नीतिप्रकाशिका - पञ्चमोऽध्यायः

अमुक्तप्रथमं वज्रं वक्ष्यामि तव तच्छृणु

अप्रमेयबलं वज्रं कामरूपधरं च तत् ॥१॥

दधीचिपृष्ठास्थिजन्यं सर्वतेजःप्रशामकं

वृत्रासुरनिपातार्थं दैवतेजोपबृंहितं ॥२॥

कोटिसूर्यप्रतीकाशं प्रलयानलसन्निमं

योजनोत्सेधदंष्ट्राभिर्जिह्वया चातिधोरया ॥३॥

कालरात्रिनिकाशं तच्छतपर्वसमावृतं

पञ्चयोजनविस्तारमुन्नतं दशयोजनं ॥४॥

असिमण्डलसंवीतं परितस्तीक्ष्णकोटिमत्

तटिद्गौरं च पृथुना त्सरुणा च विराजितं ॥५॥

चालनं धूननं चैव छेदनं भेदनं तथा

वल्गितानि च चत्वारि सदा वज्रं श्रितानि वै ॥६॥

ईली हस्तद्वयोत्सेधा करत्ररहितत्सरुः

श्यामा भुग्नाग्रफलका पंचांगुलिसुविस्तृता ॥७॥

संपातं समुदीर्णं च निग्रहप्रग्रहौ तथा

इलीमेतानि चत्वारि वल्गितानि श्रितानि वै ॥८॥

परशुस्सूक्ष्मयष्टिस्स्याद्विशालास्यः पुरोमुखः

अर्धचंद्राग्रकोटिस्तु मलिनाङ्गस्स्फुरन्मुखः ॥९॥

त्सरुपादस्सशिखरो बाहुमात्रोन्नताकृतिः

पातनं छेदनं चेति गुणौ परशुमाश्रितौ ॥१०॥

गोशीर्षं गोशिरःप्रख्यं प्रसारितपदद्वयं

अधस्ताद्दारुयन्त्राढ्यमूर्ध्वायःफलकांचितं ॥११॥

नीललोहितवर्णं तत्त्रिरश्रि च सुसत्त्सरु

षोडशांगुल्युन्नतं च तीक्ष्णाग्रं पृथुमध्यकं ॥१२॥

सत्कृत्य मनवे दत्तं महेन्द्रेण समुद्रिकं

प्रभुत्वसूचके लोके राज्ञां गोशीर्षमुद्रिके ॥१३॥

मुष्टिग्रहः परिक्षेपः परिधिः परिकुन्तनं

चत्वार्येतानि गोशीर्षे वल्गितानि प्रचक्षते ॥१४॥

असिधेंनुस्समाख्याता हस्तौन्नत्यप्रमाणतः

अतलत्रत्सरुयुता श्यामा कोटित्रयाश्रिता ॥१५॥

अंगुलिद्वयविस्तीर्णा ह्यासन्नरिपुघातिनी

मेखलाग्रथिनी सा तु प्रोच्यते खड्गपुत्रिका ॥१६॥

मुष्ट्यग्रग्रहणं चैव पाटनं कुंतनं तथा

वल्गितत्रयवत्येषा सदा धार्या नृपोत्तमैः ॥१७॥

लवित्रं भुग्रकायं स्यात् पृष्ठे गुरु पुरश्शितं

श्यामं पंचांगुलिव्यामं सार्धहस्तसमुन्नतं ॥१८॥

त्सरुणा गुरुणा नद्धं महिषादिनिकर्तनं

बाहुद्वयोद्यमक्षेपौ लवित्रे वल्गिते मते ॥१९॥

आस्तरो ग्रंथिपादस्स्याद्दीर्घमौलिर्बृहत्करः

भुग्नहस्तोदरशिरश्श्यामवर्णो द्विहस्तकः ॥२०॥

भ्रामणं कर्षणं चैव त्रोटनं तत् त्रिवल्गितं

ज्ञात्वा शत्रून् रणे हन्याद्धार्यस्सादिपदातिकैः ॥२१॥

कुंन्तस्त्वयोमयांगस्स्यात् तीक्ष्णशृङ्गष्षडश्रिमान्

पंचहस्तसमुत्सेधो वृत्तपादो भयंकरः ॥२२॥

उड्ढीनमवडीनं च निडीनं भूमिलीनकं

तिर्यग्लीनं निखातं च षण्मार्गाः कुन्तमाश्रिताः ॥२३॥

स्थूणस्तु रक्तदेहृस्स्यात् समीपदृढपर्वकः

पुंप्रमाण ऋजुस्तस्मिन् भ्रमणं पातनं द्वयं ॥२४॥

प्रासस्तु सप्तहस्तस्स्यादौन्नत्येन तु वैणवः

लोहशीर्षस्तीक्ष्णपादः कौशेयस्तबकांचितः ॥२५॥

आकर्षश्च विकर्षाश्च धूननं वेधनं तथा

चतस्र एता गतयो रक्तप्रासं समाश्रिताः ॥२६॥

पिनाकस्तु त्रिशीर्षस्स्यात् सिताग्रः क्रूरलोचनः

कांस्यकायो लोहशीर्षश्चतुर्हस्तप्रमाणवान् ॥२७॥

ऋक्षरोमस्तबकझल्लिवलयग्रीवदेहवान्

धूननं प्रोतनं चेति त्रिशूलं द्वे श्रिते गती ॥२८॥

गदा शैक्यायसमयी शतारपृथुशीर्षका

शंकुप्रावरणा घोरा चतुर्हस्तसमुन्नता ॥२९॥

रथाक्षमात्रकाया च किरीटांचितमस्तका

सुवर्णमेखलागुप्ता गजपर्वतभेदिनी ॥३०॥

मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च

अस्त्रयन्त्राणि चित्राणि स्थानानि विविधानि च ॥३१॥

परिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनं

अभिद्रवणमाक्षेपमवस्थानं सविग्रहं ॥३२॥

परावृत्तं सन्निवृत्तमवप्लुतमुपप्लुतं

दक्षिणं मण्डलं चैव सव्यं मण्डलमेव च ॥३३॥

आविद्धं च प्रविद्धं च स्फोटनं ज्वालनं तथा

उपन्यस्तमपन्यस्तं गदामार्गाश्च विंशतिः ॥३४॥

मुद्गरस्सृक्ष्मपादस्स्याद्धीनशीर्षस्त्रिहस्तवान्

मधुवर्णः पृथुस्कंधश्चाष्टभारगुरुश्च सः ॥३५॥

सत्सरुर्वर्तुलो नीलः परिध्या करसंमितः

भ्रमणं पातनं चेति द्विविधं मुद्गरे श्रितं ॥३६॥

सीरो द्विवक्रो विशिखो लोहपादमुखः कृषन्

पुंप्रमाणस्स्निग्धवर्णस्स्वाकर्षविनिपातवान् ॥३७॥

मुसलस्त्वक्षिशीर्षाभ्यां करैः पादैर्विवर्जितः

मूले चान्तेऽतिसंबन्धः पातनं पोथनं द्वयं ॥३८॥

पट्टिशः पुंप्रमाणस्स्याद्द्विधारस्तीक्ष्णशृङ्गकः

हस्तत्राणसमायुक्तमुष्टिः खड्गसहोदरः ॥३९॥

मौष्टिकं सुत्सरु ज्ञेयं प्रादेशोन्नति भूषितं

शिताग्रमुन्नतग्रीवं पृथूदरसितं तथा ॥४०॥

मण्डलानि विचित्राणि स्थानानि विविधानि च

गोमूत्रकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च ॥४१॥

तिरश्चीनगतान्येव तथा वक्रगतानि च

परिमोक्षं प्रहाराणां वर्जनं परिधावनं ॥४२॥

अभिद्रवणमाप्लावमधस्स्थानं सविग्रहं

परावृत्तमपावृत्तमुपद्रुतमपद्रुतं ॥४३॥

उपन्यस्तमपन्यस्तमागतं स्फालनं तथा

एतानि वल्गितान्याहुर्मौष्टिके नृपसत्तम ॥४४॥

परिघो वर्तुलाकारस्तालमात्रस्सुतारवः

बलैकसाध्यसंपातस्तस्मिञ्ज्ञेयो विचक्षणैः ॥४५॥

मयूखी कृतयष्टिस्स्यान्मुष्टियुक्ता नरोन्नता

किंकिणीसंवृता चित्रा फलिकासहचारिणी ॥४६॥

आघातं च प्रतीघातं विघातं परिमोचनं

अभिद्रवणमित्येते मयूखीं पञ्च संश्रिताः ॥४७॥

शतघ्नी कंटकयुता कालायसमयी दृढा

मुद्गराभा चतुर्हस्ता वर्तुला त्सरुणा युता ॥४८॥

गदावल्गितवत्येषा मयेति कथिता तव

अमून्यमुक्तायुधानि विंशतिर्नृपसत्तम ॥४९॥

मुक्तामुक्तपदोक्तानि द्वात्रिंशदिति निर्णयः

ब्रह्मणा निर्मितः खड्गः पृथक् ते परिकीर्तितः ॥५०॥

एतानि विकृतिं यान्ति युगपर्यायतो नृप

देहदार्ढ्यानुसारेण तथा युगपर्यायतो नृप

देहदार्ढ्यानुसारेण तथा बुद्ध्यनुसारतः ॥५१॥

यंत्राणि लोहसीसानां गुलिकाक्षेपकाणि च

तथा चोपलयंत्राणि कृत्रिमाण्यपराणि च ॥५२॥

कूटयुद्धसहायानि भविष्यंति कलौ नृप

तप्ततैलं सर्जरसो गुडलालोग्रवालुका ॥५३॥

मधुसाशीविषघटाश्शीलकानि बृहच्छिलाः

क्रकचा धूमगुलिकास्तुषांगारादिकं तथा ॥५४॥

अधर्मवृद्ध्या चैतानि भविष्यंत्युत्तरोत्तरं

साधनानि महीपाल कूटयुद्धाभिकांक्षिणां ॥५५व

हूणाः पुलिंदाश्शबरा बर्बराः पप्लवाश्शकाः

मालवाः कॐकणा ह्यान्ध्राश्चोलाः पाण्ड्यास्सकेरलाः ॥५६॥

म्लेच्छा गोयोनयश्चान्ये चण्डालाश्श्वपचाः खलाः

मावेल्लका ललित्थाश्च किराताः कुक्कुरास्तथा ॥५७॥

पापा ह्येते कथं धर्मं वेत्स्यन्ति च वियोनयः

सांकर्यदोषनिरता भविष्यन्त्यधमे युगे ॥५८॥

इत्येतत् कथितं वत्स मया लोकहितैषिणे

तुभ्यं शुश्रूषवे धर्मान् किं भूयः कथयाम्यहं ॥५९॥

इति श्रीमन्नीतिशास्त्रे नीतिप्रकाशिकायां अमुक्तायुधनिरूपणं नाम पञ्चमोऽध्यायः