेमाभ्युदञ्चति ।
तस्यां तादृशजातीयः स कृष्णस्याप्युदोयते ॥६॥
दास्ये च वत्सले चापि कृष्णतद्भक्तयोः पुनः ।
द्वयोरन्योन्यभावस्य भिन्नजातीयता भवेत् ॥६६॥
सख्ये च मधुरे भावे समजातीयता पता
अप्रतीतौ हरिरतर्दास्यस्य स्यादपुष्टता ॥१७॥
सख्यशृङ्गारयोः सद्यस्तिरोभावो विमानकृत् ।
परं वत्सलभावस्य भवत्यल्पापि न क्षतिः॥८॥
राधामाधवयोरेव क्वापि भावः कदाप्यसौ।
सजातीयविजातीय व विच्छिद्यते रतिः ॥६॥
रसगन्धकयोरक्यात्कज्जलो जायते यथा।
भक्त्यन्त करणक्येन रतिरुत्पद्यते नृणाम ॥१०॥
रत्युत्पत्तौ भवेदन्तर्वृत्तीनां रतिरूपता।
रतिरप्रकृतवयं ह्लादिनीवृत्तिरूपिणी ॥१०॥
तदुत्पन्नाश्च ये भावाः सर्वे हाप्राकृता मताः।
तैरेव भावैर्वश्योऽयमवश्योऽपि हरिः स्वयम् ॥१०२॥
वस्तुतः स्वयमास्वादस्वरूपैव रतिस्त्वियम् ।
कृष्णादिकर्मकास्वादहेतुत्वं च प्रपद्यते ॥१०३॥

अथ रतेराभासाः

कदापि भोगादिषु सक्तचेतसा
यदीक्ष्यतेऽन्तहदि कोमलत्वम् ॥
तथाऽऽर्द्रभावो रतिलक्षणं न सा।
रतिवेदज्ञजनैस्तु कल्पिता ॥१०४॥
रतिविरक्तश्च तथा विमुक्त
विमृग्यते या सहसा न लभ्यते ॥
गोप्याऽशु कृष्णेन न दीयते सा
सदा भजभ्योऽपि रतिर्दुरापा ॥१०॥
ये भुक्तिकामा अथ मुक्तिकामाः
शुद्धा न भक्तिः क्रियते जनयः।
तेषां कथं भागवती रतिः स्यात्
कृष्णस्य सद्यो वशकारिणी या॥१०६॥
कित्वेष साधारणमानवानां
कुर्वन् चमत्कारतति हृदब्जे ।'
आभास एवास्ति रतेः सुबोधो
विज्ञस्य तच्चिह्ननिरीक्षणेन ॥१०७॥
कदाचिद् भक्तसङ्गेन तद्भक्तिपरिशीलनात् ।
सत्त्वोद्दीपनसामग्रोदेशकालादिसंगमात् ॥१०॥
भोगमोक्षादिसक्तानां कीर्तनाद्यनुसङ्गिनाम् ।
प्रायः कोमलचित्तानां रतिलक्षणलक्षितः॥१०॥
रत्याभासो भवेद्दवादज्ञानामपि चेतसि ।
स भक्तहन्नभःस्थस्य भावेन्दोः प्रतिबिम्बकः॥११०॥
रत्याभासेऽपि कल्याणमधिकं चोत्तरोत्तरम् ।
किंतु भाग्यं विना नासौ रत्याभासोऽपि जायते ॥१११॥
अयं भावाभासो हरिप्रियजनानुग्रहवशा
दकस्माद्धावत्वं भजति खलु राकाविधुरिव ।
तथा तस्मिन्नेवागसि सति तिरोभावमयते
यथामावस्यायां विधुरिति न गुप्तं रसविदाम् ॥११२॥
भावोऽप्यभावं भजते नितान्तं
भक्तापराधेन हरेरनुत्तमः॥
आभासतां वा शनकर्भजेदसौ
तन्न्यूनजातित्वमथापि वा भजेत् ॥११३॥
विना साधनं यत्र भावस्य सत्ता
ह्यकस्माद्भवेद् दृश्यमाना यदा हि।
तदा प्राग्भवीयं जनैः साधनं हि
सुचिन्त्यं सदा विघ्नबाधाभिभूतम् ॥११४॥

अथ प्रेमा

अतिस्निग्धस्वान्तो भवति ममता यत्र महती
स भावः सान्द्रात्मा कथित इह प्रेमेति रसिकैः।
न वाध्वंसाशङ्कात्र च सति निदाने बलवति
मिथो युनोर्भावप्रसितिरिह प्रेमा निगदितः॥११॥
'लोकद्वयात् स्वजनतः परतः स्वतो वा
प्राणप्रियादपि सुमेरुसमा यदि स्युः ।
क्लेशास्तदप्यतिबली सहसा विजित्य
प्रमैव तान् हरिरिभानिव पुष्टिमेति ॥११६॥
'आश्लिष्य वा पादरतां पिनष्टु मा
मदर्शनान्ममहतां करोतु वा।
यथा तथा वा विदधातु लम्पटो
मत्प्राणनाथस्तु स एव नापरः' ॥११७॥
इत्यादिलक्षणः शाखाचन्द्रन्यायेन सूरिभिः।
प्रेम्णः स्वरूपं कथितं वाच्यार्थपरिलोचनात् ॥११॥

अथ स्नेहः

आरुह्य काष्ठां परमां हि प्रेमा
प्रेमास्पदप्राप्तिप्रदीपकः सन् ।
विद्रावयत्येष यदा हृदब्ज
तं स्नेहमाहू रसिकाः कवीन्द्राः ॥११॥
स्नेहोदये जातु न तृप्तिरस्ति
पुनः पुनः स्वप्रियदर्शनादौ।
स्नेहो घृतं वै मधु चेति प्रोक्तः
द्वेधा स्वरूपेण बुध रसज्ञैः॥१२०॥
बहिर्मुखानां सङ्गेन तच्छास्त्रश्रवणेन च ।
शास्त्राभ्यासेन बहुना सजातीयातिसङ्गतः।
अपि सत्तीर्थशिष्याणां व्यते प्रेमपद्धतिः।
इष्ट मिलै ौ मन मिल, मिले भजन रस रीति ।
मिलिये तहाँ निसंक है, कीजै तिन सौं प्रीति ॥
बहुत भाँति के मत जहाँ, ताहि न जाने संग।
नव किसोरता माधुरी बिना न अपनी रंग।

घृतस्नेहः

अत्यादरश्चात्र तदीयता च
स्नेहे घृते स्यान्मिथ आदरेण ।
शीतस्वभावेन घनत्वमत्र
ज्ञेयं रस धृतवद् घृतं सः॥१२१॥
गौरवादादरो लोके हादरादथ गौरवम् ।
अन्योन्याश्रितमेवास्ति द्वयमेतत् सुनिश्चितम् ॥१२२॥
तथापि प्रेमसाम्राज्ये व्रजे ह्यादरतः सदा।
गौरवं क्रियते सर्वैः कृष्णस्याल्पवयस्यपि ॥१२३॥
गोवर्द्धनमखः शक्रपूजनाकरणं द्वयम् ।
सप्तहायनकृष्णोक्तमादृतं व्रजवासिभिः॥१२४॥
आदरो गौरवं चापि रत्यादावपि वर्तते ।
तथापि सुव्यक्ततया स्नेह एवात्र कथ्यते ॥१२५॥

मधुस्नेहः

स्नेहः प्रियेऽत्यन्तमदीयतायुक्
स्वयं सदा व्यक्तसुमाधुरीकः।
नानारसास्वादमदोष्णतायुक्
स्नेहो मधूक्तो मधुसाम्यतोऽयम् ॥१२६॥
मधुयोगाद्धृते स्वादः तथा स्नेहेऽपि जायते।
मदीयताया योगेन स्वयं मधुनि रस्यता ॥१२७॥

अथ मानः

स्नेहस्तूत्कृष्टतां प्राप्य नवीनमनुभावयन् ।
माधुर्य धारयन्वाभ्यं स मान इति कथ्यते ॥१२॥
माने त्वन्तर्गतः स्नेहो वाम्येनाच्छादितो बहिः ।
विचित्रा माधुरी माने मानिनीनां प्रसादने ॥१२॥
केचिदज्ञानिनो मानमभिमानं तु प्राकृतम् ।
मन्यन्ते तामसं भावं तेन दग्धो रसो भवेत् ॥१३०॥
श्रीहरे रासलीलायां विचित्रा रसमाधुरी।
ज्ञातुं ज्ञापयितुं शक्या कथं तैरज्ञजन्तुभिः ॥१३१॥

एक साधारण मानका उदाहरण

स्रवदनभरे कृते दृशौ तव गोधूलिभिरेव गोपबीर ।
अधुना वदनानिलैः किमेभिविरमेति भृकुटि वधार सुभ्रूः॥
जहुर्गुणमयं देहमिति वैयासगिरा।
नैर्गुण्यं रासलीलाया हरेरिति सुनिश्चितन् ॥१३२॥
दम्भवाभिमानाद्या सम्पदेषा मताऽऽसुरी।
श्रीकृष्णरासलीलायां संनिविष्टा कथं भवेत् ॥१३३॥

अथ प्रणयः

विनम्भवानयं मानः प्रणयः प्रोच्यते बुधैः ।
प्रणयस्य स्वरूपं तु विस्रम्भः कथितो बुधः॥१३४॥
स्वाङ्गे प्रियतमस्याङ्गे वस्त्रभूषादिवस्तुषु ।
सर्वत्रकत्वभावेन सम्नमो नात्र जायते ॥१३५॥

*प्रणयका उदाहरण इस प्रकार है—
क्षिप्ते वर्णकभाजने तरणिजापूरे परीहासतः
कृष्णेन ध्रुवमारचय्य कुटिलामालोकयन्ती तिरः।
राधा वक्षसिचित्रमर्धलिखितं श्रीवत्सविभ्राजिते
काश्मीरेण घनश्रिया निजकुचाकृष्टेन पूर्ण व्यधात् ॥

अथ रागः

दुःखस्य सुखरूरेण व्यक्तिश्चित्ते यतो भवेत् ।
प्रकृष्टप्रणयादेष राग इत्यभिधीयते ॥१३६॥
सम्भावनायां कृष्णस्य दर्शनार्यजितम् ।
दुःखं सुखं प्रतीयत तत्तु रागस्य लक्षणम् ॥१३७॥

रागके उदाहरण

तीवार्कसंतप्तकरालकोणभास्वन्मणीनामुपरि स्थितापि।
प्रमोबमाना प्रियमोक्य राधा स्यावक्षिलक्ष्याद्रितटे कदापि॥
श्रीचन्द्रावलीजी मिथ्या कलङ्कद्वारा भी 'श्रीकृष्णकी प्रेयसी' कहलानेके अभिमानकी सिद्धि चाहती है--
ताराभिसारक चतुर्थनिशाशशाङ्क कामाम्बुराशिपरिवर्धन देव तुभ्यम् ।
अर्थो नमो भवतु मे सह तेन यूना मिथ्यापवादवचसाप्यभिमानसिद्धिः॥

अथानुरागः

सदानुभूतं कुरुते नवं नवं
प्रियं स्वयं चापि भवेनवो नवः।
रागः स एषो झनुराग उच्यते
प्रकाशते यत्र गुणावली हरेः ॥१३८॥

अनुरागका उदाहरण

कोऽयं कृष्ण इति व्युदस्पति ति यस्तन्वि कर्ण विशन्
रागान्धे किमिदं सदैव भवती तस्योरसि क्रीडति ।
हास्यं मा कुरु मोहिते त्वमधुना न्यस्तास्य हस्ते मया
सत्यं सत्यमतौ दृगङ्गनमगादचव विद्युनिभः॥
प्रेमवैचित्त्यकं चात्र वशीकारः परस्परम् ।
प्राणहीनेऽपि जन्माप्त्यै प्रबला लालसा हृदि ॥१३॥
विस्फूतिविप्रलम्भेऽपि सन्ति भावा अनेकशः।
रसाकारत्वसम्पत्ती तरङ्गोद्भतिरद्भुता ॥१४०॥
दोऊ पर पैयाँ, दोऊ लेत है बलयाँ,
उन्हें भूलि गई गैयाँ, इन्हें गागर उठाइबो।
साधवो हृदयं मह्यं साधूनां हृदयं त्वहम् ।
मदन्यत्ते न जानन्ति नाहं तेभ्यो मनागपि ॥

प्रेमवैचित्ती

प्रियस्य संनिकर्षेऽपि प्रेमोत्कर्षस्वभावतः।
या विश्लेषधियाऽऽतिस्तत्प्रेमवंचित्त्यमुच्यते ॥
नेत्रे कज्जलमुज्ज्वलाङ्गवसनं नासापुटे मौक्तिकं
कस्तूरीमकरी कयोलपटले चेन्दीवरं कर्णयोः।
काञ्चों श्रोणितले सज कुचतटे सन्नपुरं गुल्फयो ।
राधे मामनुकम्पया कुरु भजे जल्पन्तमित्यं हरिम् ॥
आभीरेन्द्रसुते स्फुरत्यपि पुरस्तीवानुरागोत्थया
विश्लेषज्वरसम्पदा विवशधीरत्यन्तमणिता।
कान्तं मे सखि दर्शयेति दशनरुद्गणशस्यांकुरा
राधा हन्त तथा व्यचेष्टत यतः कृष्णोऽप्यभूद्विस्मितः॥
अङ्कालिङ्गनशालिनि प्रियतमे हा प्रेष्ठ हा मोहने

श्यामान रागोन्मदा।

अथ महाभावः

स्वनवसंवेद्यदशामवाप्य
यः स्वाश्रयानावृणुते प्रभावात् ।
दिव्यप्रकाशो ह्यनुराग एव
प्रोक्तो महाभावतया रसज्ञैः॥१४०॥
चामोहादतिविह्वलं निजजनं कुर्वन्त्यकस्मादही
काचित्कुञ्जविहारिणी विजयते श्यामामणिर्मोहिनी ॥
तपस्यामः क्षामोदरि वरयितुं वेणुषु जन
वरेण्यं मन्येथाः सखि तदखिलानां सुजनुषाम् ।
तपःस्तोमेनोच्चैर्वदियमुररीकृत्य मुरली
मुरारातबिम्बाधरमथुरिमाणं रसयति ।
विरहमें प्रियतमकी स्फूर्ति
यास्त्वं मयुराध्वनीन मयरानाथं तमित्यच्चकैः
संदेश वजसुन्दरी कमपि ते काचिन्मया प्राहिणोत् ।
तत्र क्षमापतिपत्तने यदि गतः त्वच्छन्द गच्छाधुना
किं क्लिष्टामपि विस्फुरन् दिशि-दिशि क्लिइनासि हा मे सखीम् ॥
श्रीद्वारकादौ महिषीगणाना
मप्यस्ति लब्धं सुशको न चैषः।
यः केवलं श्रीवजसुन्दरीणां
संवेद्यरूपः कथितो हि भावः॥१४१॥
स्वयं परानन्दमहामृतश्री
रात्मस्वरूपं नयते मनो यः।
अप्राकृता वृत्तिरिहेन्द्रियाणां
ज्ञेया रसज्ञैस्तु रहस्यविज्ञः॥१४२॥
तस्माद् व्रजे गोकुलबल्लवीनां
सर्वेन्द्रियाणामपि वृत्तिभिर्यः।
कृष्णोऽतिवश्योऽप्यथ पुत्तलीव
नृत्यत्यहो ब्रह्मशिवाधगम्यः ॥१४३॥
रूढोऽधिरूढो द्विविधो बुधैर्यः
प्रोक्तो महाभाव इति स्थविष्ठः॥
तस्यैव भेदा बहवो रस -
रुक्ताः पृथग्लक्षणलक्षिता ये॥१४४॥

अथ रूढः

यत्र सात्विकभावाः स्युरुद्दीप्ता हि विशेषतः।
स रूदास्यो महाभाव कविभिः सम्प्रकीर्तितः ॥१४५॥
निमेषमात्रविरहासहनं पावर्तिनाम् ।
हृदयक्षोभकारित्वं कल्पस्य क्षणता सुखे ॥१४६॥
खिन्नता प्रियसौख्यऽपि मिथ्यातत्कष्टशङ्कया।
मोहादीनामभावेऽपि सर्वविस्मारिता सदा ॥१४७॥
क्षणस्य कल्पतेत्याद्या यत्र योगवियोगयोः।
कृष्णाविर्भावकारित्वं महाभावस्य कीर्तितम् ॥१४॥
गोप्यश्च कृष्ण पलभ्य चिरादभीष्टं यत्प्रेक्षणे दशिषु पक्ष्मकृतं शपन्ति ।
दृम्भिह दीकृतमल परिरभ्य सस्तिद्भावनापुरपि नित्ययुजां दुरापम् ॥
तास्ताः क्षपाः प्रेष्ठसमेन नीता मयैव बन्दावनगोचरण।
क्षगार्ववत्ताः पुनरङ्ग तासांहीना मया कल्पसमा बभूवुः॥
प्रियतमके सुखमें भी दु:खको आशङ्कासे खिन्न होना
यत्ते सुजातचरणाम्बुरुहं स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय दधीमहि फर्कशेषु ।
तेनाटवीमटसि तद्वषयते न फिस्वित् कादिभिर्भमति धीभवदायुषां नः ॥
ता नाविवन्मय्यनुषणबद्धधियः स्वमात्मानमवस्तथेदम् ।
अथाधिरूढः रूढ़े प्रोक्ता येऽनुभावा रस -
स्तेभ्यः किंचित्प्राप्य वैशिष्टयमेव ।
दृश्यन्ते चेद्यत्र सर्वेऽनुभावाः
संप्रोक्तोऽयं सोऽधिरूढः कवीन्द्रः ॥१४॥
द्विधा मोदनो मादनश्चाधिरूढ
स्तयोर्लक्षणं प्रोच्यते यत्कवीन्द्रः ।
भवेन्मोदनो मोहनो विप्रयोग
बजे ह्लादिनीसारसर्वस्वमेतत् ॥१५०॥

अथ मोदनः

द्वयोर्यदा सात्विकभावदीप्ति
भवेन्महोत्कृष्टतया सहव ॥
स मोदनाख्यो ह्यधिरूढ़भावो
बजे महाक्षोभकरो निरुक्तः ॥१५॥
यतः कुरुक्षेत्रगतः सकान्तो
हरिय॑मुह्यत्प्ररुदन्नजनम् ।
व्रजस्त्रियः प्रेममहामहिम्ना
गता महत्त्वं विदितं महद्भि। १५२॥
अयं राधिकायूथ एवास्ति भावो
न सर्वत्र लक्ष्यो भवेन्मोदनाख्यः।
असौ ह्लादिनीशक्तिसारो विलासो
महाप्रेमसम्यक्चमत्कारयुक्तः॥१५३॥

अथ मोहनः

अयं मोदनो विप्रलम्भे महद्भिः
प्रियाप्रेष्ठयोः कथ्यते मोहनाख्यः।
महाविप्रलम्भीयवैवश्यहेतो
स्तदा सात्विकाः सुप्रदीप्ता भवन्ति ॥१५४॥
अत्रानुभावाः कथिता रस -
मूर्छा हि कान्तापरिरम्भणेऽपि।
स्वीकृत्य दुःखान्यतुलानि तस्य
सौख्यऽभिलाषः प्रबलः सदैव ॥१५॥
ब्रह्माण्डक्षोभकारी खगमृगजलजा यत्र सर्वे रुदन्ति
मृत्यु स्वीकृत्य तृष्णाप्यतिप्रबलतरा स्वागभूतश्च नित्यम् ।
तत्सङ्गे भूजलायरिति रसिकजनैः कथ्यते मोहनेऽस्मिन्
दिव्योन्मादाक्योऽन्ये बहद इह बुधैः कीर्तिताश्चानुभावाः ॥१५६॥
रत्नच्छायाच्छुरितजलबो मन्दिर द्वारकाया
रक्मिग्यापि प्रबलपुलकोऽदमालिङ्गितस्य ।
विश्वं पायान्मसृणयमुनातीरवानीरकुजे
राषाकेलीपरिमलभरध्यानमूना मुरारेः॥
यद्यल्पापि क्षतिरुदयते तस्य मागात्कदापि।
अप्राप्तेऽस्मिन्यदपि नगराबालिग्रा भवेन्नः
सौख्यं तस्य स्फुरति हृदि चेत्तत्र वासं करोतु ॥
हैयुरिपो तवस्त्रसंव्यानया कुजवजुललतामालम्ब्य सोत्कण्ठया।
गवगलत्तारस्वरं राधया परिभिजलचरैरप्युत्कमुत्कूजितम् ॥
तनिवहाः स्वांशे विशन्तु स्फुटं
गपत्य हन्त शिरसा तत्रापि याचे वरम् ।
पमुकुरे ज्योतिस्तदीयाङ्गन
म तदीयवमंनि धरा तत्तालवन्तेऽ
एष प्रायो राधिकायामुदेति
भावः सम्यग्मोहनो विप्रलम्भे ॥
संचारी यो मोह उक्तः कवीन्द्र -
स्तस्मादेतल्लक्षणं भिन्नमेव ॥१५७॥

अथ दिव्योन्माद:

यदा मोहनो याति कांचिद्विचित्र
गति स्यात्तदा या भ्रमामा विचित्रा।
दशा सूरिभिदिव्य उन्माद उक्तो
वदन्त्यस्य भेदानसंख्यान् रसज्ञाः॥१५॥
उघूर्णा चित्रजल्पाद्या दृष्टा भागवतेऽप्यमी।
कॅचिद् भमरगीतादौ ततो ज्ञेया मनीषिभिः॥१५॥
विलक्षणेयमुधूर्णा नानाविवशतामयी।
चेष्टास्या मोहनी ज्ञातुमशक्या रसिकैरपि ॥१६०॥
शयां कुञ्जगृह क्वचिद्वितनुते सा वाससज्जायिता
नीलानं धुतखण्डिताज्यवहृतिश्चण्डी क्वचितर्जति ।

अथ मादनः

यस्मिन् सर्वेऽपि भावा उदयमुनगताः प्रोल्लसन्तो भवेयुः
सर्वश्रेष्ठं परेभ्यः परतरमुदितं ह्लादिनीसाररूपम् ।
भावं श्रीभावनाख्यं कविरसिकजनध्येयवन्धस्वरूपं
राधायामेव नित्यं कृतनिलयमहं स्तौमि तं भावराजम् ॥१६॥
प्रात्यभिसारसम्भ्रमवती ध्वान्ते क्वचिद्दारुणे
राधा ते विरहोद्भमनमविता धत्ते न कांदा दशाम् ॥
स्वयि श्याने नित्यं प्रगयिनि विदग्धे रसनिधी
प्रिय भूगोभूषः सुदृढमतिरागो भवतु मे।
श्रीराससङ्गमे भी श्यामसुन्दरने अपनेको प्रेमका ऋणी स्वीकार किया है
नपार मेहं निजद्यसंपुजां स्वसाधुकृत्यं विबुधायुषापि वः ।
अत्रेाया अयोग्यऽप्यथ प्रबलतया जायते काचिदीर्ध्या
नित्यं भोगेऽपि भोगानुकृतिलवकणाधारमात्रस्तवादिः ।
योगे ह्येवातिचित्रो विलसति विषये स्वाश्रयः मादनाख्यो
यस्यानेके विलासाः कविजनकथिता नित्यलीलानिकुञ्ज ॥१२॥
दुर्जेयातिरहस्यास्ति मादनस्य गतिस्तु या।
निर्वक्तुं नैव शक्यत रसतत्वविदाप्यलम् ॥१६३॥
राजन्ते व्रजदेवीषु परा भावभिदास्तु याः।
ता अतय॑स्वरूरत्वान्न सम्यगिह वणिताः॥१६४॥

ईर्ष्याका उदाहरण

विशुद्धाभिः सार्ध वजहरिणनेत्राभिरनिशं
त्वमहा विद्वेषं फिमिति बनमाले रचयसि ।
तुगीकुर्वन्त्स्मान् वपुरधरिपोराशिखमिदं
परिष्वज्यापादं महति हृदये या विहरसि ॥

भोगके अनुकरणकी स्तुति

कृष्णोपमतमालाडू स्वाश्लिष्टां वीक्ष्य मालतीम् ।
इलाधमानाक्षिलक्ष्या ले कि स्थाद्राधावलोचना ॥

मधुकण्ठ उवाच

उक्ता रत्यादिभेदा ये पूर्वाचार्यगिरा सखे।
तदुदाहृतिमत्र त्वं स्वबुद्धया परिकल्पय ॥१६५॥
बसन्तदेवो विप्रोऽपि श्रीराधारसप्रक्रियाम् ।
सर्वा तत्कृपया मित्र सहसाधिजगाम ह॥१६६॥
ततो निकुञ्जलीलानामपूर्वा रसमाधुरीम् ॥
अन्वभूतत्स्वस्वरूपं च प्राप्तवान् भावनामयीम् ॥१६७॥
इति श्रीनिकुञ्जलीलारसप्रवेशो नाम षष्ठोऽध्यायः।
श्रीनिकुञ्जलीलारस-प्रवेश नामक छठा अध्याय समाप्त हुआ।