सर्वप्रथम "कलश "में कुमकुम से स्वस्तिक का चिन्ह बनाकर "कलश" में तीन धागावाली मौली लपेटकर एक ओर रख लेते हैं । अब जंहा पर "कलश" स्थापित कर रखना है,वंहा पर गोबर से लीप कर हल्दी,कुमकुम या आटा से अष्टदल कमल की आकृति बनाते हैं। अब पूजन प्रारम्भ करते हैं।
भूमि का स्पर्श - जिस जगह "कलश स्थापन" होना है , निम्न मन्त्र से उस भूमि का स्पर्श करे-
ॐ भूरसि भूमिरस्त्यदितिरसि विश्वधाया विश्वस्य
भुवनस्य धर्त्री ।
पृथिवीं यच्छ पृथिवीं दृ ह पृथिवीं मा हि सीः ॥
धान्यप्रक्षेप - इसके उपरांत निम्न मन्त्र से पूजित भूमि पर सप्तधान्य(जौ, धान, तिल, कँगनी, मूँग, चना, साँवा) अथवा गेहूँ , या चावल रखें -
ॐ धान्यमसि धिनुहि देवान् प्राणाय त्वो
दानाय त्वा व्यानाय त्वा ।
दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धां देवो वः सविता
हिरण्यपाणिः प्रति गृभ्णात्वच्छिद्रेण पाणिना
चक्षुषे त्वा महीनां पयोऽसि ॥
"कलश स्थापन" - अब इस धान्य पर नीचे लिखे मन्त्र द्वारा "कलश की स्थापना" करें -
ॐ आ जिघ्र कलशं मह्या त्वा विशन्त्विन्दवः ।
पुनरूर्जा नि वर्तस्व सा नः सहस्त्रं धुक्ष्वोरुधारा
पयस्वती पुनर्मा विशताद्रयिः ॥
जल - इस मन्त्र से "कलश" में जल भरें-
ॐ वरुणस्योत्तम्भनमसि वरुणस्य स्कम्भसर्जनी
स्थो वरुणस्य ऋतसदन्यसि वरुणस्य ऋतसदनमसि
वरुणस्य ऋतसदनमा सीद ॥
चन्दन – अब कलश में निम्न मंत्र से चन्दन छोड़े-
ॐ त्वां गन्धर्वा अखनँस्त्वामिन्द्रस्त्वां बृहस्पतिः ।
त्वामोषधे सोमो राजा विद्वान् यक्ष्मादमुच्यत ॥
सर्वौषधि - अब इस मन्त्र से कलश में सर्वौषधि (मुरा, जटामांसी, वच, कुष्ठ, हल्दी, दारु हल्दी, सठी, चम्पक, मुक्ता आदि) छोड़े-
ॐ या ओषधीः पुर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा ।
मनै नु बभ्रूणामहशतं धामानि सप्त च ॥
दूब – इसके बाद मंत्र द्वारा कलश में दूर्वा (दूब)डाले-
ॐ काण्डात्काण्डात्प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि ।
एवा नो दूर्वे प्र तनु सहस्त्रेण शतेन च ॥
कलश पर पञ्चपल्लव – इन मंत्रों से कलश में पञ्चपल्लव (बरगद, गूलर, पीपल, आम, पाकर) लगा दे –
ॐ अश्वत्थे वो निषदनं पर्णे वो वसतिष्कृता ।
गोभाज इत्किलासथ यत्सनवथ पूरुषम् ॥
कुश– अब कलश में निम्न मंत्र द्वारा पवित्री (कुश) डाले-
ॐ पवित्रे स्थो वैष्णव्यौ सवितुर्वः प्रसव
उत्पुनाम्यच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः ।
तस्य ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत्कामः पुने तच्छकेयम् ॥
सप्तमृत्तिका - इन मंत्रों से कलश में सप्तमृत्तिका (घुड़साल, हाथी खाना, बांबी, संगम नदियों की मिट्टी, तालाब, गौशाला और राजमहल के द्वार की मिट्टी)छोड़े -
ॐ स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी ।
यच्छा नः शर्म सप्रथाः ।
सुपारी - कलश में नीचे लिखे मंत्र से सुपारी डाल देवें-
ॐ याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः ।
बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्वहसः ॥
पञ्चरत्न – अब कलश में पञ्चरत्न(सोना, हीरा, मोती, पद्मराग, नीलम)मंत्र पढ़कर छोड़ दे-
ॐ परि वाजपतिः कविरग्निर्हव्यान्यक्रमीत् ।
दधद्रत्नानि दाशुषे ।
द्रव्य - कलश में मंत्र पढ़ते हुए द्रव्य(पैसा या रूपिया) छोड़े –
ॐ हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्य जातः पतिरेक आसीत् ।
स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ॥
वस्त्र – अब निम्न मन्त्र पढ़कर कलश को वस्त्र से अलंकृत करे-
ॐ सुजातो ज्योतिषा सह शर्म वरूथमाऽसदत्स्वः ।
वासो अग्ने विश्वरूप सं व्ययस्व विभावसो ॥
पूर्णपात्र – अब मंत्र पढ़ते हुए धान्य या चाँवल से भरे पूर्णपात्र को कलश पर स्थापित कर दें-
ॐ पूर्णा दर्वि परा पत सुपूर्णा पुनरा पत ।
वस्नेव विक्रीणावहा इषमूर्ज शतक्रतो ॥
कलश पर नारियल – अब कलश में रखे पूर्णपात्र पर लाल कपड़ा या मौली लपेटे हुए नारियल को निम्न मन्त्र पढ़कर रखे-
ॐ याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः ।
बृहस्पतिप्रसूतास्ता नो मुञ्चन्त्व हसः ॥
वरुण का ध्यान और आवाहन - अब हाथ में अक्षत और पुष्प लेकर निम्नलिखित मन्त्र से कलश में जलाधिपति वरुणदेव का आवाहन करे-
ॐ तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदा शास्ते यजमानो हविर्भिः ।
अहेडमानो वरुणेह बोध्युरुश स मा न आयुः प्र मोषीः ॥
अस्मिन् कलशे वरुणाय साङ्गाय सपरिवाराय सायुधाय सशक्तिकाय आवाहयामि ।
ॐ भूर्भुवः स्व भो वरुण इहागच्छ, इहतिष्ठ, स्थापयामि, पूजयामि ।
'ॐ अपां पतये वरुणाय नमः' कहकर अक्षत-पुष्प कलश पर छोड़ दे ।
देवी-देवताओं का आवाहन- फिर हाथ में अक्षत-पुष्प लेकर कलश में वेदों, तीर्थों, नदों, नदियों, सागरों, देवि- देवताओं के आवाहन करे-
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुदः समाश्रितः ।
मूले त्वस्य स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥
कुक्षौ तु सागराः सर्वे सप्तद्वीपा वसुन्धरा ।
ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदः सामवेदो ह्यथर्वणः ॥
अङ्गैश्च सहिताः सर्वे कलशं तु समाश्रिताः ।
अत्र गायत्री सावित्री शान्तिः पुष्टिकरी तथा ॥
आयान्तु देवपूजार्थं दुरितक्षयकारकाः ।
गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।
नर्मदे सिन्धुकावेरि जलेऽस्मिन् संनिधिं कुरु ॥
सर्वे समुद्राः सरितस्तीर्थानि जलदा नदाः ।
आयान्तु मम शान्त्यर्थं दुरितक्षयकारकाः ॥
कलश स्थापन- डी पी कर्मकांड भाग-३
प्रतिष्ठा- इसके बाद हाथ में अक्षत -पुष्प लेकर निम्न मन्त्र से कलश की प्रतिष्ठा करे-
ॐ मनो जूतिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञमिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञ समिमं दधातु ।
विश्वे देवास इह मादयन्तामो३म्प्रतिष्ठ ॥
कलशे वरुनाद्यावाहितदेवताः सुप्रतिष्ठिता वरदा भवन्तु ।
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः । (अक्षत-पुष्प कलश के पास छोड़ दे)
ध्यान - कलश के पास पुष्प समर्पित करे-
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, ध्यानार्थे पुष्पं समर्पयामि ।
आसन – कलश को अक्षत चढ़ाये-
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, आसनार्थे अक्षतान् समर्पयामि ।
पाद्य - कलश के पास हाथ मे जल लेकर चढ़ाये –
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, पादयोः पाद्यं समर्पयामि ।
अर्घ्य – पुनः कलश के पास जल चढ़ाये-
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, हस्तयोरर्घ्यं समर्पयामि ।
स्नानीय जल – स्नान के लिए कलश को जल चढ़ाये -
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, स्नानीयं जलं समर्पयामि ।
आचमन - स्नान उपरांत कलश को आचमनीय जल चढ़ाये -
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, स्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
पञ्चामृतस्नान – अब कलश को पञ्चामृत से स्नान कराये -
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, पञ्चामृतस्नानं समर्पयामि ।
गन्धोदक स्नान - अब कलश को जल में मलयचन्दन या अष्टगंध मिलाकर स्नान कराये -
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, गन्धोदकस्नानं समर्पयामि ।
शुद्धोदक स्नान – पुनः कलश को शुद्ध जल से स्नान कराये -
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, स्नानान्ते शुद्धोदकस्नानं समर्पयामि ।
आचमन - स्नान उपरांत पुनः कलश को आचमनीय जल चढ़ाये –
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, शुद्धोदकस्नानान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
वस्त्र – अब कलश को वस्त्र चढ़ाये –
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, वस्त्रं समर्पयामि ।
आचमन - वस्त्र उपरांत पुनः कलश को आचमनीय जल चढ़ाये –
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, वस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
यज्ञोपवीत - अब कलश को यज्ञोपवीत (जनेऊ)पहना दें-
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, यज्ञोपवीतं समर्पयामि ।
आचमन - पुनः कलश को आचमनीय जल चढ़ाये –
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, यज्ञोपवीतान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
उपवस्त्र - अब कलश को उपवस्त्र (मौलीधागा)चढ़ाये -
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, उपवस्त्रं (उपवस्त्रार्थे रक्तसूत्रम् ) समर्पयामि ।
आचमन - पुनः कलश को आचमनीय जल चढ़ाये –
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, उपवस्त्रान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
चन्दन - कलश को चन्दन लगाये –
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, चन्दनं समर्पयामि ।
अक्षत - कलश को अक्षत समर्पित करे –
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, अक्षतान् समर्पयामि ।
पुष्प (पुष्पमाला) - कलश को पुष्प चढ़ाये और पुष्पमाला पहना दें-
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, पुष्पं (पुष्पमालाम्) समर्पयामि ।
नानापरिमल द्रव्य - कलश को विविध परिमल द्रव्य (गुलाल,बंदन,कुमकुम आदि) समर्पित करे-
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, नानापरिमलद्रव्याणि समर्पयामि ।
सुगन्धित द्रव्य - कलश को सुगन्धित द्रव्य (इत्र आदि) चढ़ाये -
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, सुगन्धितद्रव्यं समर्पयामि ।
धूप – कलश के पास धूप (हूम या दसांग)दें-
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, धूपमाघ्रापयामि ।
आचमन - पुनः कलश को आचमनीय जल चढ़ाये –
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, धूपान्ते आचमनीयं जलं समर्पयामि ।
दीप - कलश को दीप दिखाये –
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, दीपं दर्शयामि ।
हस्तप्रक्षालन - दीप दिखाकर हाथ धो ले ।
नैवेद्य - कलश के पास नैवेद्य (प्रसाद)चढ़ावें -
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, सर्वविधं नैवेद्यं निवेदयामि ।
आचमन आदि - इसके बाद आचमनीयं एवं पानीय तथा मुख और हस्त प्रक्षालन के लिए जल चढ़ाये -
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, आचमनीयं जलं, मध्ये पानीयं जलम, उत्तरापोऽशने, मुखप्रक्षालनार्थे, हस्तप्रक्षालनार्थे च जलं समर्पयामि ।
करोद्वर्तन -करोद्वर्तन के लिये कलश को गन्ध समर्पित करे-
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, करोद्वर्तनं समर्पयामि ।
ताम्बूल – कलश मे आवाहित देवों के लिए सुपारी, इलायची, लौंगसहित पान चढ़ाये -
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, ताम्बूलं समर्पयामि ।
दक्षिणा – कलश के पास द्रव्य-दक्षिणा चढ़ाये -
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, कृतायाः पूजायाः साद्गुण्यार्थे द्रव्यदक्षिणां समर्पयामि ।
आरती – कलश की आरती करे –
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, आरार्तिकं समर्पयामि ।
पुष्पाञ्जलि – कलश को पुष्पाञ्जलि समर्पित करे –
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, मन्त्रपुष्पाञ्जलिं समर्पयामि ।
प्रदक्षिणा – कलश की प्रदक्षिणा करे-
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, प्रदक्षिणां समर्पयामि ।
अब हाथ में पुष्प लेकर प्रार्थना करे -
प्रार्थना –
देवदानवसंवादे मथ्यमाने महोदधौ ।
उत्पन्नोऽसि तदा कुम्भ विधृतो विष्णुना स्वयम् ॥
त्वत्तोये सर्वतीर्थानि देवाः सर्वे त्वयि स्थिताः ।
त्वयि तिष्ठन्ति भूतानि त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिताः ॥
शिवः स्वयं त्वमेवासि विष्णुस्त्वं च प्रजापतिः ।
आदित्या वसवो रुद्रा विश्वेदेवाः सपैतृकाः ॥
त्वयि तिष्ठन्ति सर्वेऽपि यतः कामफलप्रदाः ।
त्वत्प्रसादादिमां पूजां कर्तुमीहे जलोद्भव ।
सांनिध्यं कुरु मे देव प्रसन्नो भव सर्वदा ॥
नमो नमस्ते स्फटिकप्रभाय सुश्वेतहाराय सुमङ्गलाय ।
सुपाशहस्ताय झषासनाय जलाधिनाथाय नमो नमस्ते ॥
'ॐ अपां पतये वरुणाय नमः ।'
नमस्कार - पुष्प लेकर कलश को प्रणाम करते हुए पुष्प समर्पित करे -
ॐ वरुणाद्यावाहितदेवताभ्यो नमः, प्रार्थनापूर्वकं नमस्कारान् समर्पयामि ।
समर्पण -अब हाथ में जल लेकर निम्नलिखित वाक्य का उच्चारण कर जल कलश के पास छोड़ते हुए समस्त पूजन-कर्म भगवान् वरुणदेव को निवेदित करे-
कृतेन अनेन पूजनेन कलशे वरुणाद्यावाहितदेवताः प्रीयन्तां न मम ।