रघुनाथ पंडित - गजेंद्र मोक्ष

रघुनाथ पंडित यांच्या काव्यात इतके माधुर्य व इतका रस आहे की, ते आरंभापासून शेवटापर्यंत वाचल्यावाचून मनाची तृप्ति होत नाही व एकदा वाचले म्हणजे पुनः वाचावेसे वाटते.


गजेंद्र मोक्ष

कोठे वैकुंठ कोठे गजपतिस बळे

नक्र वोढी तटाकी ॥

तेथे जो लागवेगेकरूनि पवनसा

धावला, पावला की ॥

तो स्वामी स्मर्तृ गामी निरवधिकरुना-

सिंधु बंधू प्रणामी ॥

लक्ष्मी वत्से ललामी स्मरुनि निजमना-

मानि गायिन नामी ॥१॥

कैसा तोयचरे गजेंद्र धरिला

तो ही तया माधवे ॥

कैसा सोडविला करुनि करुना

भक्तैकह्रद्‌बांधवे ॥

हे आम्ही परिसू परीक्षदवनी-

नाथे असे बोलता ॥

जाला श्रीशुक बोलता परिसता

राजा सुखे डोलता ॥२॥

उंच योजनशते शत साजे

लांबरूंदहि तसाच विराजे ॥

तो त्रिकूटशिखरी वरि तुंगे

स्वर्णलोहरजतात्मक श्रृंगे ॥३॥

श्रृंगभिधानक विशाळ धरून भाला ।

तेणेकरूनि गिरि तो गिरितो नभाला ॥

जोपा झरे- जल-तृणे करितो मृगांची ।

जो पाझरे निजतटाकटांत सांची ॥४॥

जयावरी होय निगा नगांची ।

सदैव विश्रांति खगामृगांची ॥

जागे जयाचे उदरी दरींचे ।

विलास तेथे सुरसुंदरीचे ॥५॥

नदीनद तयावरी सजल जे तयांचे तटी ।

पटीरनिकटी वटी जटिल तांदलांचे पुटी ॥

कटी धरुन गोमटी हरिवधूटिका लेकरे ।

फले भरुनि तन्मुए करिति सन्मुखे ही करे ॥६॥

उद्यान येक ऋतुपाख्य तया त्रिकुटी ।

केले स्वतंत्र वरुणे निजकेलिसाठी ॥

नाना फुली विकसता सकळांस भासे ।

हे या मिसेकरुनि चैत्ररथास हांसे ॥७॥

चिगुरले फुलले फळले तसे ।

तरुच भूषण ते वन लेतसे ॥

सकळिका कळिकांस विकासवी ।

मधु सुवासनिवास विकासवी ॥८॥

लतेतळी रूंद निरूंद कालवे ।

गळोनि तेथे मकरंद कालवे ॥

परागही सांद्र तयांत रंगती ।

फुलांसवे भृंगतती तरंगती ॥९॥

रुचति मधुर जैसी चाम्गली तूपकेले ।

सुरुचिर रुचितैसी लागली तूपकेळे ॥

शिवति गगन तैशा नारिकेळी रसाळे ।

सहित फळकदंबे सांद्र केळी रसाळे ॥१०॥

उपरि सकंटक साचे परंतु सांचे जयांत सुरसांचे ।

घोस तसे फणसांचे षण्मासांचे तसेच वरिसांचे ॥११॥

विख्यात नामे लवलीलता जे ।

फलावलीने लवली विराजे ॥

चंद्रोदयी घोस तिचे फुलांचे ।

होती विसावे अलिनीकुलांचे ॥१२॥

दालिंबे स्वादु लिंबे कुरबकबदरी-

वृक्ष सीताफळांचे ।

जेथे, जंबूफळांचे समुदय पिकले

घोसही श्रीफळांचे ॥

वेळाचे वेल वाचे न वदवति जसे

ते तसे वेळवांचे ।

शाखी वायू जयांचे विवर रव करी

जोड जे पावयांचे ॥१३॥

तया वनी एक तटाक तोये

तुडुंबले तामरसानपाये ॥

निरंतरामंद मरंद वाहे

तपांतही यास्तव रिक्त नोहे ॥१४॥

वीतां मरंद उदरंभर बंभरांचे

जे होय मंदिरहि सुंदर इंदिरेचे ॥

ते पद्म जेथिल सहस्त्र दला धरीते ।

प्रत्यक्ष सूर्य-किरणास विसाववीते ॥१५॥

तया वनसरोवरी उमलतां सरोजे रजे ।

मिळोनि मिरवे दळी सलिल मौक्तिकाकार जे ॥

तयास सम आणिके कवण माणिके मोकळी ।

असोत जरि पोवळी दिसति कोवळी कोवळी ॥१६॥

मधुपांची खिल्लारे सरोवरामाजि कुमुदकल्हारे ।

इंदुविकासविलासे होती सकळा समान सोल्लासे ॥१७॥

अमृतही पयही म्हणवीतसे ।

मधुर सारसते जल गातसे ॥

मधुर सारस यास्तव गातसे ।

उभय होय तसी रुचि वीतसे ॥१८॥

राजहंसा तया तोयी राजहंस विसावती ।

चक्रे ही चक्रवाकांची चक्राकार विराजती ॥१९॥

ऐसे तटाक वरुणोपवनांत जेथे ।

पूर्वोक्त पर्वतवनस्थ गजेंद्र तेथे ॥

येतो कुटूंबसमवेत तृषार्त जाला ।

मार्तंडचंडकिरणी अति तप्त केला ॥२०॥

सखे मामे भाचे चुलतपुतणे आणि चुलते ।

सखेही सांगाते सळमिसळ जाले सकळ ते ॥

स्त्रियाही जावांयी तनुज निज सायीत दडती ।

सतीचे बोलावे कळतिल गजेंद्रास पुडती ॥२१॥

जो काननी विचरला चरला तृणाते ।

धुंडीतसे तृषित चिल्लर थिल्लराते ॥

तो श्रीगजेंद्र जललोभ मनी धरोनि ।

दानांबुपान करवी मधुपांकरोनी ॥२२॥

फिरत फिरत ऐसा येत होता पुढारी ।

त्व वन वरुणाचे लक्ष जाले निडारी ॥

त्वरित शिरुनि तेथे उंच वाहेस वाहे ।

तृषित गज तटाकी तुंबळे अंबु पाहे ॥२३॥

तटाकाचे तोयी हळुच उतराया चतुर तो ।

पुढारी दो पायी तनुभर उपायी उतरतो ॥

जलाते आरंभी स्वकरविवरामाजि भरितो ।

मुखापासी नेतो गजवर पितो तै वरपतो ॥२४॥

धाला जलेकरुनि सिंपितसे कपोळी ।

दानोदकावरिल भृंगकुळे उडाली ॥

आले सर्व निजकुलोद्भव ते तिहीशी ।

क्रीडा करू उतरला गज निम्न देशी ॥२५॥

वोढी सनाळ कमलांस तटी झुगारी ।

हस्तींद्र शैवललतेस उरे विदारी ॥

माथां निमग्न करितां उदकी उदेले ।

दानांबुतैलज तवंग सवंग जाले ॥२६॥

ऐसा करी जलविहार करी तटाकी ।

बाहेर सत्वर मदांध निघेच ना की ॥

नक्रे तया अवचितेंचि धरोनि पायी ।

आकर्षिले करुनि शक्ति अगाध तोयी ॥२७॥

गजबजोनि घनध्वनिभैरवे ।

गरजला गजराज घनारवे ॥

निजबले पद वोढुनि झाडि तो ।

प्रबळ नक्र मिठीस न सोडी तो ॥२८॥

जे ग्रस्त ते पद सुटू गज युक्ति दावी ।

नक्रावरी पद दुजे उचलोनि रोवी ॥

तै कटकौघ रुपतांच तळांतरंगी ।

माथा करी चपळ तोयतरंगसंगी ॥२९॥

सोंडेने सुसरीस वोढुनि जळा-

बाहेर काढू तटी ॥

पाषाणावरि आपटूनि रगडू

पाहे धरी सेपुटी ॥

तेथे कंटक टोंचले सिरकले

पानीय नासापुटी ॥

श्वासोच्छवास न होयसा गवसला

हस्ती तशा संकटी ॥३०॥

गजेंद्राचे बंधू कवळनि गजेंद्रा निजकरी ।

कडे काढू वोढू सकळ सिणलेही बहुपरी ॥

तया नाटोपेसे करुनि सुसरीने बळतसे ।

दिले झोले नेला गजवर जळी जेविं न दिसे ॥३१॥

कांहीसा उफळे जळी गज बळे

काही तळा लागतो ॥

हा बाहेर निघोनि येइल असा

लागेचना लाग तो ॥

वर्षांची शतके दहा ढकलली

तीरम्थ होते करी ॥

जे ते ही सुसरीस तो निरखिता

गेले क्षणाभीतरी ॥३२॥

विचारी तै हस्ती दृढ मज जयांचे भरवसे ।

तसेही गेले की विषम समयी सोडुनि कसे? ॥

असो आपदबंधू यदुपति कृपेचा जलनिधि ।

स्मरू बाहू, पाहू धणि वरि उभा राहिल कधी ॥३३॥

परविदारविलासविशारदे ।

क्रकचदारुण नक्र तशा रदे ॥

चगळीतो गिळितो घन वेदना ।

न वदवे मज ये मधुसूदना ॥३४॥

श्रुतिपुटी नयनी नयनांतरी ।

मज करी जल हे भरले तरी ॥

भरतसे वरिचेवरी नावरे ।

जलचरे धरिले हरि धांव रे ॥३५॥

पुच्छकंटककठोरसुरीने ।

घोर धाय रचिले सुसरीने ॥

तेवि तीसही करी करवाळी ।

श्रीहरी मज करी कुरवाळी ॥३६॥

वोणवा करुनि घांस गिळीसा ।

वोणवा गिळीसि गोपविलासा ॥

जो मदीयविपदग्नि उभा रे ।

तोतसा गिळी तसा न उभारे ॥३७॥

ज्यांत काळिय विषौघ उदेले ।

तोय ते पिउनि गोप निजेले ॥

ते हरी तव कृपारस सेखी ।

वाचले त्रिजग ही परिसे की ॥३८॥

नाच काळियफणांवरि टांचे ।

की जसान मणि ते पिल टोंचे ॥

तद्वधू तुज असे विनवीसे ।

नाचलास यदुराज विलासे ॥३९॥

माधवा मृदुरवे भरलीने ।

मोहिले जग तुवा मुरलीने ॥

ते उगाचि अधरी न धरावी ।

एक वेळ मज ते विकरावी ॥४०॥

चोज काय भुवनत्रयपोटी ।

वाहसी नगतसा नग बोटी ॥

ते असो अणुसमान मनाया ।

वागवी निजपदी यदुराया ॥४१॥

हे रजोयुत इला न शिवावे ।

हेम मानुनि तुवा निजभावे ॥

द्रौपदी पटशतावृत केली ।

बा तुझी अतुल किर्ति उदेली ॥४२॥

पद

प्राणविसाव्या रामा येसील कधी निरखति जै तुज डोळे ॥ विश्राति तयि ॥ध्रु०॥

कोणी रामरघूत्तमराघव वदता ऐसी वाणी ॥

गमते मजला आला कार्मुकपाणी ॥

निरखु तुजला ह्रदयि धरुनि सिराणी ॥

धावे उगला ॥१॥

निटिल तटीवरि ठेउनि बाहे भरल्या नेत्रनिडारे ॥

मी वाट तुझी पाहातसे अविचारे ॥

ये राघवजी; तुजविण असुनिहि सारे ॥ हा जीव न जी ॥२॥

रघुपतिपंडित भज अखंडित असता नुसता रुससी ॥

या कोपभरे किति मान वरवत अससी हे सांग खरे ॥

भावे धरिता दिससी हे काय बरे ॥

प्राणविसाव्या रामा ॥३॥

देवेंद्र जे रिचविलाच वलाहकाते ।

तै गोकुळावरि तुवा धरिले नगाते ॥

केले सुखी सकळ गोकुळगोप पाही ।

भक्तैकबांधव हरी तुजवीण नाही ॥४३॥

पोहे पसाभर करी तुज दे सुदामा ।

पोहे तयास्तव तया सदनी सुदामा ॥

तो नांदला सम जया सुरराज काही ।

भक्तैकबांधव हरी तुजवीण नाही ॥४४॥

वाचावया विजयवीर उपाय केला ।

भीष्मासमीप पणही तृणतेस नेला ॥

सारथ्य सांग रचिलेच रथी तुवाही ।

भक्तैकबांधव हरी तुजवीण नाही ॥४५॥

नाटोपतां मगधराज वृकोदराने ।

पाहून खूण समजूनि तुझ्या कराने ॥

केली पदी मग धरूनि विदीर्ण देही ।

भक्तैकबांधव हरी तुजवीण नाही ॥४६॥

जागा तुवा करविला मुचुकुंद तो की ।

काळासही करुनि भस्म निजावलोकी ॥

राहे सुखी तुज विलोकुनि मुक्तिगेही ।

भक्तैकबांधव हरी तुजवीण नाही ॥४७॥

पद

घोर हे उपेक्षा माझी आदरिली काय मुकुंदा ॥ध्रृ०॥

धांवलासि सजणा स्मरता संकटी प्रल्हादासाठी ॥

पावलासि पांचाळीते नेसविल्या अशुककोटी ॥

न दिसे ते तांतडि मोठी करुणा ये ना कां पोटी ॥

करुणावरुणालय हे गोविंदा ॥१॥

इंदिराकळवा इंद्रे वर्षता घनघनधारा ॥

गोवर्धन उचलुनि केला त्वां गोकुळलोका थारा ॥

रजनीनायककुलहीरा ॥

रजनीदिन मी यदुवीरा ॥

भजनी तव तत्पर टाकुनि धंदा ॥२॥

जेवढी अगण्ये दुरिते म्या केली प्रतिफळ घटिका ॥

तेवढीहि जरि भोगविसी तरि कैसी मात्मज सुटिका ॥

कमलासन मन्मथजनका ॥

कमलानन यादवतिलका ॥

विमला परिपलित नृप मुचुकुंदा ॥३॥

वंचनाचि अवघी मजसी करिसी तू सुरवरवरदा ॥

कांचनांबरा हरि आता येरे बा नवकुंदरदा ॥

दीनोद्धारक या बिरदा ॥ राखी गतिविजितद्विरदा ॥

रघुनायकपंडितचित्सुखकंदा ॥४॥

नाहीस काय मजमाजि जगन्निवसा ।

हा मान तो तुज अलिप्तपणे तमासा ॥

येणेपरि परिसता अति दीनवाणी ।

भक्तापुढे प्रगट होय रथांगपाणी ॥४८॥

लक्ष्मीते ह्रदयी धरी तिजसवे

श्रीवत्सहीश्रीहरी ॥

हस्ती कंबुसुदर्शनांबुजगदा

हे आयुधे स्वीकरी ॥

शोभे विष्ठुर थावरी निवसला

सोनेसळा नेसला ॥

आला नीरधराभिराम निकटी हस्तींद्र उल्हासला ॥४९॥

माथां दिव्यिं करीरनीरनिटळी

कस्तूरि विस्तारली ।

कंठी कौस्तुभकांति शाङ्‌र्गलतिका

अंसस्थली थारली ॥

सांगाती चतुराननादि बिरुदे ।

गाती असा भासला ।

आला भक्तजनैकबांधव हरी ।

हस्तीन्द्र उल्हासला ॥५०॥

कर्णी कांचनकुंडले तळपती

तेजे कपोलांकणी ।

केयूरे भुजपारिजात फुलले

माजी क्वणत्किंकिणी ॥

पायी नूतन नूपुरे कलरवे

भासे सवे बोलिला ॥

आला भक्तजनैकबांधव हरी

हस्तींद्र उल्लासला ॥५१॥

पद

श्रीहरि धणिवरी देखिला ॥ मनि रेखिला ॥

सखा लेखिला माझा भक्तिरसे केला अखिला राजि राखिला आजि यादवराजा ॥धृ०॥

पुनवेचा चांद विराजतो ।

तर्‍हि लाजतो मुख दर्पण तैसा कुंडलमणिगणि साजतो करुनि साज तो । यदुराज तो ऐसा ॥१॥

गीतगमकगति सुंदरि कंबुकंधरि त्रिवळी धरिताहे हार उरी सरसोदरी शशिसोदरी तीस आदरि पाहे ॥२॥

सरळ भरि भुजालता । सविशा लता फुलता तिनगानी कल्पतरूसम शोभता कर लाभता लोभतावरदानी ॥३॥

उदरी जगत्रय थारले नवल थोरले त्रिवळीस्तव भासे । नाभिसरोज विकासले । ज्याते पोसले विधिलेकरू हांसे ॥४॥

कास कसुनि सोनेसळा बाप नेसला । तेणे गुल्फपावेतो मुदा मुनिजनि सेविला । ह्रदयी ठेविला पद झेपावतो ॥५॥

सुमसम कोवळे पावले । भक्ता पावले । ज्याच्या निजनखचंद्रे संतचकोर भले । भले सुख पावले । रघुनाथ कवींद्रे ॥६॥

तो पूजिला गजवरे वरि वारिजाते ।

देवे करी उचलिला करपारिजाते ॥

चक्रेकरूनि खळनक्र विदारिजेला ।

आत्मानुरक्त निजभक्त विमुक्त केला ॥५२॥

इंद्रद्युम्नाभिधानद्रविडकुलमणी

पांड्यराजा हरीते ।

ध्यातां मौनस्थ होता तव घटजमुनी

क्रुद्ध बोले तयाते ॥

माझे आतिथ्य कैसे न करुनि धरिले

ध्यान हे काय मस्ती ।

यासाठी शाप घेयी विचरसिल वनी

मस्त होसील हस्ती ॥५३॥

राजेंद्रे नम्रभावे उपरि विनविता

बोलिजेते ऋषीने ।

हूहूगंधर्व काही चुकत तंव तया

शापिले देवलाने ॥

तो जाला नक्र तोयी धरिल तुज तदा

मुक्ति दोघां तुम्हांते ।

शौरी देयील ऐसे कलशभव वदे

जाइ हो स्वस्थळाते ॥५४॥

तो हा श्री गजराज यासि दिधली

देवे सरूपस्थिती ।

नक्राते शिवतांच होय मग तो

गंधर्व दिव्याकृति ॥

स्वामीचे गुण गाय पाय नयनी

पाहे धरी अंतरी ।

पावे उत्तम लोक, पाहुनि तया

आश्चर्य केले खुरी ॥५५॥

तै समुदाय सुमनाचे

हरिवरि वरिसाव करि सुमनाचे ॥

भेरीसख कराया ।

विलंब कैचा असेल नृपराया ॥५६॥

गजवर निजरूपे धन्य केला मुकुंदे ।

स्ववसतिसहि नेला चित्सदानंदकंदे ॥

इतर गज पळाले साधिले काय तेही ।

सुलभलभ तयांला श्रीहरी होत नाही ॥५७॥

श्रीमद्भागवतांतरंगचतुरा-

ध्यायी महाकौतुके ।

राजेंद्रास गजेंद्रमोक्ष पहिले

जो बोलिजेला शुके ॥

जो गाता अवधारिता सुखकरी

ते मुक्ति नांदे करी ।

तो शोभे रघुनाथपंडित निज-

व्याहारकाव्यांतरी ॥५८॥

॥समाप्त॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2012-10-11T13:12:15.3900000