पाद २ - खण्ड ५४

व्याकरणमहाभाष्य म्हणजे पाणिनि लिखीत अष्टाध्यायीतील काही निवडक सूत्रांवर पतञ्जलिने केलेले भाष्य. या ग्रंथाची रचना ई.पू २०० ते ई.पू १४० मध्ये केली गेली, असे मत व्याकरण पंडितांचे आहे.


खण्ड ५४
१ - ४३ - तिलादिभ्यः खञ् च ।

२ - ४३ - तिलादिभ्यः खञ् च इति वक्तव्यम् ।

३ - ४३ - तिल्यम् ।

४ - ४३ - तैलीनम् ।

५ - ४३ - किमर्थम् इदम् उच्यते न यता मुक्ते धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् इति एव सिद्धम् ।

६ - ४३ - न सिध्यति ।

७ - ४३ - किम् कारणम् ।

८ - ४३ - उमाभङ्गयोः अधान्यत्वात् ।

९ - ४३ - धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् इति उच्यते ।

१० - ४३ - न च उमाभङ्गे धान्ये ।

११ - ४३ - चमेषु यत् पठ्यते तत् धान्यम् ।

१२ - ४३ - न च एते तत्र पठ्येते ।

१३ - ४३ - तत् तर्हि खञ्ग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१४ - ४३ - न कर्तव्यम् ।

१५ - ४३ - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

१६ - ४३ - क्व प्रकृतम् ।

१७ - ४३ - धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् इति ।

१८ - ४३ - यदि तत् अनुवर्तते व्रीहिशालयोः ढक् यवयवकषष्टिकात् यत् इति खञ् च इति खञ् अपि प्राप्नोति ।

१९ - ४३ - सम्बन्धम् अनुवर्तिष्यते ।

२० - ४३ - धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् ।

२१ - ४३ - व्रीहिशालयोः ढक् भवति ।

२२ - ४३ - धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् ।

२३ - ४३ - यवयवकषष्टिकात् यत् भवति ।

२४ - ४३ - धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् भवति ।

२५ - ४३ - विभाषा तिलमाषोमाभङ्गणुभ्यः ।

२६ - ४३ - भवनेक्षेत्रेग्रहणम् अनुवर्तते ।

२७ - ४३ - धान्यानाम् इति निवृत्तम् ।

२८ - ४३ - अथ वा मण्डूकप्लुतयः अधिकाराः ।

२९ - ४३ - यथा मण्डूकाः उत्प्लुत्य उत्प्लुत्य गच्छन्ति तद्वत् अधिकाराः ।

३० - ४३ - अथ वा अन्यवचनात् चकाराकरणात् प्रकृतापवादः विज्ञायते यथा उत्सर्गेण प्रसक्तस्य अपवादः ।

३१ - ४३ - अन्यस्य प्रत्ययस्य वचनात् चकारस्य च अनुकर्षणार्थस्य अकरणात् प्रकृतस्य खञः ढग्यतौ बाधकौ भविष्यतः यथा उत्सर्गेण प्रसक्तस्य अपवादः बाधकः भवति ।

३२ - ४३ - अथ वा एतत् ज्ञापयति अनुवर्तन्ते च नाम विधयः न च अनुवर्तनात् एव भवन्ति ।

३३ - ४३ - किम् तर्हि ।

३४ - ४३ - यत्नात् भवन्ति ।

३५ - ४३ - अथ वा यता मुक्ते धान्यानाम् भवने क्षेत्रे खञ् इति एव सिद्धम् ।

३६ - ४३ - ननु च उक्तम् ।

३७ - ४३ - न सिध्यति ।

३८ - ४३ - किम् कारणम् ।

३९ - ४३ - उमाभङ्गयोः अधान्यत्वात् इति ।

४० - ४३ - न एषः दोषः ।

४१ - ४३ - धिनोतेः धान्यम् ।

४२ - ४३ - एते च अपि धिनुतः ।

४३ - ४३ - अथ वा शणसप्तदशानि धान्यानि ।

१ - ४ - सम्मुख इति किम् निपात्यते ।

२ - ४ - सम्मुख इति समस्य अन्तलोपः ।

३ - ४ - सम्मुख इति समस्य अन्तलोपः निपात्यते ।

४ - ४ - सममुखस्य दर्शनः सम्मुखीनः ।

१ - ६ - अयानयम् नेयः इति उच्यते ।

२ - ६ - तत्र न ज्ञायते कः अयः कः अनयः इति ।

३ - ६ - अयः प्रदक्षिणम् ।

४ - ६ - अनयः प्रसव्यम् ।

५ - ६ - प्रदक्षिणप्रसव्यगमिनाम् शाराणाम् यस्मिन् परैः पदानाम् असमावेशः सः अयानयः ।

६ - ६ - अयानयम् नेयः अयानयीनः शारः ।

१ - १२ - परोवर इति किम् निपात्यते ।

२ - १२ - परोवर इति परसोत्ववचनम् ।

३ - १२ - परोवर इति परस्य ओत्वम् निपात्यते ।

४ - १२ - यदि एवम् परस्यौत्ववचनम् इति प्राप्नोति ।

५ - १२ - शकन्धुन्यायेन निर्देशः ।

६ - १२ - अथ वा न एवम् विज्ञायते परस्य ओत्वम् निपात्यते इति ।

७ - १२ - कथम् तर्हि ।

८ - १२ - परस्य शब्दरूपस्य आदेः उत्वम् निपात्यते इति ।

९ - १२ - परान् च अवरान् च अनुभवति परोवरीणः ।

१० - १२ - अथ परम्पर इति किम् निपात्यते ।

११ - १२ - परपरतराणाम् परम्परभावः । परपरतराणाम् परम्परभावः निपात्यते ।

१२ - १२ - परान् च परतरान् च अनुभवति परम्परीणः ।

१ - १४ - इह समांसमीना गौः सुपः धातुप्रातिपदिकयोः इति सुब्लुक् प्राप्नोति ।

२ - १४ - समाम् समाम् विजायते इति यलोपवचनात् अलुग्विज्ञानम् ।

३ - १४ - समाम् समाम् विजायते इति यलोपवचनात् अलुग्विज्ञानम् भविष्यति ।

४ - १४ - यत् अयम् यलोपम् शास्ति तत् ज्ञापयति आचार्यः न अत्र लुक् भवति इति ।

५ - १४ - समाम् समाम् विजायते इति यलोपवचनात् अलुग्विज्ञानम् इति चेत् उत्तरपदस्य लुग्वचनम् ।

६ - १४ - समाम् समाम् विजायते इति यलोपवचनात् अलुग्विज्ञानम् इति चेत् उत्तरपदस्य लुक् वक्तव्यः ।

७ - १४ - सिद्धम् तु पूर्वपदस्य यलोपवचनात् ।

८ - १४ - सिद्धम् एतत् ।

९ - १४ - कथम् ।

१० - १४ - पूर्वपदस्य यलोपः वक्तव्यः ।

११ - १४ - अनुत्पत्तौ उत्तरपदस्य च वावचनम् ।

१२ - १४ - अनुत्पत्तौ पूर्वपदस्य उत्तरपदस्य च यलोपः वा वक्तव्यः ।

१३ - १४ - समाम् समाम् विजायते ।

१४ - १४ - समायाम् समायाम् विजायते इति ।

१ - ४ - आगवीनः इति किम् निपात्यते ।

२ - ४ - गोः आङ्पूर्वात् अ तस्य गोः प्रतिदानात् कारिणि खः ।

३ - ४ - गोः आङ्पूर्वात् अ तस्य गोः प्रतिदानात् कारिणि खः निपात्यते ।

४ - ४ - अ तस्य गोः प्रतिदानात् कर्मकारी आगवीनः कर्मकरः ।

१ - ५ - किम् यः शालायाम् अधृष्टः सः शालीनः कूपे वा यत् अकार्यम् तत् कौपीनम् ।

२ - ५ - न इति आह ।

३ - ५ - उत्तरपदलोपः अत्र द्रष्टव्यः ।

४ - ५ - शालाप्रवेशनम् अर्हति अधृष्टः सः शालीनः ।

५ - ५ - कूपावतरणम् अर्हति अकार्यम् तत् कौपीनम् ।

१ - ५ - व्रातेन जीवति इति उच्यते ।

२ - ५ - किम् व्रातम् नाम ।

३ - ५ - नानाजातीयाः अनियतवृत्तयः उत्सेधजीविनः सङ्घाः व्राताः ।

४ - ५ - तेषाम् कर्म व्रातम् ।

५ - ५ - व्रातकर्मणा जीवति इति व्रातीनः ।

१ - ७ - हैयङ्गवीनम् इति किम् निपात्यते ।

२ - ७ - ह्योगोदोहस्य हियङ्ग्वादेशः सञ्ज्ञायाम् तस्य विकारे ।

३ - ७ - ह्योगोदोहस्य हियङ्ग्वादेशः निपात्यते सञ्ज्ञायाम् विषये तस्य विकारे इति एतस्मिन् अर्थे ।

४ - ७ - ह्योगोदोहस्य विकारः हैयङ्गवीनम् घृतम् ।

५ - ७ - सञ्ज्ञायाम् इति किमर्थम् ।

६ - ७ - ह्योगोदोहस्य विकारः उदश्वित् ।

७ - ७ - अत्र मा भूत् इति ।

१ - ९ - इह नाना इति सहार्थः गम्येत ।

२ - ९ - द्वौ हि प्रतिषेधौ प्रकृतम् अर्थम् गमयतः ।

३ - ९ - न न सः सह एव इति ।

४ - ९ - न एषः दोषः ।

५ - ९ - न अयम् प्रत्ययार्थः ।

६ - ९ - किम् तर्हि प्रकृतिविशेषणम् एतत् ।

७ - ९ - वि नञ् इति एताभ्याम् असहवाचिभ्याम् नानाञौ भवतः ।

८ - ९ - कस्मिन् अर्थे ।

९ - ९ - स्वाऋथे ।

१ - २३ - कस्मिन् अर्थे शालजादयः भवन्ति ।

२ - २३ - न सह इति वर्तते ।

३ - २३ - भवेत् सिद्धम् विशाले शृङ्गे विशङ्कटे शृङ्गे इति ।

४ - २३ - इह खलु सङ्कटम् इति सङ्गतार्थः गम्यते ।

५ - २३ - प्रकटम् इति प्रगरार्थः गम्यते ।

६ - २३ - उत्कटम् इति उद्गतार्थः गम्यते ।

७ - २३ - एवम् तर्हि साधने शालजादयः भवन्ति ।

८ - २३ - किम् वक्तव्यम् एतत् ।

९ - २३ - न हि ।

१० - २३ - कथम् अनुच्यमानम् गंस्यते ।

११ - २३ - उपसर्गेभ्यः इमे विधीयन्ते ।

१२ - २३ - उपसर्गाः च पुनः एवमात्मकाः यत्र कः चित् क्रियावाचै शब्दः प्रयुज्यते तत्र क्रियाविशेषम् आहुः ।

१३ - २३ - यत्र हि न प्रयुज्यते ससाधनम् तत्र क्रियाम् आहुः ।

१४ - २३ - ते एते उपसर्गेभ्यः विधीयमानाः ससाधनायाम् क्रियायाम् भविष्यन्ति ।

१५ - २३ - एवम् अपि भवेत् सिद्धम् विशाले शृङ्गे इति ।

१६ - २३ - इदम् तु न सिध्यति ।

१७ - २३ - विशालः ।

१८ - २३ - विशङ्कटः इति ।

१९ - २३ - एतत् अपि सिद्धम् ।

२० - २३ - कथम् ।

२१ - २३ - अकारः मत्वर्थीयः ।

२२ - २३ - विशाले अस्य स्तः विशालः ।

२३ - २३ - विशङ्कटे अस्य स्तः विशङ्कटः इति ।

१ - ४४ - कटच्प्रकरणे अलाबूतिलोमाभ्यः रजसि उपसङ्ख्यानम् ।

२ - ४४ - कटच्प्रकरणे अलाबूतिलोमाभ्यः रजसि अभिधेये उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - ४४ - अलाबूकटः ।

४ - ४४ - तिलकटः ।

५ - ४४ - उमाकटः ।

६ - ४४ - भङ्गायाः च ।

७ - ४४ - भङ्गायाः च इति वक्तव्यम् ।

८ - ४४ - भङ्गाकटः ।

९ - ४४ - गोष्ठादयः स्थानादिषु पशुनामादिभ्यः ।

१० - ४४ - गोष्ठादयः प्रत्ययाः स्थानादिषु अर्थेषु पशुनामादिभ्यः वक्तव्याः ।

११ - ४४ - गोगोष्ठम् ।

१२ - ४४ - अविगोष्ठम् ।

१३ - ४४ - कटच् च वक्तव्यः ।

१४ - ४४ - अविकटः उष्ट्रकटः ।

१५ - ४४ - पटच् च वक्तव्यः ।

१६ - ४४ - अविपटः उष्ट्रपटः ।

१७ - ४४ - गोयुगशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः ।

१८ - ४४ - उष्ट्रगोयुगम् ।

१९ - ४४ - खरगोयुगम् ।

२० - ४४ - तैलशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः ।

२१ - ४४ - इङ्गुदतैलम् ।

२२ - ४४ - सर्षपतैलम् ।

२३ - ४४ - शाकटशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः ।

२४ - ४४ - इक्षुशाकटम् ।

२५ - ४४ - मूलशाकटम् ।

२६ - ४४ - शाकिनशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः ।

२७ - ४४ - इक्षुशाकिनम् मूलशाकिनम् ।

२८ - ४४ - उपमानात् वा सिद्धम् ।

२९ - ४४ - उपमानात् वा सिद्धम् एतत् ।

३० - ४४ - गवाम् स्थानम् गोष्ठम् ।

३१ - ४४ - यथा गवम् तद्वत् उष्ट्राणाम् ।

३२ - ४४ - कटच् वक्तव्यः इति ।

३३ - ४४ - यथा नानाद्रव्याणाम् सङ्घातः कटः एवम् अवयः संहताः अविकटः ।

३४ - ४४ - पटत् च वक्तयः इति ।

३५ - ४४ - यथा पटः प्रस्तीर्णः एवम् अवयः प्रस्तीर्णाः अविपटः ।

३६ - ४४ - गोयुगशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः इति ।

३७ - ४४ - गोः युगम् गोयुगम् ।

३८ - ४४ - यथा गोः तद्वत् उष्ट्रस्य ।

३९ - ४४ - उष्ट्रगोयुगम् ।

४० - ४४ - तैलशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः इति ।

४१ - ४४ - प्रकृत्यन्तरम् तैलशब्दः विकारे वर्तते ।

४२ - ४४ - एवम् च कृत्वा तिलतैलम् इति अपि सिद्धम् भवति ।

४३ - ४४ - शाकटशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः एव ।

४४ - ४४ - शाकिनशब्दः च प्रत्ययः वक्तव्यः एव ।

१ - १६ - इनच्पिटच्काः प्रत्ययाः वक्तव्याः चिकचिचिक् इति एते च प्रकृत्यादेशाः वक्तव्याः ।

२ - १६ - चिकिनः ।

३ - १६ - चिपिटः ।

४ - १६ - चिक्कः ।

५ - १६ - क्लिन्नस्य चिल्पिल् लः च अस्य चक्षुषी ।

६ - १६ - क्लिन्नस्य चिल् पिल् इति एतौ प्रकृत्यादेशौ वक्तव्यौ लः च प्रत्ययः अस्य चक्षुषी इति एतस्मिन् अर्थे ।

७ - १६ - क्लिन्ने अस्य चक्षुषी चिल्लः ।

८ - १६ - पिल्लः ।

९ - १६ - चुल् च वक्तव्यः ।

१० - १६ - चुल्लः ।

११ - १६ - यदि अस्य इति उच्यते चिल्ले चक्षुषी पिल्ले चक्षुषी इति न सिध्यति ।

१२ - १६ - तस्मान् न अर्थः अस्य ग्रहणे ।

१३ - १६ - कथम् चिल्लः पिल्लः इति ।

१४ - १६ - अकारः मत्वर्थीयः ।

१५ - १६ - चिल्ले अस्य स्तः चिल्लः ।

१६ - १६ - पिल्ले अस्य स्तः पिल्लः इति ।

१ - ५४ - प्रमाणे इति किमयम् प्रत्ययार्थः ।

२ - ५४ - प्रमाणम् प्रत्ययार्थः न । प्रमाणे इति न अयम् प्रत्ययार्थः ।

३ - ५४ - क्व तर्हि प्रत्ययाः भवन्ति ।

४ - ५४ - तद्वति ।

५ - ५४ - कुतः एतत् ।

६ - ५४ - अस्य इति वर्तनात् ।

७ - ५४ - अस्य इति वर्तते ।

८ - ५४ - क्व प्रकृतम् ।

९ - ५४ - तद् अस्य सञ्जातम् तारकादिभ्यः इतच् इति ।

१० - ५४ - प्रथमः च द्वितीयः च ऊर्ध्वमाने मतौ मम ।

११ - ५४ - ऊरुद्वयसम् ।

१२ - ५४ - ऊरुदघ्नम् ।

१३ - ५४ - प्रमाणे लः ।

१४ - ५४ - प्रमाणे लः वक्तव्यः शमः , दिष्टिः , वितस्तिः ।

१५ - ५४ - द्विगोः नित्यम् ।

१६ - ५४ - द्विगोः नित्यम् लः वक्तव्यः ।

१७ - ५४ - द्विशतम् ।

१८ - ५४ - त्रिशतम् ।

१९ - ५४ - द्विदिष्टिः ।

२० - ५४ - त्रिदिष्टिः ।

२१ - ५४ - द्विवितस्तिः ।

२२ - ५४ - त्रिवितस्तिः ।

२३ - ५४ - किमर्थम् इदम् उच्यते ।

२४ - ५४ - संशये श्राविणम् वक्ष्यति यस्य अस्यम् पुरस्तात् अपकर्षः ।

२५ - ५४ - डट् स्तोमे ।

२६ - ५४ - डट् स्तोमे वक्तव्यः ।

२७ - ५४ - पञ्चदशः स्तोमः ।

२८ - ५४ - शच्शनोः डिनिः ।

२९ - ५४ - शच्शनोः डिनिः वक्तव्यः ।

३० - ५४ - त्रिंशिनः मासाः ।

३१ - ५४ - पञ्चदशिनः अर्धमासाः ।

३२ - ५४ - विंशतेः च इति वक्तव्यम् ।

३३ - ५४ - विंशिनः अङ्गिरसः ।

३४ - ५४ - प्रमाणपरिमाणाभ्याम् सङ्ख्यायाः च संशये ।

३५ - ५४ - मात्रच् वक्तव्यः ।

३६ - ५४ - शममात्रम् ।

३७ - ५४ - दिष्टिमात्रम् ।

३८ - ५४ - वितस्तिमात्रम् ।

३९ - ५४ - कुडवमात्रम् ।

४० - ५४ - पञ्चमात्राः ।

४१ - ५४ - दशमात्राः ।

४२ - ५४ - वत्वन्तात् स्वार्थे द्वयसज्मात्रचौ बहुलम् ।

४३ - ५४ - वत्वन्तात् स्वार्थे द्वयसज्मात्रचौ बहुलम् वक्तव्यौ ।

४४ - ५४ - तावत् एव तावद्द्वयसम् ।

४५ - ५४ - तावन्मात्रम् ।

४६ - ५४ - यावत् एव यावद्द्वयसम् ।

४७ - ५४ - यावन्मात्रम् ।

४८ - ५४ - [प्रमाणम् प्रत्ययार्थः न तद्वति अस्य इति वर्तनात् ।

४९ - ५४ - प्रथमः च द्वितीयः च ऊर्ध्वमाने मतौ मम ।

५० - ५४ - प्रमाणे लः ।

५१ - ५४ - द्विगोः नित्यम् ।

५२ - ५४ - डट् स्तोमे ।

५३ - ५४ - शच्शनोः डिनिः ।

५४ - ५४ - प्रमाणपरिमाणाभ्याम् सङ्ख्यायाः च संशये (ऋ ईV.११८)]

१ - ९ - किमर्थम् परिमाणे इति उच्यते न प्रमाणे इति वर्तते ।

२ - ९ - एवम् तर्हि सिद्धे सति यत् परिमाणग्रहणम् करोति तत् ज्ञापयति आचार्यः अन्यत् प्रमाणम् अन्यत् परिमाणम् इति ।

३ - ९ - डावतौ अर्थवैशेष्यात् निर्देशः पृथक् उच्यते ।

४ - ९ - न एतत् ज्ञापकसाध्यम् अन्यत् प्रमाणम् अन्यत् परिमाणम् इति ।

५ - ९ - उक्तः अत्र विशेषः ।

६ - ९ - मात्राद्यप्रतिघाताय ।

७ - ९ - एवम् च कृत्वा मात्रादीनाम् प्रतिघातः न भवति ।

८ - ९ - भावः सिद्धः च डावतोः ।

९ - ९ - डावत्वन्तात् मात्रजादीनाम् भावः सिद्धः भवति ।

१ - १० - वतुप्प्रकरणे युष्मदस्मद्भ्याम् छन्दसि सादृशे उपसङ्ख्यानम् ।

२ - १० - वतुप्प्रकरणे युष्मदस्मद्भ्याम् छन्दसि सादृशे उपसङ्ख्यानम् कर्तव्यम् ।

३ - १० - न त्वावान् अन्यः दिव्यः न पर्थिवः न जातः न जनिष्यते ।

४ - १० - त्ववतः पुरूवसो ।

५ - १० - यज्ञम् विप्रस्य मवतः ।

६ - १० - त्वत्सदृशस्य ।

७ - १० - मत्सदृशस्य इति ।

८ - १० - [डावतौ अर्थवैशेष्यात् निर्देशः पृथक् उच्यते ।

९ - १० - मात्राद्यप्रतिघाताय ।

१० - १० - भावः सिद्धः च डावतोः (ऋ ईV.१२०)]

१ - ६ - केन विहितस्य किमिदम्भ्याम् वतुपः वः घत्वम् उच्यते ।

२ - ६ - एतत् एव ज्ञापयति आचार्यः भवति किमिदम्भ्याम् वतुप् इति यत् अयम् किमिदम्भ्याम् उत्तरस्य वतुपः वः घत्वम् शास्ति ।

३ - ६ - अथ वा योगविभागः करिष्यते ।

४ - ६ - किमिदम्भ्याम् वतुप् भवति ।

५ - ६ - ततः वः घः इति ।

६ - ६ - वः च अस्य घः भवति इति ।

१ - १० - बहुषु इति वक्तव्यम् ।

२ - १० - इह मा भूत् ।

३ - १० - कियान् ।

४ - १० - कियन्तौ ।

५ - १० - तत् तर्हि वक्तव्यम् ।

६ - १० - न वक्तव्यम् ।

७ - १० - किम् इति एतत् परिप्रश्ने वर्तते परिप्रश्नः च अनिर्ज्ञाते अनिर्ज्ञातम् च बहुषु ।

८ - १० - द्व्येकयोः पुनः निर्ज्ञातम् ।

९ - १० - निर्ज्ञातत्वात् द्व्येकयोः परिप्रश्नः न भवति ।

१० - १० - परिप्रश्नाभावात् किम् एव तावत् न अस्ति कुतः प्रत्ययः ।

१ - २१ - इह कस्मात् न भवति ।

२ - २१ - बहवः अवयवाः अस्याः सङ्ख्यायाः इति ।

३ - २१ - अवयवे या सङ्ख्या इति उच्यते ।

४ - २१ - न च का चित् सङ्ख्या अस्ति यस्याः बहुशब्दः अवयवः स्यात् ।

५ - २१ - ननु च इयम् अस्ति सङ्ख्या इति एव ।

६ - २१ - न एषा सङ्ख्या ।

७ - २१ - सञ्ज्ञा एषा ।

८ - २१ - अवयवविधाने अवयविनि प्रत्ययः ।

९ - २१ - अवयवविधाने अवयविनि प्रत्ययः भवति इति वक्तव्यम् ।

१० - २१ - इह मा भूत् ।

११ - २१ - पञ्च अवयवाः ।

१२ - २१ - दश अवयवाः इति ।

१३ - २१ - अथ अवयविनि इति उच्यमाने अवयवस्वामिनि कस्मात् न भवति ।

१४ - २१ - पञ्च पश्ववयवाः देवदत्तस्य इति ।

१५ - २१ - अवयवशब्दः अयम् गुणशब्दः अस्य इति च वर्तते ।

१६ - २१ - तेन यम् प्रति अवयवः गुणः तस्मिन् अवयविनि प्रत्ययेन भवितव्यम् ।

१७ - २१ - कम् च प्रति अवयवः गुणः ।

१८ - २१ - समुदायम् ।

१९ - २१ - यदि एवम् अवयविनि इति अपि न वक्तव्यम् ।

२० - २१ - अवयवेषु कस्मात् न भवति ।

२१ - २१ - अस्य इति वर्तते ।

१ - ११ - किमर्थम् उदात्तः इति उच्यते ।

२ - ११ - उदात्तः यथा स्यात् ।

३ - ११ - न एतत् अस्ति प्रयोजनम् ।

४ - ११ - प्रत्ययस्वरेण अपि एषः स्वरः सिद्धः ।

५ - ११ - न सिध्यति ।

६ - ११ - चितः अन्तः उदात्तः भवति इति अन्तोदात्तत्वम् प्रसज्येत ।

७ - ११ - अथ उदात्तः इति उच्यमाने कुतः एतत् आदेः उदात्तत्वम् भविष्यति न पुनः अन्तस्य इति ।

८ - ११ - उदात्तवचनसामर्थ्यात् यस्य अप्राप्तः स्वरः तस्य भविष्यति ।

९ - ११ - कस्य च अप्राप्तः ।

१० - ११ - आदेः ।

११ - ११ - अन्तस्य पुनः चित्स्वरेण एव सिद्धम् ।

१ - २६ - इह कस्मात् न भवति ।

२ - २६ - एकादश माषाः अधिकाः अस्मिन् कार्षापणशते इति ।

३ - २६ - अधिके समानजातौ ।

४ - २६ - समानजातौ अधिके इष्यते ।

५ - २६ - अथ इह कस्मात् न भवति ।

६ - २६ - एकादश कार्षापणाः अधिकाः अस्याम् कार्षापणत्रिंसति इति ।

७ - २६ - इष्टम् शतसहस्रयोः ।

८ - २६ - शतसहस्रयोः अधिके इष्यते ।

९ - २६ - अथ एकादशम् शतसहस्रम् इति कस्य आधिक्ये भवितव्यम् ।

१० - २६ - यस्य सङ्ख्या तदाधिक्ये डः कर्तव्यः मतः मम ।

११ - २६ - यदि तावत् शतानि सङ्ख्यायन्ते शताधिक्ये भवितव्यम् ।

१२ - २६ - अथ सहस्राणि सङ्ख्यायन्ते सहस्राधिक्ये भवितव्यम् ।

१३ - २६ - डविधाने परिमाणशब्दानाम् आधिक्यस्य अधिकरणाभावात् अनिर्देशः ।

१४ - २६ - डविधाने परिमाणशब्दानाम् आधिक्यस्य अधिकरणाभावात् अनिर्देशः ।

१५ - २६ - अगमकः निर्देशः अनिर्देशः ।

१६ - २६ - न हि एकादशानाम् शतम् अधिकरणम् ।

१७ - २६ - सिद्धम् तु पञ्चमीनिर्देशात् ।

१८ - २६ - सिद्धम् एतत् ।

१९ - २६ - कथम् ।

२० - २६ - पञ्चमीनिर्देशात् ।

२१ - २६ - पञ्चमीनिर्देशः कर्तव्यः ।

२२ - २६ - तत् अस्मात् अधिकम् इति ।

२३ - २६ - सः तर्हि पञ्चमीनिर्देशः कर्तव्यः ।

२४ - २६ - न कर्तव्यः ।

२५ - २६ - यदि अपि तावत् व्यापके वैषयिके वा अधिकरणे सम्भवः न अस्ति औपश्लेषिकम् अधिकरणम् विज्ञास्यते ।

२६ - २६ - एकादश कार्षापणाः उपश्लिष्टाः अस्मिन् शते एकादशम् शतम् ।

१ - २० - किमर्थम् शद्ग्रहणे अन्तग्रहणम् ।

२ - २० - शद्ग्रहणे अन्तग्रहणम् प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः तदादेः अधिकार्थम् ।

३ - २० - शद्ग्रहणे अन्तग्रहणम् क्रियते ।

४ - २० - प्रत्ययग्रहणे यस्मात् सः विहितः तदादेः तदन्तस्य ग्रहणम् भवति इति इह न प्राप्नोति एकत्रिंशम् शतम् ।

५ - २० - इष्यते च अत्र अपि स्यात् इति ।

६ - २० - तत् च अन्तरेण यत्नम् न सिध्यति इति अन्तग्रहणम् ।

७ - २० - एवमर्थम् इदम् उच्यते ।

८ - २० - अस्ति प्रयोजनम् एतत् ।

९ - २० - किम् तर्हि इति ।

१० - २० - सङ्ख्याग्रहणम् च ।

११ - २० - सङ्ख्याग्रहणम् च कर्तव्यम् ।

१२ - २० - इह मा भूत् ।

१३ - २० - गोत्रिंशत् अधिकर्म् अस्मिन् शते इति ।

१४ - २० - विंशतेः च ।

१५ - २० - विंशतेः च अन्तग्रहणम् कर्तव्यम् ।

१६ - २० - इह अपि यथा स्यात् ।

१७ - २० - एकविंशम् शतम् ।

१८ - २० - चकारात् सङ्ख्याग्रहणम् च कर्तव्यम् ।

१९ - २० - इह मा भूत् ।

२० - २० - गोविंशतिः अधिकम् अस्मिन् शते इति ।

१ - ४७ - निमाने गुणिनि ।

२ - ४७ - निमाने गुणिनि इति वक्तव्यम् ।

३ - ४७ - किम् प्रयोजनम् ।

४ - ४७ - गुणेषु मा भूत् ।

५ - ४७ - भूयसः ।

६ - ४७ - भूयसः इति च वक्तव्यम् ।

७ - ४७ - किम् प्रयोजनम् ।

८ - ४७ - भूयसः वाचिकायाः सङ्ख्यायाः उत्पत्तिः यथा स्यात् अल्पीयसः वाचिकायाः सङ्ख्यायाः उत्पत्तिः मा भूत् इति ।

९ - ४७ - एकः अन्यतरः ।

१० - ४७ - एकः चेत् अन्यतरः भवति इति वक्तव्यम् ।

११ - ४७ - इह मा भूत् ।

१२ - ४७ - द्वौ यवानाम् त्रयः उदश्वितः इति ।

१३ - ४७ - समानानाम् ।

१४ - ४७ - समानानाम् च इति वक्तव्यम् ।

१५ - ४७ - इह मा भूत् ।

१६ - ४७ - एकः यवानाम् अध्यर्धः उदश्वितः इति ।

१७ - ४७ - तत् तर्हि बहु वक्तव्यम् ।

१८ - ४७ - न वक्तव्यम् ।

१९ - ४७ - यत् तावत् उच्यते ।

२० - ४७ - गुणिनि इति वक्तव्यम् इति ।

२१ - ४७ - न वक्तव्यम् ।

२२ - ४७ - गुणेषु कस्मात् न भवति ।

२३ - ४७ - अस्य इति वर्तते ।

२४ - ४७ - यत् उक्तम् भूयसः इति वक्तव्यम् इति ।

२५ - ४७ - न वक्तव्यम् ।

२६ - ४७ - अल्पीयसः वाचिकायाः सङ्ख्यायाः उत्पत्तिः कस्मात् न भवति ।

२७ - ४७ - अनभिधानात् ।

२८ - ४७ - यत् उक्तम् एकः चेत् अन्यतरः भवति इति वक्तव्यम् इति ।

२९ - ४७ - न वक्तव्यम् ।

३० - ४७ - कस्मात् न भवति द्वौ यवानाम् त्रयः उदश्वितः इति ।

३१ - ४७ - तन्त्रम् विभक्तिनिर्देशः ।

३२ - ४७ - यत् अपि उच्यते समानानाम् च इति वक्तव्यम् इति ।

३३ - ४७ - न वक्तव्यम् ।

३४ - ४७ - कस्मात् न भवति एकः यवानाम् अध्यर्धः उदश्वितः इति ।

३५ - ४७ - अनभिधानात् ।

३६ - ४७ - निमेये च अपि दृश्यते ।

३७ - ४७ - निमेये च अपि प्रत्ययः दृश्यते ।

३८ - ४७ - द्विमयाः यवाः ।

३९ - ४७ - त्रिमयाः ।

४० - ४७ - किम् पुनः इह निमानम् किम् निमेयम् यावता उभयम् त्यज्यते ।

४१ - ४७ - सत्यम् एवम् एतत् ।

४२ - ४७ - क्व चित् तु का चित् प्रसृततरा गतिः भवति ।

४३ - ४७ - तत् यथा ।

४४ - ४७ - समाने त्यागे धान्यम् विक्रीणिते यवान् विक्रीणीते इति उच्यते ।

४५ - ४७ - न कः चित् आह कार्षापणम् विक्रीणिते इति ।

४६ - ४७ - अथ वा येन अधिगम्यते तत् निमानम् ।

४७ - ४७ - यत् अधिमयते तत् निमेयम् ।

१ - ५० - तस्य पूरणे इति अतिप्रसङ्गः ।

२ - ५० - तस्य पूरणे इति अतिप्रसङ्गः भवति ।

३ - ५० - इह अपि प्रप्नोति ।

४ - ५० - पञ्चानाम् उष्ट्रिकाणाम् पूरणः घटः ।

५ - ५० - सिद्धम् तु सङ्ख्यापूरणे इति वचनात् ।

६ - ५० - सिद्धम् एतत् ।

७ - ५० - कथम् ।

८ - ५० - सङ्ख्यापूरणे इति वक्तव्यम् ।

९ - ५० - एवम् अपि घटे प्राप्नोति ।

१० - ५० - सङ्ख्येयम् हि असौ अद्भिः पूरयति ।

११ - ५० - सङ्ख्यापूरणे इति ब्रूमः न सङ्ख्येयपूरणे इति ।

१२ - ५० - यस्य वा भावात् अन्यसङ्ख्यात्वम् तत्र ।

१३ - ५० - अथ वा यस्य भावात् अन्या सङ्ख्या प्रवर्तते तत्र इति वक्तव्यम् ।

१४ - ५० - एवम् अपि द्वितीये अध्याये अष्टमः इति प्राप्नोति ।

१५ - ५० - सर्वेषाम् हि तेषाम् भावात् सङ्ख्या प्रवर्तते ।

१६ - ५० - चरमोपजाते पूर्वस्मिन् च अनपगते इति वक्तव्यम् ।

१७ - ५० - एवम् अपि एकादशीद्वादश्यौ सौविष्टकृती ।

१८ - ५० - इदम् द्वितीयम् इदम् तृतीयम् ।

१९ - ५० - दश दशमानि इति न सिध्यति ।

२० - ५० - सूत्रम् च भिद्यते ।

२१ - ५० - यथान्यासम् एव अस्तु ।

२२ - ५० - ननु च उक्तम् तस्य पूरणे इति अतिप्रसङ्गः इति ।

२३ - ५० - परिहृतम् एतत् सिद्धम् सङ्ख्यापूरणे इति वचनात् इति ।

२४ - ५० - तत् तर्हि सङ्ख्याग्रहणम् कर्तव्यम् ।

२५ - ५० - न कर्तव्यम् ।

२६ - ५० - प्रकृतम् अनुवर्तते ।

२७ - ५० - क्व प्रकृतम् ।

२८ - ५० - सङ्ख्यायाः गुणस्य निमाने मयट् इति ।

२९ - ५० - एवम् तर्हि न इयम् वृत्तिः उपालभ्यते ।

३० - ५० - किम् तर्हि ।

३१ - ५० - वृत्तिस्थानम् उपालभ्यते ।

३२ - ५० - वृत्तिः एव अत्र न प्राप्नोति ।

३३ - ५० - किम् कारणम् ।

३४ - ५० - प्रत्ययार्थाभावात् ।

३५ - ५० - न एषः दोषः ।

३६ - ५० - वचनात् स्वाऋथिकः भविष्यति ।

३७ - ५० - अथ वा पूर्वस्याः सङ्ख्यायाः परापेक्षायाः उत्पत्तिः वक्तव्या उत्तरा च साङ्ख्या आदेशः वक्तव्यः ।

३८ - ५० - अथ वा न्यूने अयम् कृत्स्नशब्दः द्रष्टव्यः चतुर्षु पञ्चशब्दः ।

३९ - ५० - अथ वा सर्वे एव द्व्यादयः अन्योन्यम् अपेक्षन्ते ।

४० - ५० - यदि एवम् द्वितीये अध्याये अष्टमः इति प्राप्नोति ।

४१ - ५० - भवति एव ।

४२ - ५० - प्रकृत्यर्थात् बहिः सर्वा वृत्तिः प्रायेण लक्ष्यते ।

४३ - ५० - पूरणे स्यात् कथम् वृत्तिः ।

४४ - ५० - वचनात् इति लक्ष्यताम् ।

४५ - ५० - तस्याः पूर्वा तु या सङ्ख्या तस्याः [ऋ तस्याम् ] भवतु तद्धितः ।

४६ - ५० - आदेशः च ओत्तरा सङ्ख्या तथा न्याय्या भविष्यति ।

४७ - ५० - न्यूने वा कृत्स्नशब्दः अयम् पूर्वस्याम् उत्तराम् यदि सामर्थ्यम् च तया तस्याः तथा न्याय्या भविष्यति ।

४८ - ५० - अन्योन्यम् वा व्यपाश्रित्य सर्वस्मिन् द्व्यादयः यदि प्रवर्तन्ते तथा न्याय्या वृत्तिः भवति पूरणे ।

४९ - ५० - बहूनाम् वाचिका सङ्ख्या पूरणः च एकः इष्यते ।

५० - ५० - अन्यत्वात् उभयोः न्याय्या वार्क्षी शाखा निदर्शनम् ।

१ - २१ - मडादिषु यस्य आदिः तन्निर्देर्देशः ।

२ - २१ - मडादिषु यस्य आदिः क्रियते तन्निर्देर्देशः कर्तव्यः ।

३ - २१ - अस्य आदिः भवति इति वक्तव्यम् ।

४ - २१ - अकिर्यमाणे हि प्रत्ययाधिकारात् प्रत्ययः अयम् विज्ञायेत ।

५ - २१ - तत्र कः दोषः ।

६ - २१ - प्रत्ययान्तरे हि स्वरे दोषः ।

७ - २१ - प्रत्ययान्तरे हि सति स्वरे दोषः स्यात् ।

८ - २१ - विंशतितमः ।

९ - २१ - एषः स्वरः प्रसज्येत ।

१० - २१ - विंशतितमः इति च इष्यते ।

११ - २१ - सः तर्हि तथा निर्देशः कर्तव्यः ।

१२ - २१ - न कर्तव्यः ।

१३ - २१ - प्रकृतम् डड्ग्रहणम् अनुवर्तते ।

१४ - २१ - क्व प्रकृतम् ।

१५ - २१ - तस्य पूरणे डट् इति ।

१६ - २१ - तत् वै प्रथमानिर्दिष्टम् षष्ठीनिर्दिष्टेन च अर्थः ।

१७ - २१ - नान्तात् इति पञ्चमी डट् इति प्रथमायाः षष्ठीम् प्रकल्पयिष्यति ।

१८ - २१ - तस्मात् इति उत्तरस्य इति ।

१९ - २१ - प्रत्ययविधिः अयम् न च प्रत्ययविधौ पञ्चम्यः प्रकल्पिकाः भवन्ति ।

२० - २१ - न अयम् प्रत्ययविधिः ।

२१ - २१ - विहितः प्रत्ययः प्रकृतः च अनुवर्तते ।

१ - ४ - चतुरः छयतौ आद्यक्षरलोपः च ।

२ - ४ - चतुरः छयतौ वक्तव्यौ आद्यक्षरलोपः च वक्तव्यः ।

३ - ४ - तुरीयम् ।

४ - ४ - तुर्यम् ।

१ - १२ - अथ किमर्थम् थट्थुकौ पृथक् क्रियेते न सर्वम् थट् एव स्यात् थुक् एव वा ।

२ - १२ - थट्थुकोः पृथक्करणम् पदान्तविधिप्रतिषेधाऋथम् ।

३ - १२ - थट्थुकोः पृथक्करणम् क्रियते पदान्तविधिप्रतिषेधाऋथम् ।

४ - १२ - पदान्तविध्यर्थम् पदान्तप्रतिषेधाऋथम् च ।

५ - १२ - पदान्तविध्यर्थम् तावत् ।

६ - १२ - पर्णमयानि पञ्चथानि भवन्ति ।

७ - १२ - रथः सप्तथः ।

८ - १२ - पदन्तस्य इति नलोपः यथा स्यात् ।

९ - १२ - पदान्तप्रतिषेधाऋथम् ।

१० - १२ - षष्ठः ।

११ - १२ - पदान्तस्य इति जश्त्वम् मा भूत् ।

१२ - १२ - इह चतुर्थः इति पदान्तस्य इति विसर्जनीयः मा भूत् इति ।

१ - ३४ - बहुकतिपयवतूनाम् लिङ्गविशिष्टात् उत्पत्तिः ।

२ - ३४ - बहुकतिपयवतूनाम् लिङ्गविशिष्टाद् उत्पत्तिः वक्तव्या ।

३ - ३४ - इह अपि यथा स्यात् ।

४ - ३४ - बह्वीनाम् पूरणी बहुतिथी ।

५ - ३४ - कतिपयानाम् पूरणी कतिपयथी ।

६ - ३४ - तावतीनाम् पूरणी तावतिथी ।

७ - ३४ - बहुकतिपयवतूनाम् लिङ्गविशिष्टाद् उत्पत्तिः सिद्धा ।

८ - ३४ - कथम् ।

९ - ३४ - प्रातिपदिकग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्य अपि ग्रहणम् भवति इति ।

१० - ३४ - पुंवद्वचनम् च । पुंवद्भावः च वक्तव्यः ।

११ - ३४ - बह्वीनाम् पूरणी बहुतिथी ।

१२ - ३४ - किमर्थम् न भस्य अढे तद्धिते पुंवत् भवति इति सिद्धम् ।

१३ - ३४ - भस्य इति उच्यते ।

१४ - ३४ - यजादौ च भम् भवति ।

१५ - ३४ - न च अत्र यजादिम् पश्यामः ।

१६ - ३४ - किम् कारणम् ।

१७ - ३४ - तिथुका व्यविहितत्वात् न प्राप्नोति ।

१८ - ३४ - इदम् इह सम्प्रधार्यम् ।

१९ - ३४ - तिथुक् क्रियताम् पुंवद्भावः इति ।

२० - ३४ - किम् अत्र कर्तव्यम् ।

२१ - ३४ - परत्वात् पुंवद्भावः ।

२२ - ३४ - नित्यः तिथुक् ।

२३ - ३४ - कृते अपि पुंवद्भावे प्राप्नोति अकृते अपि प्राप्नोति ।

२४ - ३४ - तिथुक् अपि अनित्यः ।

२५ - ३४ - अन्यस्य कृते पुंवद्भावे प्राप्नोति अन्यस्य अकृते ।

२६ - ३४ - शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिः अनित्यः भवति ।

२७ - ३४ - अन्तरङ्गः तर्हि तिथुक् ।

२८ - ३४ - का अन्तरङ्गता ।

२९ - ३४ - उत्पत्तिसन्नियोगेन तिथुक् उच्यते उत्पन्ने प्रत्यय्ते प्रकृतिप्रत्ययौ आश्रित्य पुंवद्भावः ।

३० - ३४ - पुंवद्भावः अपि अन्तरङ्गः ।

३१ - ३४ - कथम् ।

३२ - ३४ - उक्तम् एतत् सिद्धः च प्रत्ययविधौ इति ।

३३ - ३४ - उभयोः अन्तरङ्गयोः परत्वात् पुंवद्भावः ।

३४ - ३४ - पुंवद्भावे कृते पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् तिथुक् सिद्धः बहुतिथी ।

१ - १६ - असङ्ख्यादेः इति किमर्थम् ।

२ - १६ - इह मा भूत् ।

३ - १६ - एकषष्टः ।

४ - १६ - द्विषष्टः ।

५ - १६ - असङ्ख्यादेः इति शक्यम् अवक्तुम् ।

६ - १६ - कस्मात् न भवति एकषष्टः ।

७ - १६ - द्विषष्टः इति ।

८ - १६ - षष्टिशब्दात् प्रत्ययः विधीयते ।

९ - १६ - कः प्रसङ्गः यत् एकषष्टिशब्दात् स्यात् ।

१० - १६ - न एव प्राप्नोति न अर्थः प्रतिषेधेन ।

११ - १६ - तदन्तविधिना प्राप्नोति ।

१२ - १६ - ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रतिषिध्यते ।

१३ - १६ - एवम् तर्हि ज्ञापयति आचार्यः भवति इह तदन्तविधिः इति ।

१४ - १६ - किम् एतस्य ज्ञापने प्रयोजनम् ।

१५ - १६ - एकविंशतितमः ।

१६ - १६ - एतत् सिद्धम् भवति ।

१ - ३४ - छप्रकरणे अनेकपदात् अपि ।

२ - ३४ - छप्रकरणे अनेकपदात् अपि इति वक्तव्यम् ।

३ - ३४ - इह अपि यथा स्यात् अस्यवामीयम् , कयाशुभीयम् ।

४ - ३४ - किम् पुनः कारणम् न सिध्यति ।

५ - ३४ - अप्रातिपदिकत्वात् ।

६ - ३४ - सिद्धम् तु प्रातिपदिकविज्ञानात् ।

७ - ३४ - सिद्धम् एतत् ।

८ - ३४ - कथम् ।

९ - ३४ - प्रातिपदिकविज्ञानात् ।

१० - ३४ - कथम् प्रातिपदिकविज्ञानम् ।

११ - ३४ - स्वम् रूपम् शब्दस्य अशब्दसञ्ज्ञा इति वचनात् ।

१२ - ३४ - स्वम् रूपम् शब्दस्य अशब्दसञ्ज्ञा भवति इति ।

१३ - ३४ - एवम् यः असौ आम्नाये अस्यवामशब्दः पठ्यते सः अस्य पदार्थः ।

१४ - ३४ - किम् पुनः अन्ये आम्नायशब्दाः अन्ये इमे ।

१५ - ३४ - ओम् इति आह ।

१६ - ३४ - कुतः एतत् ।

१७ - ३४ - आम्नायशब्दानाम् अन्यभाव्यम् स्वरवर्णानुपूर्वीदेशकालनियतत्वात् ।

१८ - ३४ - स्वरः नियतः आम्नाये अस्यवामशब्दस्य ।

१९ - ३४ - वर्णानुपूर्वी खलु अपि आम्नाये नियता अस्यवामशब्दस्य ।

२० - ३४ - देशः खलु अपि आम्नाये नियतः ।

२१ - ३४ - श्मशाने न अध्येयम् ।

२२ - ३४ - चतुष्पथे न अध्येयम् इति ।

२३ - ३४ - कालः खलु अपि आम्नाये नियतः ।

२४ - ३४ - न अमावास्यायाम् न चतुर्दशायाम् इति ।

२५ - ३४ - पदैकदेशसुबलोपदर्शनात् च ।

२६ - ३४ - पदैकदेशः खलु अपि आम्नाये दृश्यते ।

२७ - ३४ - अस्यवामीयम् ।

२८ - ३४ - ननु च एषः सुब्लोपः स्यात् ।

२९ - ३४ - सुबलोपदर्शनात् च ।

३० - ३४ - सुबलोपः खलु अपि दृश्यते ।

३१ - ३४ - अस्यवामीयम् इति ।

३२ - ३४ - यदि तर्हि अन्ये आम्नायशब्दाः अन्ये इमे मत्वर्थः न उपपद्यते ।

३३ - ३४ - अस्यवामशब्दः अस्मिन् अस्ति इति ।

३४ - ३४ - न सञ्ज्ञा सञ्ज्ञिनम् व्यभिचरति ।

१ - ८ - अध्यायानुवाकाभ्याम् वा लुक् ।

२ - ८ - अध्यायानुवाकाभ्याम् वा लुक् वक्तव्यः ।

३ - ८ - स्तम्भः ।

४ - ८ - स्तम्भीयः ।

५ - ८ - गर्दभाण्डः ।

६ - ८ - गर्दभाण्डीयः ।

७ - ८ - अनुकः ।

८ - ८ - अनुकीयः ।

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2018-01-17T19:36:19.5330000