साक्षात्कार - अध्याय सहावा

सद्गुरुस्वामिया रघुनाथा । पूर्णब्रह्मा कृपावंता ।
कवणाचीहि उपमा देतां । तुझी समता नव्हेची ॥१॥
ग्रंथ करावयासि लेखन । माझें सामर्थ्य नाहीं जाण ।
परि त्वां अंतरीं प्रवेशून । कवित्ववाणी वदविली ॥२॥
ऐकोनि घेईजे श्रोतेजन । मागील अध्यायीं कथा गहन ।
गिरनार - प्रदक्षिणा करून । पादुकापाशीं बैसलों ॥३॥
दत्तात्रयागुणानुवाद वर्णिता । अस्तमानासी गेला सविता ।
तंव विघ्न एक अवचिता । येतें झालें ते काळीं ॥४॥
वात सुटलासे प्रचंड । पर्जन्यधारा वर्षे अखंड ।
विद्युलता खंडविखंड । करावया धावती ॥५॥
तया पर्वताचे शिखरीं । नाहीं कोठें गुहा दरी ।
त्यामाजी दडून बैसूं तरी । नाहीं कोठें ठिकाणा ॥६॥
मग तैसेंचि घालूनि आसन । बैसता झालों अक्षईपण ।
वरोनि वर्षत असे घन । नाहीं प्रमाण तयासी ॥७॥
वाटॆ प्रलयकाळचि पातला । कीं अंतकाळ जवळी आला ।
कां दत्तात्रय क्षोभला । ह्मणोनी ऐसें वर्तलें ॥८॥
देशांत पडलें अवर्षण । ऐथेंचि कोठें पातला घन ।
असो जावो माझा प्राण । परि मी येथानि न ढळेचि ॥९॥
वर्षाव होत वरचेवरी । हुडहुडी दाटलीसे अंतरीं ।
दांतखीळ तेथें अवसरी । बसती झाली अखंड ॥१०॥
देहीं पडोनि विस्मरण । पडता झालों अचेतन ।
नाहीं कांहीं एक भान । व्याकुळ प्राण जहाला ॥११॥
तंवस एक सुवासीन । येवोनि बोलती झाली वचन ।
हा घेईरे निरजंन । प्रसाद गुरुदत्ताचा ॥१२॥
पक्क खिचडी मुष्टीभरी । ठेवोनि माझे हस्तावरी ।
तेचि काळीं ते झडकरी । मूर्छेमाजी भक्षिली ॥१३॥
रात्री झालीसे दोन प्रहर । अचेन पडिलों मी तोंवर ।
मग येवोनि देहावर । पहाता झालों सभोंवता ॥१४॥
तंव ते न दिसे सुवासिनी । पर्जन्यहि न दिसे नयनीं ।
वायू ठेला स्तब्धपणीं । सरली यामिनी सवेंची ॥१५॥
करूनिया स्वाभिस्तवन । वर्णिता झालों कीर्तिगुण ।
अंतरीं सखेदता पावून । तीव्र भाषण करितसे ॥१६॥
रे रे स्वामी दिगंबरा । दत्तात्रया पूर्णावतारा ।
कृपासंधु करुणाकरा । निर्वाण कांरे पहासी ॥१७॥
तुझें नाम स्मरत्रगामिनी । तेम काय हालें इये क्षणीं ।
नामासारिखी न दिसे करणी । मजलागीं सर्वथा ॥१८॥
तुझें नाम जगदुद्धार । करावया जगाचा उद्धार ।
घेउनि षड्भुज अवतार । सर्व दिशेसी भ्रमसि तूं ॥१९॥
बहुतां जनांसी तारिलें । जनार्दनाशीं दर्शन झालें ।
एकनाथासी भेटले । दासोपंत तीसरा ॥२०॥
इतुके कलिमाजी जाणा । मागील युगाची नाहीं गणना ।
तो मज भासे लटकेपणा । यया काळीं पहातां ॥२१॥
असो तुज संकट घातलें ह्मणून । काल पाठविलें विघ्नालागून ।
परि मी न भी सर्वथैवपणें । सत्य जाण स्वामिया ॥२२॥
जैं शूर व्याघ्रावरी गेला । चिंतोनि आपुले मरणाला ।
परि न भी त्याचे आरोळिला । हाटकोनी बोलावी ॥२३॥
तैसा देहाचा संकल्प । आदौचि केलासे निष्टंक ।
मग दर्शनाची धरोनि भूक । आलों स्वामी तुजपाशीं ॥२४॥
ऐसें बहुता प्रकारें करून । बोलता झालों निष्ठुरपण ।
तंव अस्तमानाप्रति दिन । जाता झाला ते काळीं ॥२५॥
गेली तीनप्रहर यामिनी । एकांत पाहुनिया स्वप्नीं ।
दत्तभट ब्राह्मण होवोनी । वचन झाले बोलते ॥२६॥
एथोनी जाय रे सत्वर । ह्मणोनी बोलती उत्तर ।
एक रुमाल एक वत्र । पीतवर्ण दिधलें ॥२७॥
जागृत होवोनि पाहिलें । तंव जगद्गुरु गुप्त जाले ।
वस्त्रें उशासि ठेविलें । प्रसादिक आपुलीं ॥२८॥
मग मी वदता झालों उत्तर । हे हे श्रीगुरु स्वामि - दिगंबर ।
स्वप्नीं येसी वारंवार । प्रत्यक्ष कां न भेटसी ॥२९॥
आधीं देउनिया लळा । मग कापोनि टाकितां गळा ।
हे हे दीनबंधु कृपाळा । बरें न दिसे तुजप्रती ॥३०॥
असो माझेंचि दैव खोटें । ह्मणोनि न देसि तूं भेट ।
हें कळोनि आलें स्पष्ट । मजलागीं ये क्षणीं ॥३१॥
परि थोरपणाची रीति । ऐसि नोहे हो श्रीपती ।
शरणागत आलियाप्रती । कृपादृष्टी पहावें ॥३२॥
दर्शन झालिया मजप्रती । कांहीं आशा न धरी चित्तीं ।
मी शपथ वाहतों निश्चिती । श्रवण केली पाहिजे ॥३३॥
इच्छून उपभोगप्राप्ती । जरि मागेन धनसंपत्ति ।
तरि रवरवामाजी जे पचती । ते गति होवो मजलागीं ॥३४॥
जरि सिद्धि सामर्थ्य मागेन । तरि जें गुरुवचन करी खंडन ।
तें पातक बहुदारुण । माझे माथा बैसो कां ॥३५॥
कीं गुरूनें करितां तत्वबोधन । ते शिष्य सांडी नोहे ह्मणून ।
काढूनिया विकल्प अज्ञान । करी अवमान गुरूचा ॥३६॥
तो पिशाच होवोनि बहुकाळ । होवोनि क्षुधेनें व्याकुळ ।
भक्षी आपुले मांसगोळ । ते गति होय मजप्रती ॥३७॥
एक्या दर्शना वांचून । कांहींच न बोले मी वचन ।
सर्व आशा परिपूर्ण । झाली आहे गुरुकृपें ॥३८॥
ऐसें बोलतां नेमोत्तर । दिनयामिनी गेली समग्र ।
अवघें रात्र केला जागर । डुकली आली शेवटीं ॥३९॥
तंव एक येवोनि ब्राह्मण । खडावांचा जोड देऊन ।
ह्मणे तूं जाईरे एथून । बसूं नको सर्वथा ॥४०॥
जागृत होवोनिया पाहे । तंव ब्राह्मणाचा न दिसे ठाय ।
खडावांचा जोड आहे । सव्यभागीं ठेविला ॥४१॥
मग त या खडावांसि वंदून । हृदयाप्रती लाविल्या जाण ।
मानुनिया शुभशकुन । स्वस्थ होता जहालों ॥४२॥
असो निघोनि गेले दिनत्रय । होता झाला सूर्योदय ।
होता तितका उपाय । करोनिया पाहिला ॥४३॥
आला शेवटील दिन । देह करावयाचा अर्पण ।
तंव जहाली आठवण । रघुनाथ गुरुपायांची ॥४४॥
हे सद्गुरुराया समर्था । कृपा असूं द्यावी आतां ।
तुमचे उपकार उत्तीर्णता । झालों नाहीं मी कांहीं ॥४५॥
जेव्हां आपुले चरण सुटले । तेव्हांचि माझे तीळ तुटले ।
पर्वतांतरीं मरण आलें । दैवयोगें कडोनि ॥४६॥
आतां एथोनि नमस्कार । तुम्हासि करितों साचार ।
कृपा मज दीनावर । असें द्यावी स्वामिया ॥४७॥
ऐसें मुखानें बोलून । करिता झालों मोठें रुदन ।
त्या शोकासी माझियान । न लिहवे या ग्रंथीं ॥४८॥
अंगिरा नाम संवत्सर । भाद्रपद कृष्णपक्ष साचार ।
एकादशी सोमवासर । घटिका एक दिन आला ॥४९॥
उपवासें देह झाला क्षीण । नाहीं उठावया अवसान ।
तैसाचि आवांका धरून । चंडपाषाण आणिल ॥५०॥
ठेवोनि पादुकां शेजारी । जे कां ध्यान मस्तकावरी ।
लक्षीत होतों रोमरंघ्रीं । ते मूर्ति खालीं उतरली ॥५१॥
योजुनि त्या पाषाणावरी । मानसपूजा केली बरी ।
सर्व साहित्य षोडशोपचारीं । यथासांग सर्वही ॥५२॥
घालोनिया मंगळस्नान । लेवविलें दिव्य वसन ।
नैवेद्य तांबूल आदिकरून । यथोक्त पूजा सारिली ॥५३॥
मग स्तुति आरंभिली बहुत । हे देवाधिदेव भगवंत ।
दयार्णव तूं कृपावंत । ह्मणोनि होतें ऐकिलें ॥५४॥
ते हे तुझी थोरी । सुखें असो तुझे घरीं ॥
आह्मां कासिया वाईटाबरी । दाखविसी कृपाळा ॥५५॥
दत्तात्रय स्मरत्रगामिनी । ते आजि झाली मिथ्या वाणी ।
सत्य सांडिलें थोरांनीं । परि धाकट्यांनीं सांडू नये ॥५६॥
इंद्रायणीचें सोडोनि पाणी । देह केला तव अर्पणीं ।
ते हे सर्व भाक आजी पूरवूनि । घेई नवस आपुला ॥५७॥
ऐसें करोनिया स्तवन । सवेंचि केलें आत्मचिंतन ।
सर्वसाक्षी मी परिपूर्ण । अजरामर असे मी ॥५८॥
एकाग्र स्वरूपीं लीन । होवोनि स्थिर केलें मन ।
हर्षशोकातें सोडून । निश्चलपण धरियेलें ॥५९॥
सवेंचि मेटाकुटी येऊन । उभय हस्तातें टेकून ।
मस्तक पाषाणीं तुकावून । उचलिलें मागुतीं ॥६०॥
जैसें श्रीफळ देवाप्रती । नवस करूनि फोडिती ।
शकलें वेगळालीं होतीं । क्षण एक न लागतां ॥६१॥
तया परी मस्तक उचलून । पाषाणावरी मारिलें जाण ।
भडभडा रुधिर आंतून । यावयासी लागलें ॥६२॥
सवेंचि त्यापरी दुसर्‍यानें । ताडिता झालों बहु सत्राणें ।
तंव मस्तक होवोनि छिन्नभिन्न । अचेतन पडियेलों ॥६३॥
निघोनि गेले सर्वप्राण । नाहीं कांहीं देहभान ।
कोठें पडलों हा ठिकाण । कांहींएक स्मरेना ॥६४॥
तों इतकियांत श्रीदत्तात्रय । षड्भुज मूर्ती सावयव ।
ध्यान केलें होतें बरवें । तयापरी प्रगटलें ॥६५॥
स्व - कमंडलूचें पाणी । घालते झाले माझे वदनीं ।
मस्तकावरि कर ठेवोनि । वर दवाणी बोलती ॥६६॥
सावध होई रे निरंजन । मज पाहे नेत्र उघडोन ।
तुज द्यावयासि दर्शन । दत्तात्रय मी आलों ॥६७॥
मग म्यां नेत्रानें उघडून । पहाता झालों सुहास्यवदन ।
षड्भुज मूर्तीं सगुण । तेजायमान देखिली ॥६८॥
तंव ते स्वामी दिगंबर । बोलते झाले मधुरोत्तर ।
अरे उदार होउनी देहावर । इतुका निग्रह कां केला ॥६९॥
जें जें तुवां मनीं इच्छिलें । तें तें तुजला प्राप्त झालें ।
कवित्वहि वदता आलें । ज्ञानानुभव घेऊनि ॥७०॥
आतां हि माझा घेई वर । कवित्व वदसी अतिसुंदर ।
ज्ञान हो कां वृद्धिकर । आशीर्वादें माझिया ॥७१॥
करुनिया परोपकार । करशील जनाचा उद्धार ।
हाचि माझा तूंतें वर । सफळ होवो सर्वदा ॥७२॥
खडावा आणि वस्त्रें दोन्ही । त्यांसी संरक्षी जीवाहुनी ।
ते समजोनि माझे ठिकाणीं । जतन करी सर्वदा ॥७३॥
मी सर्व व्यापकपण । असे तुझे हृदयीं वसून ।
मजवेगळा ठिकाण । नाहीं कोठें रिकामा ॥७४॥
क्षणेक होतों मी सगुण । परि अक्षयीपणें निर्गुण ।
माझें सत्यस्वरूप जाण । निराकार सर्वही ॥७५॥
सगुणरूपाचा विचार । अवघा मायिक हा प्रकार ।
ओडंबरी हे साचार । ज्ञानियासि समजली ॥७६॥
एक्या ज्ञानिया वांचून । दुजासी ठाऊकी नसे खूण ।
माझ्या शुद्धस्वरूपालागून । ज्ञानी मात्र जाणती ॥७७॥
अरे तुज मज नाहीं भेद । स्वरूपीं पाहे रे निर्द्वंद्व ।
सांडोनिया द्वैतभेद । देव - मानवीपणाचा ॥७८॥
कोणी कोणासि रे भेटावें । दिसतें तें मायिक सर्व ।
तुज ज्ञान आहे बरवें । त्या दृष्टीनें पाहे पां ॥७९॥
जें कां माझें गूढज्ञान । तें तुज कथिलें रघुनाथानें ।
दुसरें नाहीं तयाविण । सत्य सत्य त्रिवाचा ॥८०॥
मानवी न ह्मणे तो रघुनाथ । जाणें देवादिकांचा गुह्यार्थ ।
हें जाणोनियां म्यां तूतें । पूर्वीं दावोनि दीधलें ॥८१॥
आतां पाहे ज्ञानदृष्टीकरून । सर्वव्यापक मी परिपूर्ण ।
हें ब्रह्मांड पोटीं घेऊन । ढिसाळरूप धरी कां ॥८२॥
ऐसें स्वामींचें उत्तर । ऐकोनिया बहु सुंदर ।
वृत्ति केली तदाकार । ज्ञानदृष्टी करोनि ॥८३॥
तंव पाहतां पहाणें हारपलें । वस्तुपण मजचि आलें ।
देहभान सर्वहि गेलें । मुद्रा उन्मनी लागली ॥८४॥
ऐसें होतांसि सत्वर । गुप्त झाले दिगंबर ।
मग मी येवोनि देहावर । नेत्र उघडोनि पाहिलें ॥८५॥
असो अनुभवावृत्ति कडोनि । वियोग कांहीं न वाटे मनीं ॥
आनंदसिंधु उचंबळोनि । तृप्त होता जहालों ॥८६॥
अनेक जन्मींचें सुकृत । ह्मणोनि भेटले श्रीगुरुदत्त ।
दर्शन झालेंसे साक्षात । तया जगद्गुरूचें ॥८७॥
असो ज्या शिळेवरी मस्तक ताडिलें । तिचे दोन तुकडे झाले ।
मग उचलोनि टाकिले । पादुकांहूनि दूरवरी ॥८८॥
झालीं होतीं दोन शकलें । कपाळ पहिल्यासारिखें झालें ।
तीं जडोनिया गेलीं । जोडफळा सारिखीं ॥८९॥
कपाळ फुटलियाची खूण । कपाळीं शोभे सुलक्षण ।
केशापर्यंत भोवयाहून । असे वण सूक्ष्मत्वें ॥९०॥
असो रुधिर जेथें झालें पतन । तो कोरडा झाला ठिकाण ।
आरक्तता गेली निघून । पूर्ववत स्थळ झालें ॥९१॥
या ठायीं बैसून । बोलता झालों प्रेमळवचन ।
दत्तात्रयातें आठवून । स्तुति करिता जहालों ॥९२॥
हे हे स्वामिदिगंबरा । दत्तात्रया पूर्णावतारा ।
दीनबंधु करुणाकरा । धन्य धन्य तूं एक ॥९३॥
हे सर्वेश्वरा सर्वातीता । सर्वव्यापका सर्वगता ।
हे दीनबंधून अवधूता । कृपा आतां करावी ॥९४॥
आपुला नेणोनि अधिकार । मी बोललों जें जें उत्तर ।
ते क्षमा करोनि दासावर । कृपा कीजे स्वामिया ॥९५॥
दर्शनाची आशा धरून । बोलिलों मी कठिणवचन ।
जैसें वत्स क्षुधित होऊन । गोस्तनासी करांडी ॥९६॥
तयापरि जी स्वामीराया । बोलिलों मी कुशब्द वायां ।
ते कृपा करोनिया सखया । क्षमा केली पाहिजे ॥९७॥
अधमाचीं वचनें ऐकतां । थोर क्रोध न आणिती चित्ता ।
कां अंतर्यामीं सदयता । बहुत असती ह्मणोनी ॥९८॥
तैसे स्वामी दयाळ पूर्ण । अंतरीं न आणावें माझें वचन ।
करोनि कृपेचें पोषण । सर्व पोटीं घालावें ॥९९॥
ऐसें करोनिया स्तवन । बैसता झालों निवांतपण ।
तंव झालीसि आठवण । रघुनाथ गुरुचरणाची ॥१००॥
धन्य धन्य हो रघुराव । पुरविली माझी सर्व हांव ।
न भेटता सगुण देव । तरी आशा पोटीं रहाती ॥१०१॥
होवोनिया ब्रह्मज्ञान । हा हेतु पोटीं रहाता जाण ।
तरि मग जन्मासि कारण । होतों मज पुनरपि ॥१०२॥
चांग सद्गुरु समर्थ मिळाले । ह्मणवुनिया बरवें जालें ।
सगुण निर्गुण दावुनि वहिलें । अद्वैत केलें निजरूपीं ॥१०३॥
ह्मणवोनी निश्चयेंसि बरवा । आश्रयो थोरांचाचि करावा ।
तयायोगें कैवल्यठेवा । निजहातासि चढतसे ॥१०४॥
सदुगुरु असलिया समर्थ । शेष अंतरीचे मनोरथ ।
पुरवोनिया सन्मार्गपथ । लावोनिया देतसे ॥१०५॥
जैशी श्रीमंताची सुंदरी । प्रथम झाली गरोदरी ।
सहजीं डोहाळे अंतरीं । होते झाले तियेच्या ॥१०६॥
उंची मोतियांच चुना । लावोनि खावा उदंड पर्णा ।
श्रीमंतें ऐकोनी घेतां श्रवणा । मनोरथ पूर्ण करितसे ॥१०७॥
तैसा गुर समर्थ मिळाला । ह्मणोनि मनोरथ पूर्ण झाला ।
द्वैतभावा झाडा केला । देव दाविला निजदेही ॥१०८॥
जो अलक्ष लक्षातें दाविता । त्या सगुण दावितां कायसी चिंता ।
मानवासि जो देव कर्ता । त्या देव दावितां श्रम कैचे ॥१०९॥
जैसें राजियानें आपुले । दरिद्रियासी राज्यीं स्थापिलें ।
त्या भिकारपणाचे डोहोळे झाले । चणे खावे ह्मणोनिया ॥११०॥
त्याचे मनोरथ पुरवावयासी । दुर्घट काय त्या राजियासी ।
तैसें सगुण दाखवावयासी । गुरुतें श्रम न पडती ॥१११॥
जरि गुरु मिळता असमर्थ । तरी न पुरते मनीं मनोरथ ।
सगुण निर्गुण न होतें प्राप्त । नरदेह व्यर्थ जाता हा ॥११२॥
जैसी दरिद्रियाची अंगना । डोहोळा इच्छी मौक्तिकचुना ।
तो पुरवावयासि जाणा ॥ पति समर्थ नसेचि ॥११३॥
तैसा जयाचा गुरु काबाडी। त्याची दैना कोण फेडी ।
जन्ममृत्यूची हे बेडी । न तुटेची सर्वथा ॥११४॥
तैसा नोहे माझा गुरू । जो इच्छा पुरविता । कल्पतरू ।
सगुण रूप दिगंबरु । दाउनि रूपीं स्थिर केलें ॥११५॥
झालें श्रीदत्तदर्शन । आनंदयुक्त झालें मन ।
पूर्णपदप्राप्ती जाण । गुरुकृपें जहाली ॥११६॥
रघुनाथ - चरण - कमळावर । निरंजन होवोनी भ्रमर ।
सदा चित्स्वरूपीं निर्भर । रुंझी करी पूर्वत्वें ॥११७॥
श्रोते ऐकिजे माझें वचन । रघुनाथ गुरोचें महिमान ।
पुढील अध्यायीं रसाळ गहन । तें निजभावें परिसिजे ॥११८॥
इतिश्री साक्षात्कार ग्रंथ । संमत सद्गुरु रघुनाथ ।
दत्तात्रय मूर्तिमंत । गुरुकृपें भेटले ॥११९॥
॥ श्री दिगंबरार्पणमस्तु ॥