श्रीराधा सप्तशती अध्याय-६-१

सुकण्ठ उवाच

वृन्दावनपि निवसन् तदर्थ तप्तमानसः।
द्विजोऽतिकरुणं मित्र विलापं कुरुतेकथम्॥१॥
कथमस्य भवेच्छान्तिरभीष्टं च यदास्थ किम् ।
यं लब्धा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः॥२॥
वृन्दावननिवासेऽपि तद्रसानुभवं बिना।
रसलिप्सुर्न संतोष लभते मित्र कहिचित् ॥ ३॥

मधुकण्ठ उवाच

वस्तुतः प्रेयसीप्रेष्ठप्रेमामृतरसात्मकम् ।
वृन्दावनस्वरूपं हि विज्ञेयं रसिकप्रियम् ॥ ४॥
रसानुभदकालेऽपि समुत्कण्ठातिरेकतः।
सुस्थिरा नहि शान्तिः स्याद्रसमार्गे कदाचन ॥५॥
कंकर्यमस्य चाभीष्टं प्रेयस्याः प्रीतिनिर्भरम् ।
तस्यैव विमले लाभे विलापोपरतिर्भवेत् ॥६॥
निकुञ्जजनसंसच्यां स्वामिनी कृष्णवल्लभाम् ।
आत्मेश्वरी तयया ानुभूय च तां ततः॥७॥
प्रीतेरुज्जम्भणं तस्मात्कैकर्याभिरुचिस्ततः
परिगृह्योचितं देहं कैकर्यपरिनिष्ठता ॥८॥
तत्रापि प्रीतेराधिक्यं परमाभीष्टमुच्यते
तदेवविस्तराद् गुह्यं तवाने कथयाम्यहम् ॥६॥

सुकण्ठ उवाच

कोदृशश्च रसस्तस्यानुभूतिश्चापि कीदृशी
प्रेयस्याः किं नु कैकर्य केवलायास्त्वयोदितम् ॥१०॥
प्रेयसं मुख्यतो मत्वा तदङ्गत्वेन पूजनम्
अन्येषां विहितं लोके युगलाराधनं तथा ॥११॥
अपूर्वेय निकुञ्जस्य सखे कैंकर्यपद्धतिः।
साधिकार तथतस्या रहस्यं मे निरूपय ॥१२॥

मधुकण्ठ उवाच

शान्ते दास्ये तथा सख्ये वात्सल्य तु रुचिर्नृणाम् ।
भक्तिबुद्धचा प्रवृत्तानां न शृङ्गारे कदाचन ॥१३॥
मधुराख्ये रसाधीशे कामबुद्धिः प्रजायते
अतस्ते स्थूलमतयो विरक्ता नाधिकारिणः ॥१४॥
शुचिमुज्ज्वलशृङ्गारं मन्यन्ते प्राकृतं यतः।
केचिच्छ्रद्धालवोऽप्यस्मिन् रसे भागवते जनाः ॥१५॥
तात्पर्यालोचनादक्षा अतोऽप्यनधिकारिणः ।
देशपात्रादिवैशिष्ट्यसम्बन्धेन सुगोप्यता ॥१६॥
विषयान्तरवन्नायं प्रकाश्यः सर्वजन्तुषु ।
सिंहीसुपयसः पात्रमुपयुक्तं हि काञ्चनम् ॥१७॥
रहस्यत्वात्तव स्नेहात् कथ्यते हि मयाधुना
रसो वै स इति श्रुत्या स्वप्रकाशोऽपि वर्ण्यते ॥१८॥

अथ स्थायिभावः

मिथो हरेः प्रियायाश्च सम्भोगस्यादिकारणम् ।
मधुरापरपर्याया रतिः स्थायितयोच्यते ॥१९॥

अथ रसः

विभावरनुभावश्च सात्विकर्व्यभिचारिभिः ।
स्वाद्यभाना हि भक्तानां हृदये श्रवणादिभिः ॥२०॥
मधुरैषा रतिः स्थायिभावः स्यान्मधुरो रसः॥

अथ विभावाः

ज्ञेयास्तत्र विभावास्तु रत्यास्वादनहेतवः॥२१॥
ते द्विधाऊलम्बना एके परे चोद्दीपनास्तथा ।
कृष्णश्च कृष्णप्रेयस्यो बुधैरालम्बना मताः ॥२२॥
रत्याविषयत्वेन तथाऽऽश्रयतयापि च।
परस्परं विषयता ह्याश्रयत्वं परस्परम् ॥२३॥
*आलम्बन विभावके उदाहरण,
यथापदद्युति विनिर्धेतस्परपरार्धरूपोद्धति
इंगञ्चलकलानटीपटिमभिर्मनतोमोहिनी। स्फुरनवघनाकृतिः परमदिव्यलीलानिधिः
क्रियात्तव जगत्त्रयीयुवतिभाग्यसिद्धिर्मुदम् ॥
प्रणमामि ताः परममाधुरीभूतः कुतपण्यञ्जरमणीशिरोमणीः ।
उपसन्मयौवनगुरोरधीत्य याः स्मरकेलिकौशलमुदाहरन्हरी ॥
बलादक्षणोर्लक्ष्मीः कवलयति नव्यं कुवलयं
मुखोल्लासः फुल्लं कमलवनमुल्लयति च।
दशां कष्टामष्टापक्मपि नवत्याङ्गिकरुचि
विचित्रं राधायाः किमपि किल रूपं विलसति ॥
कृष्णस्य प्रेयसीनां च रत्यावे यमत्र हि
तद्भावभावितस्वान्ताः प्रेयस्यः समुदीरिताः॥२४॥
उद्दीपनास्तु ते प्रोक्ता भावमुद्दीपयन्ति ये।
मिथो हरेः प्रियायाश्च गुणाश्चेष्टाः प्रसाधनम् ॥२५॥
रतिका उद्दीपन करनेवाली गुण अादि सामग्री *(१) गुण
वामल्पियापि सेवया विहितेऽप्यागसि दुस्सह स्मितास्यम् ।
परदुःखलवेऽपि कातरं मे हरिमुवीक्ष्य मनस्तनोति तृष्णाम् ॥
तं विलासवति रासमण्डले पुण्डरीकनयनं सुराङ्गनाः।
प्रेक्ष्य सम्भूतविहारविभ्रमं बनमुर्मदनसम्भ्रमोमिभिः॥
(श्यामला सखी श्रीराधासे कहती है-)
अनङ्गरागाय बभूव सद्यस्तवाङ्गरागोऽपि किमङ्गनासु ।
उद्दामभावाय तथा फिमासीद्दामापि चामोदर ताबकीनम् ॥

अथ अनुभावाः

चित्तस्थानां तु भावानां ये भवन्त्यनुबोधकाः ।
बहिर्विकारप्राया ये अनुभावाः प्रकीत्तिताः ॥२६॥
त्रिविधास्ते त्वलंकारास्तथैवोद्धास्वराभिधाः
वाचिकाश्चेति शृङ्गारे रसिकैः परिकीत्तिताः॥२७॥

अथ अलंकाराः

सत्वजा उदयन्त्यते अलंकारास्तु विंशतिः ।
कान्तानामद्भुताः कान्ते सर्वथाभिनिवेशतः॥२८॥
भावो हावस्तथा हेला प्रोक्तास्तत्राङ्गजास्त्रयः
शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च माधुर्यच प्रगल्भता ॥२६॥
धैर्यमौदार्यमित्येते सप्तव स्युरयत्नजाः।
लीला विलासो विच्छित्तिविभ्रमः किलकिञ्चितम् ॥३०॥
मोडायितं कुट्टमितं बिब्बोको ललितं तथा ।
विकृतं चेति विज्ञेयास्तासां दश स्वभावजाः ॥३१॥
(सखी परिहासपूर्वक कहती है--)
कृष्णस्य प्रेयसीनां च रत्यादेशैंयमत्र हि
तद्भावभावितस्वान्ताः प्रेयस्यः समुदीरिताः ॥२४॥
उद्दीपनास्तु ते प्रोक्ता भावमुद्दीपयन्ति ये।
मिथो हरेः प्रियायाश्च गुणाश्चेष्टाः प्रसाधनम् ॥२५॥
रतिका उद्दीपन करनेवाली गुण आदि सामग्नी
वशमल्पिकयापि सेवया विहितेऽप्यागसि दुस्सहे स्मितास्यम् ।
परदुःखलवेऽपि कातरं मे हरिमुद्वोदय मनस्तनोति तृष्णाम् ॥
तं विलासवति रासमण्डले पुण्डरीफनयनं सुराङ्गनाः।
प्रेक्ष्य सम्भूतविहारविनमं बनमुर्मदनसम्भ्रमोमिभिः॥
(श्यामला सखी श्रीराधासे कहती है-)
अनङ्गरागाय बभूव सद्यस्तवाङ्गरागोऽपि किमङ्गनासु ।
उद्दामभावाप तथा फिमासीद्दामापि बामोवर तावकीनम् ॥
*इन सबकी विशद व्याख्या इस प्रकार है
निविकारात्मके चित्ते भावः प्रथमविक्रिया।
तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये मुह्यन्ति यत्सूरयः ।

भावका उदाहरण

पितुर्गोष्ठे स्फीते कुसुमिनि पुरा खाण्डववने
न ते दृष्ट्वा संक्रन्दनमपि मनः स्पन्दनमगात् ।
पुरो वृन्दारण्ये विहरति मुकुन्दे सखि मुदा
किमान्दोलादक्ष्णः श्रुतिकुमुदमिन्दीवरमभूत् ॥
ग्रीवारेचकसंयुक्तो भूनेत्रादिविकासकृत् ।
भावादीयत्प्रकाशो यः स हाव इति कथ्यते ।

हावका उदाहरण

साचिस्तम्भितकण्ठि कुडमलवती नेत्रालिरभ्येति ते
घूर्णन्कर्णलतां मनाग्विकसिता भ्रूवल्लरी नृत्यति ।
अत्र प्रादुरभूत्तटे सुभन्सामुल्लासकस्त्वत्युरो
" गौराङ्गि प्रथम बनप्रियवधूवन्धुः स्फुटं माधवः॥

(श्यामा श्रीराधासे कहती है

हाव एव भवेद्धेला व्यक्तः शृङ्गारसूचकः।

हेलाका उदाहरण

श्रुते वेणी वक्षः स्फुरितकुचमाध्मातमपि ते
तिरोविक्षिप्ताक्षं पुलकित कपोलंच वदनम् ।
स्खलत्काञ्चि स्वेदलिततिच्यं चापि जघनं
प्रमादं मा कार्षीः सखि चरति सच्चे गुरुजनः।

(विशाखा श्रीराधामे कहती हैं-)

सा शोभा रूपभोगाद्यैर्यत्स्यादङ्गविभूषणम् ।

शोभाका उदाहरण

धृत्वा रक्ताङ्ग लिकिसलयेनीर्पशाखां विशाखे
निष्कामन्ती व्रततिभवनात्प्रातरुणिताक्षी।
वेणीमंसोपरि विलुप्तीमर्वमुक्तां वहन्ती
लग्नास्वान्ते मम नहि बहिः सेयमद्याप्ययासीत् ॥

(श्रीकृष्ण विशाखा सखीसे कहते हैं

शोभव कान्तिराख्याता मन्मयाप्यायनोज्ज्वला।

कान्तिका उदाहरण

प्रकृतिमधुरमतिढिमत्राप्युदञ्च

त्तरुणिमनवलक्ष्मीलेखयाऽलिङ्गिताङ्गी।
वरमवनविहाररद्य तत्राप्युदारा
मदयति हृदयं मे रुन्धती राधिकेयम् ॥

(श्रीकृष्ण सुबलसे कहते हैं--)

कान्तिरेव क्योभोगदेशकालगुणादिभिः।
उद्दीपितातिविस्तारं प्राप्ता चेद्दीप्तिरुच्यते॥

दीप्तिका उदाहरण

निमीलनेत्रश्रीरचटुलपटीराचलमरु
निपीतस्वेदाम्बुस्त्रुटदमलहारोज्ज्वलकुचा ।
निकुञ्ज क्षिप्ताङ्गी शशिकिरणकिमोरिततटे
किशोरी सा तेने हरिमनसि राधा मनसिजम् ॥
(रूपमञ्जरी अपनी सखीसे कहती है--)
माधुर्यं नाम चेष्टानां सर्वावस्थासु चारुता।

माधुर्यका उदाहरण

असव्यं कंसारे जशिरसि धृत्वा पुलकितं
निजयोण्यां सव्यं करमनजुविष्कम्भितपदा ।
दधाना मूनिं लघुतरतिरःसंसिनमिय
वभौ रासोत्तीर्णा मुहुरलसमूर्तिः शशिमुखी।
(रतिमञ्जरी दूरसे अपनी सखीको दिखाती है-)
निश्वात्वं योगेषु बुधैरुक्ता प्रगल्भता ।

 धैर्यस्थिरा चित्तोन्नतिर्या तु तद्धर्यमिति कोयते ।

धैर्यका उदाहरण

श्रौदासीन्यधुरापरीतहृदयः काठिन्यमालम्बतां
काम श्यामलसुन्दरो मथि सखि स्वरी सहत्रं समाः।
किंतु भ्रान्तिभरादपि क्षणमिदं तत्र प्रियेभ्यः प्रिये
चेतो जन्मनि जन्मनि प्रणयितादास्यं न मे हास्यति ।

(श्रीराधा नववृन्दासे कहती है-)

औदार्य विनयं प्राहुः सविस्थागतं बुधाः ।

औदार्यका उदाहरण

कृतज्ञोऽपि प्रेनोज्ज्वलमतिरपि स्फारविनयो
ऽप्यभिज्ञानां चूडामगिरपि कृपानीरविरपि ।
यदन्तःस्वच्छोऽपि स्मरति न हरिगोकुलभुवं
ममदेदं जन्मान्तरदुरितदुष्टद्रुमफलम् ॥
यथाप्रियानुकरणं लीला रम्यैर्वेशक्रियादिनिः।

लीलाका उदाहरण

मृगमदकृतचर्चा पोतझौशेवबासा
रुचिरशिखिशिखण्डाबद्धधम्मिल्लपाता।
अनूनिहितमंसे वंशमत्त्वाणयन्ती
कृतमधुरिपुदेशा मालिनी पातु राधा।
(रतिमञ्जरी अपनी सखीसे कहती है--)
गतिस्थानासनादीनां मुखनेवादिकर्मणाम् ।
तात्कालिकं तु वैशिष्ट्यं विलासः प्रियसङ्गाजम् ।

विलासका उदाहरण

अध्यासीनमम कदम्बनिकट क्रीडाकुटीरस्थली
भाभीरेन्द्रकुमारमत्र रभसादालोकयन्त्याः पुरः।
दिग्घा दुग्धसमुद्रमुग्धलहरीलावण्यनिस्यन्दिभिः
कालिन्दी तब दृक्तरङ्गितभरस्तन्यङ्गि गङ्गायते॥
(अभिसारिका श्रीराधासे वृन्दादेवी कहती हैं-)..
माकल्पकल्पनाल्पापि विच्छित्तिः शान्तिपोषकृत ।

विच्छित्तिका उदाहरण

माकन्दपत्रेण मुकुन्बचेतःप्रमोदिना मारतकम्पितेन् ।
रक्तेन कणभिरणीकृतेन राधामुखाम्भीयहमुल्ललास ॥
(वृन्दा नान्दीमुखोसे कहती है-)
वल्लभप्राप्ति वेलायां मबनावेशसम्भ्रमात् ।
विनमो हारमाल्यादिभूषास्थानविपर्ययः ॥

विभ्रमका उदाहरण

धन्ये कज्जलमुक्तवामनयना पने पदोढाङ्गादा।
सारङ्गि ध्वनदेकनपुरधरा पालि स्खलनमेखला।
गण्डोद्यत्तिलका लङ्गि कमले नेत्रापितालक्तिका
मा घावोत्तरलं त्वमत्र मुरली दुरे कलं कूजति ॥
(मुरलीका कलनाद सुनकर विभ्रान्त होकर दौड़नेवाली गोपाङ्गनायोंसे कोई सखी कहती है
अधीनस्थापि सेवायां कान्तस्यानभिनन्दनम् ।
विभ्रमो दामतोद्रेकात् स्यादित्याख्याति कश्चन ॥
परन्तु अन्य याचार्य इसे विब्बोकके अन्तर्गत मानते हैं। प्रियतम द्वारा की गयी सेवाके अनभिनन्दनका उदाहरण
त्वं गोबिन्द मयासि किं नु कबरीबन्धार्थमयथितः
क्लेशेनासमबन एवं चिकुरस्तोमो मुवं दोषि मे
वक्त्रस्थापि न मार्जनं कुरु घनं धर्माम्बु मे रोचते
नैवोत्तंसय मालतीर्मम शिरः खेदं भरेणाप्स्यति ॥
गर्वाभिलाषरुदितस्मितासूयाभयक्रुधाम् ।
संकरीकरणं हर्षादुच्यते किलकिञ्चितम् ॥

किलकिञ्चितका उदाहरण

अन्तः स्मरतयोज्ज्वला जलकणव्याकीर्णपक्ष्मा कुरा
किंचित्पाटलिताञ्चला रसिकलोसिक्ता पुरः कुञ्चती।
रद्धायाः पथि माधवेन मधुर व्याभुग्नतारोत्तरा
राधायाः किलकिञ्चितस्तबकिता दृष्टिः श्रियं वः क्रियात् ॥
कान्तस्मरणवार्तादौ हृदि तद्भावभावतः।
प्राकटयमभिलाषस्य मोट्टायितमुदीयते ॥

मोट्टायितका उदाहरण

न बूते क्लमबीजमालिभिरलं पृष्टापि पाली यवा
चातुर्येण तवनतस्तव कथा ताभिस्तदा प्रस्तुता।
तां पीताम्बर जम्ममाणददनाम्भोजा क्षणं शृण्वती
बिम्बोष्ठी पुलकविउचितवती फुल्लां कदम्बश्रियम् ॥

(वृन्दादेवी श्रीकृष्णसे कहती हैं--)

प्राप्ते प्रियतमस्पर्शत्प्रीतावपि सम्भ्रमात ।

बहिः क्रोधो व्यथितवत्प्रोक्तं कुट्टमितं बुधैः ॥

(८) विव्वोक

इष्टेऽपि गर्वमानाभ्यां विवोकः स्यादनादरः।

गर्वमे अनादरका उदाहरण

प्रियोक्तिलक्षण विपक्षसंनिधौ
स्वीकारितां पश्य शिखण्डमौलिना।
श्यामातिवामा हृदयंगमानपि
सर्ज दरानाय निरास हेलया।

मानके कारण अनादरका उदाहरण

हरिणा सखि चाटनण्डली क्रियमाणामवमन्य गन्युतः।
नवृधाच सुशिक्षितामपि स्वयमध्यापय गौरि शारिकाम् ॥
(कलहान्तरिता गौरीसे उसकी सखी कहती है-)
विन्यासभनिरङ्गानां भूविलासमनोहरा।
सुकुमारा भवेद्यत्र ललितं तदुदीरितम् ॥

ललितका उदाहरण

सभ्रूभङ्गमनङ्गबापजननीरालोकयन्ती लताः
सोल्लासं पवपङ्कजे दिशि दिशि प्रेलोलयन्स्युज्ज्वला।
गन्धाकृष्टधियः करेण मृदुना व्याधुन्वती षट्पदान्
राधा नन्दति कुञ्जकन्दरतटे वृन्दावनधीरिव ॥
(श्रीकृष्ण दूरसे श्रीराधाको देखकर उनकी छविका वर्णन करते हैं-)
'हीमानेयादिनिर्यन नोच्यते स्वविवक्षितम् ।
व्यज्यते चेष्टवैवेदं विकृतं तद्विदुर्बुधाः ॥३१॥

लज्जासे विकृतका उदाहरण

निशमन्य मुकुन्द भन्नुशाददयितमत्र सुन्दरी।
न गिराभिननन्द किंतु सा पुलकेनंद कपोलशोभिना ॥
(मुवल श्रीकृष्णले कहते है--)

मानसे विकृतका उदाहरण

मय्यासक्तवति प्रसाधनविधी विस्मृत्य चन्द्रग्रह
तविज्ञप्तिसमूत्सुकापि बिजहाँ मौनं न सा मानिनी ।
माधुर्यपोषकत्वेन भौग्ध्यं चकितमित्यपि ।
मुनेरसम्मतत्वेऽपि रसिकः स्वीकृतं द्वयम् ।
यथोचितममी जया माधवेऽपि मनीषिभिः ॥३२॥
किंतु श्यामलरत्नसम्पुटदलेनावृत्य किंचिन्मुखं
सत्या स्मारयति स्म विस्मितमसो मामौपरागीं श्रियम् ॥
(द्वारकामें भगवान् श्रीकृष्ण उद्धवसे कहते हैं-)

ईर्ष्यासे विकृतका उदाहरण

वितर तस्करि मे मुरलीं हृतामिति मदुद्धरजल्पविवृत्तया।
भृकुटिभंगुरमर्कसुतातटे सपदि राधिकयाहमुदीक्षितः॥
(बीकृष्ण सुबलसे कहते हैं--)
ज्ञातया यज्ञवत्पृच्छा प्रियाग्ने मौग्ध्यमीरितम् ।

मौग्ध्यका उदाहरण

कास्ता लताः क्व वा सन्ति केन वा किल रोपिताः।
कृष्ण मत्कणन्यस्तं यासां मुक्ताफलं फलम् ॥
अथोद्भास्वराः उद्धासन्ते यत्स्वगात्रे तस्मादुद्धास्वरा- मताः।
नीव्युत्तरीयधम्मिल्लस्रसनंतनुमोटनम् ॥३३॥
जृम्भा प्राणस्य फुल्लत्वं निःश्वासो हुंकृतिस्तथा।
नृत्यं विलुठितं गोतं क्रोशनं चानपेक्षता ॥३४॥
भूम्यालोकोऽट्टहासश्च घूर्णा हिक्कादयस्तथा।
ते शीताः क्षेपणाश्चेति यथार्थाख्या द्विधोदिताः ॥३५॥
शीताः स्युर्गीतजृम्भाद्या नृत्याद्याःक्षेपणाभिधाः ॥३६॥
(सत्यभामा पूछती है--)
चकित--भयका स्थान न होनेपर भी प्रियतमके सामने अधिक भयभीत होना 'चकित' कहलाता है
प्रियाग्ने चकितं भीतेरस्थानेऽपि भषं महत् ।

चकितका उदाहरण

रक्ष रक्ष मुहरेष भीषणो धावति श्रवणचम्पकं मम ।
इत्युदीर्य मधुपाद्विशङ्किता सस्वजे हरिणलोचना हरिम् ॥
(कोई सखी अपनी सखीसे कहती है-)

' अथ वाचिकाः

आलापोऽथ विलापश्च संलापश्च प्रलापकः ।
अनुलापोऽपलापश्च संदेशश्चातिदेशकः ॥३७॥
अपदेशोपदेशौ च निर्देशो व्यपदेशकः
वाचिकाः कथिता एते द्वादशामी मनीषिभिः ॥३॥

* उद्भास्वरका एक उदाहरण

स्फुरति मुरद्विषि पुरतो दुरात्मनामपि विमुक्तदे गौरि ।
नाद्भुतमिदं यदीथुः संयमिनस्ते कचा युक्तिम् ॥
कठोरा भव मद्वी वा प्राणास्त्वमसि राधिके ।
अस्ति नान्या चकोरस्य चन्द्रलेखां विना गतिः ॥
परं सौख्यं हि नैराश्यं स्वैरिण्यप्याह पिङ्गला।
तज्जानतीनां नः कृष्णं तयाप्याशा दुरत्यया ॥
उत्तिष्ठारातरौ मे तरुणि मम तरोः शक्तिरारोहणे का
साक्षादास्यामि मुग्धे तरणिमिह र देराख्यया का रतिमें।
वार्तेयं नौत्रसङ्ग कथमपि भक्तिा नावयोः संगमार्था
वार्तापीति स्मितास्यं जितगिरनजितं राधयाऽराधयामि ॥
करोति वादं मुरली रली रली बजाङ्गनाहन्मथनं थनं थनम् ।
ततो विदूना भजते जते जते हरे भवन्तं ललिता लिता लिता ॥
इस उदाहरण में 'रलो रलो', 'थनं थन', 'जते जते', 'लिता लिता'-ये शब्द निरर्थक है।
कृष्णः कृष्णो नहि नहि तापिच्छोऽयं वेणुर्वेणुर्नहि नहि भङ्गोद्घोषः।
गुञा गुञ्जा नहि नहि बन्धूकाली नेत्रे नेत्रे नहि नहि पद्मद्वन्द्वम् ॥
(बन्धूक पुष्प, स्थलकमल तथा तमाल वृक्ष--तीनों एक ही स्थानपर आसपास थे; उन्हें देखकर श्रीराधा ललिता से कहती हैं-)
अपलाप---किसीके पूर्वकथित वाक्यको दूसरे अर्थमें योजित करके बोलना 'अपलाप' कहलाता है। यथा--
फुल्लोज्ज्वलवनमालं कामयते का न माधवं प्रमदा।
हरये स्पृहयसि राधे नहि नहि वैरिणि वसन्ताय ।
व्याहर मथुरानाये मम संदेशप्रहेलिकां पान्य।
विकला कृता कुहभिलभते चन्द्रावली क्व लयम् ॥
(चन्द्राबलीकी सखी पद्मा एक पथिकसे कहती है-)
वृथा कृयास्त्वं विचिकित्सितानि मा गोकुलाधीश्वरनन्दनात्र ।
गान्धविकाया गिरमन्तरस्थां वोगेव गीति ललिता व्यनक्ति ।
(वृन्दा श्रीकृष्णसे कहती है-)
मुग्धे यौवनलदमोविद्युद्विभ्रमलोला
त्रैलोक्याभूतरूपो गोविन्दोऽतिदुरापः।
तद्वन्वावनकुञ्ज गुञ्जभङ्गसनाथे
श्रीनाथेन समेता स्वच्छन्दं कुरु केलिन् ।
(तुङ्गविद्या मानिनी श्रीरावासे कहती है-)
सेयं में भगिनी राधा ललितेयं च मे सखी।
निमहं कृष्ण तिन
अथ सात्विकाः भावैः समाक्रान्तमिदं हि चित्तं
सुकोमलं सत्त्वनितीर्यते । बुधैः।
सत्वात्तु तस्मादुदिता हि भावास्ते
सात्त्विकाः सुप्रथिताष्टसंख्याः ॥३६॥
चित्तं सबलमात्मानं सत्त्वीभूय यदा न्यसेत् ।
प्राणे च विकृतः प्राणस्तनुं संक्षोभयत्यलन् ॥४०॥
तदा भवन्त्यमी भावास्तनों स्तम्भावयः क्रमात् ।
सत्वमात्रोद्भवाः सर्वभिन्नाः सन्त्यनुभावतः॥४१॥
स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभेदोऽथ वेपथुः ।
वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्विकाः स्मृताः ॥४२॥
स्तम्भ, स्वेद, रोमाञ्च, स्वरभङ्ग, कम्प, वैवर्ण्य, अश्रु और प्रलय-ये पाठ सात्विक भाव है ॥४२॥
(विशाखा श्रीकृष्णके पूछनेपर उनसे अपना और सखियोंका परिचय देती है-)
उदयं वाञ्छति विपिने कापि चकोरी कलाधिपतेः।
श्रुत्वेति गिरं सख्या ययौ हरिः श्रीवने भ्रमितुम् ॥
प्राणो भूमिस्थितः स्तम्भं करोत्यश्रु जलस्थितः।
तेजःस्थः स्वेदवैवर्ण्य प्रलयं खमुपाश्रितः॥४३॥
प्राणः प्राणस्थितस्त्रीणि रोमाञ्चं वेपथु तथा॥
स्वरभेदं मन्दमध्यतीव्रभेदैः करोत्यसौ ॥४४॥
बहिरन्तश्च विक्षोभविधायित्वादतः स्फुटम् ।
प्रोक्तानुभावतामोषां भावता च मनीषिभिः ॥४५॥
स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयहर्षामयादिभिः ।
वपुर्जलोद्गमः स्वेदो रतिधर्मश्रमादिभिः ॥४६॥

* स्तम्भका उदाहरण

अभ्युक्ष्य निष्कं पतयालुना मुहुः
स्वेदेन निष्कम्पतया व्यवस्थिता ।
पञ्चालिका कुञ्चितलोचना कथं
पञ्चालिकाधर्ममवाप राधिका ॥
(श्रीकृष्ण मधुमङ्गलसे कहते हैं--)

स्वेदका उदाहरण

ध्रुवमुज्ज्वलचन्द्रकान्तयष्टचा विधिना माधव निर्मितास्ति राधा।
यदञ्चति ताबकास्यचन्द्र द्रवतां स्वेदभरच्छलाद्विति ॥
हर्षाद्भुतभयादिभ्यो रोमाञ्चो रोमविक्रिया।
मदसम्मदपीडाद्यस्वर्य' गदगदं विदुः ॥४७॥
रागद्वेषश्रमादिभ्यः कम्पो गात्रस्य वेपथुः।
विषादमदरोषाधवर्णान्यत्वं विवर्णता ॥४८
(ललिता श्रीकृष्णसे कहती है-)

* रोमाञ्चका उदाहरण

तं काचिन्नेत्ररन्ध्रण हृविकृत्य निमील्य छ।
पुलकाङ्गघुपगुह्यास्ते योगीवानन्दसम्प्लुता ॥
(श्रीशुकमुनि राजा परीक्षित्से कहते हैं--)

स्वरभङ्गका उदाहरण

प्रेयस्यः परमाद्भुताः कति न मे दीव्यन्ति गोष्ठान्तरे
तासां नोज्ज्वलनमभङ्गिभिरपि प्राप्तोऽस्मि तुष्टि तया।
द्विरद्य मुहुस्तरङ्गदधरग्रस्तावणेया
राधायाः सखि रोषगद्गदपदैराक्षेपवाग्विन्दुभिः ॥
अश्रु नेत्रोद्भवं वारि क्रोधदुःखप्रहर्षजन् ।
प्रलयः सुखदुःखान्यां चेष्टाज्ञाननिराकृतिः॥४६॥

* वेपथुका उदाहरण

बल्लवराजकूमारे मिलिते पुरतः किमात्तकम्पासि ।
तव पेशलास्मि पावें ललितेयं परिहरातङ्कम् ॥
(ललिता फूल चुनती हुई श्रीराधासे कहती है-)

वैवर्यका उदाहरण

विलसति किल वृन्दारण्यलीलाविहारे
कथय कथमकाण्डे ताम्रवक्त्रासि वृत्ता।
प्रसरदुदयरागग्रस्तपूर्णेन्दुबिम्बा
किमिव सखि 'निशीथे शारदी जायते द्यौः॥

(श्रीकृष्णके वक्षःस्थल में अपना ही प्रतिविम्ब देखकर किसी अन्य प्रेयसीके भ्रमसे मानवती हुई राधिकासे श्रीकृष्ण कहते है-)

अश्रुका उदाहरण

अतिक्रम्यापाङ्ग श्रवणपथपर्यन्तगमन
प्रयासेनेवाणोस्तरलतरतारं पतितयोः।
तदानीं राधायाः प्रियतमसमालोकसमये
पपात स्वेदाम्भःप्रसर इव हर्षाश्रुनिकरः॥
(जयदेव कवि कहते हैं--)
अथ व्यभिचारिणो भावाः
विशेषतो येऽभिमुखं चरन्ति
तरङ्गवत्स्थायिनमूर्जयन्तः॥
इमे हि भावा व्यभिचारिसंज्ञा
वचोऽङ्गसत्त्वरधिगम्यरूपाः ॥५०॥

व्यभिचारी भाव

(अब तैतीस व्यभिचारी भावोंको कहते हैं--)

जो विशेषतः स्थायिभावके अभिमुख तरङ्गकी तरह विचरण करते हुए उस स्थायिभावका पोषण करते हैं और वागीसे, नेत्र-भृकुटि आदि मङ्गोस तथा सत्त्वजनित अनुभावोंसे जिनका स्वरूप जाना जाता है, वे 'व्यभिचारी भाव' कहलाते हैं॥५०॥