भक्त लीलामृत - अध्याय ३९

महिपतिबोवांच्या वाचेला सिद्धी होती, म्हणूनच हा ग्रंथ जो भक्तिभावाने व एकाग्रतेने वाचील त्याला फलश्रुतीचा अनुभव खचितच येणार.


अध्याय ३९

श्रीगणेशाय नमः ।

अनंत जडजीव पांडुरंगे । भवपार उतरिले तुवां अंगें ।

मी एक राहिलों सकळां मागें । तारुं तूं होई ॥१॥

स्नान संध्या पितृतर्पण । जपतप कळा अनुष्ठान ।

यथाविधी तुझें अर्चन । नये घडोन सर्वथा ॥२॥

योगयाग न घडेचि कांहीं । शरीर जाहलें पाहीं ।

तिर्थाटण घडलें नाहीं । विठाबायी जाणसी तूं ॥३॥

सत्पात्री दानें द्यावीं जरी । तरी धनधान्य बहु नाहीं पदरीं ।

सत्त्वहीन मी बहुतांपरी । बुद्धि अगोरी असे माझी ॥४॥

सद्गुरु दास्यत्व संतसेवा । कांहीं न घडेच मज देवा ।

सर्वप्रकारें पांगुळ बरवा । असें केशवा तुज ठावें ॥५॥

सकळ दुरितें जाहली गोळा । त्याचा मीं निर्माण जाहलों पुतळा ।

अविधि विषय बहुत भोगिला । निवेदन तुजला करीतसे ॥६॥

पतित सर्वांगीं परिपूर्ण । साक्ष देतसे माझे मन ।

आतां आपुली विरुदावळी पाहोन । भवाब्धि उतरणें श्रीहरी ॥७॥

मागिले अध्यायीं कथा ऐसी । नारायण स्वरुप तुकयासी ।

देखोनि दोघे संन्यासी । सद्भावेसी नमस्कारिती ॥८॥

जाहले आद्यंत वर्तमान । शिवाजीस लिहिलें अधिकारियानें ।

मग पुणीयासी येऊनि नृपनंदनें । घेतलें दर्शन तुकयाचें ॥९॥

नाना उपचारें पूजोनि पाहीं । शिवाजी राजा लागला पायीं ।

मग कीर्तनासी प्रारंभ ते समयीं । भक्त विदेही करीतसे ॥१०॥

टाळ विणें मृदंग घोष । मागें ध्रुपदी पन्नास ।

विठ्ठल नाम घेतां सुरस । कोंदलें आकाश त्या नादें ॥११॥

आधींच हरिदिनी पर्वकाळ सुदिन । श्रवणासि सावध नृपनंदन ।

आणि प्रेमळाचे वक्‍तृत्व जाण । रंगासि उणें काय तेथें ॥१२॥

तों अविंध अधिकारी चाकणेंत । तयासि कळला वृत्तांत ।

मग दोनसहस्त्र पठाण धाडित । शिवाजी नृपनाथ धरावया ॥१३॥

विस्तीर्ण वाडा पुणियांत जाण । त्यांत होतसे हरिकीर्तन ।

श्रवणासि बैसला नृपनंदन । तों परचक्र दारुण पातलें ॥१४॥

रायासि कळतां हा वृत्तांत । तुकयासि जावया आज्ञा मागत ।

गजबजिले लोक समस्त । रंग अतिशयित वितुळला ॥१५॥

ऐसें अरिष्ट जाणोनि तेव्हां । मग विठोबाचा करीतसे धांवा ।

चार अभंग वदले तेव्हां । अर्थ पहावा सज्जनीं ॥१६॥

तुका देवासि भाकीतसें करुणा । भीत नाहीं मी आपुल्या मरणा ।

परी दुःख कांहीं होता जनां । हें माझ्या नयना न पाहावें ॥१७॥

भजनासि विक्षेप झाला जाण । याहूनि आम्हासि मरण तें कोण ।

तरी आपुल्या माया लाघवे करुन । निवारीं विघ्न विठोबा ॥१८॥

ऐसें ऐकोनि करुणाघन । तुकयासि देतसे आश्वासन ।

तुवां सुखें करावें कीर्तन । रक्षिता जगज्जीवन मी यासी ॥१९॥

इकडे बाहेर अविंध उन्मत्त । म्हणती शिवाजी राजा न ओळखूंच यांत ।

तरी श्रोते वक्‍ते मारावे समस्त । मग सहजचि नृपनाथ सांपडेल ॥२०॥

ऐसा विचार करितां दुर्भती । तों लाघव करितसे रुक्मिणीपती ।

आपण होऊनि शिवाजी नृपती । सत्त्वरगतीं पळतसे ॥२१॥

अविंधसेनेंत होते हेर । त्यांणीं ओळखिला नृपवर ।

म्हणती हाचि दावेदार । धरा लवलाहें ॥२२॥

ऐसें म्हणवोनि उठाउठीं । सकळ पठाण लागले पाठीं ।

तों मायालाघवी जगजेठी । क्षण एक दृष्टीं पडतसे ॥२३॥

आटोपितां संनिध येती पाही । धरुं जातां कांहींच नाहीं ।

म्हणतां संन्निध भासे । धरुं जातां कांहींच नसे ।

प्रहरांत जाता वीस कोस । नेलें तयांस कांटवणीं ॥२५॥

श्रीकृष्ण अवतारीं जगज्जीवन । पळाला काळयवनाचे भेणे ।

मग मुचुकुंद विवरीं जगज्जीवन । बैसे लपोन ज्यारीतीं ॥२६॥

तैशाच रीतीं चक्रपाणी । अदृश्य जाहले तये रानीं ।

तों चंद्र गेला मावळोनी । काहूर गगनीं कोंदलें ॥२७॥

अविंधासि मार्ग न दिसे कोठें । वस्त्रें फांटलीं लागतां कांटे ।

अश्वही पळोनि गेले गोमटें । जाहले करंटे भिकारी ॥२८॥

इकडे तुका प्रेमळ भक्‍त । श्रीहरिकीर्तनीं गात नाचत ।

श्रोते तटस्थ जाहले समस्त । रंग अद्भुत ओडवला ॥२९॥

कृष्णाविष्णु हरि गोविंदा । अच्युता आनंता आनंदकंदा ।

परमपुरुषा सच्चिदानंदा । श्रीमुकुंदा जगद्गुरु ॥३०॥

ऐसी नामें गावोनि नाना । सप्रेम रसें भाकीतसे करुणा ।

प्रेमें सद्गदित कंठ जाणा । अश्रु नयना लोटती ॥३१॥

ऐशा रीतीं सप्रेम गजरें । रात्र लोटली चार प्रहर ।

उदयासि येतां दिनकर । मग रुक्मिणीवर ओवाळिला ॥३२॥

परचक्र गेलें आपुले मतीं । म्हणवोनि विस्मित जाहला भूपती ।

म्हणे मरण चुकविलें आजिचे रात्रीं । बैसतां संगतीं संतांचे ॥३३॥

तुकयासि पुसोनि सत्वर । सिंहगडी चालिला नृपवर ।

मग प्रसाद मागतां ओंजळभर । लीद निज करें दीधली ॥३४॥

ती पदरी घेऊनि नृपनाथें । नेऊनि ठेविली दुकानांत ।

चित्ती संतोष जाहला बहुत । म्हणे भाग्य उदित पैं माझें ॥३५॥

इतुकें चरित्र पुण्यात पाही । वर्तलें असे ते समयीं ।

मग तुकयासि लोहगांवीं । घेवोनि सर्वही लोक गेले ॥३६॥

तों कोंडोबा लोहकर्‍या आडनांव । तुकयापासी त्याचा भाव ।

ध्‍रुपद धरितसे अपूर्व । जेणें वैष्णव संतोषती ॥३७॥

तो तुकयासि म्हणतसे नित्य । महायात्रेसि जावयाचा आहे हेत ।

तुमचें वचन मानिती गृहस्थ । तरी देशावर मातें करुनि द्या ॥३८॥

खर्चासि कांहीं नसे जाण । कार्य होईल तुमच्या वचनें ।

ऐसें नित्य म्हणतां ब्राह्मण । वैष्णव जन काय करी ॥३९॥

आसनाखालीं घालोनि हात । एक होन काढोनि देत ।

कोंडोबा जाहला संकोचित । म्हणे इतुक्यांत कार्यार्थ न होय ॥४०॥

मग तुकया तयासि सांगतसे कायी । हा नित्य मोडित जायी ।

त्यांतूनि एक पैसा ते समयीं । पदरीं ठेवी आपुल्या ॥४१॥

दुसरे दिवशीं परतोन । त्याचा मागुती होईल होन ।

चारदां मोडितां बिळांतून । परि पैसा जतन एक करी ॥४२॥

सत्पात्रीं वेंचूनि धन । यात्रा करावी संपूर्ण ।

मागुतीं येशील परतोन । मग देईं होन आमुचा आम्हां ॥४३॥

कोंडोबा ब्राह्मण विस्मित मनीं । चमत्कार पाहूं आजिचे दिनीं ।

होन मोडोनि तये क्षणीं । पैसा त्यांतुनी ठेविला ॥४४॥

सामग्री आणोनि तांतडी । केलें लाही पीठ गूळ पापडी ।

तूप गूळ घेतला सवडसवडी । जिव्हेसि गोडी लागावया ॥४५॥

ऐसें साहित्य करोनि फार । तुकयासि पुसावया आला विप्र ।

म्हणे होन मोडोनि सत्वर । पाहिला चमत्कार म्यां स्वामी ॥४६॥

ऐकोनि म्हणे वैष्णव भक्त । कोणासि कळों नेदी मात ।

आपुला साधूनि कार्यार्थ । मागुतीं आम्हासि दे आणून ॥४७॥

मग तीन अभंग वैष्णव वीरें । तया हातीं पाठविलें पत्र ।

त्याचा अर्थ संकळित सार । ऐका चतुर भाविकहो ॥४८॥

विश्वेश्वर जो कैलासपती । तयासि एक लिहिली विनंती ।

एक तें पत्र भागीरथी। विष्णुपदासि विनंति एक असे ॥४९॥

विश्वरचना दिसती अपूर्व । तें विराट स्वरुप तूं महादेव ।

म्हणवोनि विश्वनाथ हें नांव । भक्तगौरव तुज देती ॥५०॥

दीन रंक अनाथावरी । कृपा करावी ये अवसरीं ।

वारंवार पायांवरी । मस्तक निर्धारीं तुमच्या ॥५१॥

अल्प संतोषी माझें मन । तुम्हांपासीं तों काय उणें ।

तुका भातुकें इच्छितों मनें । तरी तें पाठवणें धूर्जटी ॥५२॥

आतां भागीरथीसि लिहिलें काय । म्हणे माझी विनंति परिसा माय ।

सकळ तीर्थांचें स्वामित्व पाहे । अंगीं तुझिये असे कीं ॥५३॥

महादोषांचें निवारण । दर्शनमात्रें करिशील जाण ।

म्हणोनि तुझें चरणीं नमन । निजप्रीतीनें करितसें ॥५४॥

सद्भावें तुझिया जळीं न्हाती । तयासि प्राप्त भुक्‍ति मुक्‍ती ।

संतांच्या पोसणा तुका म्हणती । वैष्णववीर प्रीतीं धाडितसे ॥५५॥

विष्णुपद रायेसि थोर । तयासि विनवीत वैष्णववीर ।

पिंड दीधला पदावर । आपुल्या निजकरें करोनी ॥५६॥

माझेंहीं गया वर्जन झालें । पितरांचेंही ऋण फिटलें ।

कर्मांतरही सांग घडलें । ओझें उतरले मीपणाचें ॥५७॥

एक हरिहरनाम देखा जनांत । बोंब ठोकितसे तुका ।

हे तिन्ही अभंग लिहिली पत्रिका । अनुभव सुखाचेनि बळें ॥५८॥

तें कोंडोबा लोहकर्‍या घेऊनि हातीं । तुकयासि नमस्कार करीतसे प्रीतीं ।

मग महायात्रेसि निश्चिती । सत्वर गतीं चालिला ॥५९॥

वाटेसि होन मोडोनि देख । पदरी पैसा बांधीतसे एक ।

खर्च करीतसे अधिक अधिक । आश्चर्य लोक ते करिती ॥६०॥

म्हणतीं पदरीं नसतां धन । खर्च करीतसे कोठून ।

जैसा वाळूंतींल विहिरा जाण । त्यांतील जीवन न सरे ॥६१॥

लहनचि दिसतो त्याचा सांठा । परी जीवन काढितां नये तोटा ।

तैसीच कोंडोबाची निष्टा । न सांगे बोभाटा कोणासी ॥६२॥

ऐशारीतीं क्रमितां पंथ । वाराणसीसि गेला त्वरित ।

स्नान केलें भागीरथींत । मग निरोप सांगत निजप्रीतीं ॥६३॥

सकळ तीर्थांची स्वामिनी मायें । तुकयानें तुज पत्र दीधलें आहे ।

ऐसें बोलतांचि लवलाहें । तों कौतुक काय वर्तलें ॥६४॥

महा पात्रांतून भागीरथी । बाहेर काढीतसे प्रीतीं ।

रत्‍नजडित कंकण हातीं । जैसा गभस्तीं उगवला ॥६५॥

तीरीं यात्रा बहुत होती । देखोनि लोक आश्चर्य करिती ।

म्हणती साक्षात आली भागीरथी । म्हणोनि स्नानें करिती लवलाहें ॥६६॥

एक घेऊनि मोहरहोन । हातावर ठेविती प्रीतीनें ।

कोणी तोडगर चोळी चोळखण । सौभाग्यवायन पैं देती ॥६७॥

ऐशा रीतीं पूजा करितां । परी हातीं न घेचि विश्वमाता ।

तेव्हां कोंडभटाचिया चित्ता । स्मरण अवचितां जाहलें ॥६८॥

मग तुकयाचें पत्र घेऊन त्वरित । पुढें शिरला पाण्यांत ।

तें हातीं देखताचि त्वरित । तों मूठ वळित भागीरथी ॥६९॥

ऐसें कौतुक दाखवूनि त्वरित । मग हात गेला जळांत ।

देखोनि क्षेत्रवासी समस्त । जाहले विस्मित मानसीं ॥७०॥

म्हणती तुकयाची वाक्पुष्पें येथें । भागीरथीस आवडलीं निश्चित ।

ज्याच्या वह्या उदकांत । रुक्मिणीकांतें रक्षिल्या ॥७१॥

असो कोंडभटें चार मास । आवडीनें केला काशीवास ।

तुकयाचा अभंग पाठ असे । तो विश्वेश्वरास निवेदिला ॥७२॥

शब्दरत्‍नांची विनवणी । ऐकोनि डोले शूलपाणी।

बेलपुष्पें पडती ते क्षणीं । लोक नयनीं पाहती ॥७३॥

भागीरथीं आणि विश्वेश्वर । दोघांनीं दाखविला चमत्कार ।

यात्रकरियांसि आश्चर्य थोर । वाटलें साचार तेधवां ॥७४॥

मग गयेसि जाऊनियां त्यानें । जाहला वडिलांचा उत्तीर्ण ।

तुकयाच्या प्रसादें करोन । वेचिलें धन सत्पात्रीं ॥७५॥

ऐसीं यात्रा करोनि निश्चित । माघारें चालिलें क्रमित पंथ ।

चित्तीं बहुत हर्षयुक्त । काय बोलत मानसीं ॥७६॥

तुकयासि मागतां देशावर । तों महासिद्धी लाधली थोर ।

औषधवल्ली पाहतां साचार । तों अमृततुषार जोडला ॥७७॥

कां इच्छितां थिल्लरींचें पाणी । तों पुढें समुद्र देखिला नयनीं ।

शेळीचें दुभतें इच्छित मनीं । तों घरीं नंदिनी आली कीं ॥७८॥

पाठांतर व्हावें मनीं धरितां । तों जिव्हेसि आली प्रसादिक कविता ।

कां उष्णकाळीं उबारा होतां । तों हिमनग अवचितां देखिला ॥७९॥

दीपकाचा प्रकाश इच्छितां थोर । तों अंधारीं प्रगटला भास्कर ।

स्वप्नीं दृष्टांत व्हावा सत्वर । तों साक्षात श्रीधर भेटला ॥८०॥

तेवीं महायात्रा व्हावया कारणें । देशावरचे इच्छिलें धन ।

तों महासिद्धी तुकयानें । निजप्रीतीनें दीधली ॥८१॥

आतां होन मागती परतोन । तरी सर्वथा देऊं नये त्याजकारण ।

ऐसा अभिलाष धरोन । घेतलें दर्शन तुकयाचें ॥८२॥

गांवाबाहेर लोहगांवीं । एकांतीं बैसे तुका विदेही ।

कोंडोबा लोहकर्‍या लवलाहीं । येऊनि पायीं लागला ॥८३॥

म्हणे आपुल्या प्रसादें सत्वरा । सकळ जाहली असे यात्रा ।

स्मरण जाहले वैष्णववीरा। होन माघारा मागती ॥८४॥

कोंडभट बोले प्रत्युत्तर । होन हारपला साचार ।

बरें म्हणोनि वैष्णव वीर । तयासि उत्तर बोलतसे ॥८५॥

कोंडभट घरासि लवलाहीं । जाऊनि पाही ते समयीं ।

तों ग्रंथिकेमाजी कांहींच नाहीं । विस्मित जीवीं मग होय ॥८६॥

म्हणे आज दोन प्रहरां केलें स्नान । तेव्हां पदरीं होता होन ।

ग्रंथिका तैसीच आहे जाण । गेला निघोन कैशा रीतीं ॥८७॥

जरी आतां सांगावें तुकयासी । तरी हारपला म्हणोनि वदलों त्यासी ।

माझें कपट फळलें मजसी । म्हणोनि कुसमुसती अंतरी ॥८८॥

एक सद्गुरुद्रोह पडला पाहीं । संसारीं स्वार्थ दाटला नाहीं ।

अपयश आलें दोहों ठायीं । यास्तव जीवीं झुरतसे ॥८९॥

असो आतां हा विचार । आशापाशें नाडले फार ।

एकीं हार केला वर । पंचाग्नि धूर एक घेती ॥९०॥

एक करिती दुग्धपान । एकीं सेंविलें महारण्य ।

एकीं जटा वाढवून । आत्मोद्‌धुलन सर्वांगीं ॥९१॥

एकीं झाडासि झोला बघून । घालिती चौर्‍याशीं आसना ।

एक मौनी न बोलती वचन । मग देती लिहुन पाटीवरी ॥९२॥

एकीं करोनि वेदाध्ययन । करिती गृहस्थांचें उपार्जन ।

एक पंडित होऊनि जाण । वाद घालणें पुढिलासी ॥९३॥

एक होऊनि हरिदास । ज्ञान सांगती बहुवस ।

एकीं घेतला संन्यास । एक विष्णुदास म्हणविती ॥९४॥

जंगम शेवडे आणि फकीर । कानफडे आणि दिंगबर ।

एक अघोर पंथ म्हणवितो थोर । किती विस्तार सांगावा ॥९५॥

हे पाहिले असती बहुवस । परी देखिला नाहीं निराश पुरुष ।

तैसें तुकयाचें नव्हे मानस । चित्तीं उदास सर्वस्वें ॥९६॥

सर्व सिद्धि अनुकूळ असतां । तयांसि हाणितल्या कीं लाता ।

षड्‌वैरी जिंतोनि तत्त्वतां । रुक्मिणीकांता भजतसे ॥९७॥

ग्लांती करितांही नृपवर । नाहीं मोकासा घेतला थोर ।

नाहीं वाडा बांधविलें घर । वस्त्रें अळंकार न घेचि ॥९८॥

अल्प आहार सेवितां जाण । ग्रासोग्रासीं हरिस्मरण ।

रात्रंदिवस हरिकीर्तन । नाहीं खंडण तयासी ॥९९॥

संसारपाश टाकोनि निश्चित । आणी चौदा वैष्णव भक्त ।

धरोनि तुकयाची संगत । धरिती ध्‍रुपद कीर्तनीं ॥१००॥

तयासि न पुसतां पाहीं । उठोनि जाती आणिके गांवीं ।

मग ते धुंडीत लवलाहीं । मागूनि सर्वही येताती ॥१॥

जरी कोणी पुसिलें वैष्णववीरा । कोठें जातां ये अवसरा ।

म्हणे आम्ही जातो वैकुंठपुरा । घातला धारा ऐशा रीतीं ॥२॥

कोणी उत्तर पुसिलें जाण । तरी तें न बोले अभंगावीण ।

जिव्हा रंगली नामस्मरणें करुन । काया परिपूर्ण ब्रह्म झाली ॥३॥

एके दिवसीं वैष्णवभक्त । लोहेगांवीं कीर्तन करित ।

नामरुपीं जडलें चित्त । देहभाव समस्त विसरला ॥४॥

टाळ विणे मृदंग घोष । नाद ब्रह्मचि आलें मुसे ।

विठ्ठलनामाचा होतसे घोष । तेणें आकाश कोंदलें ॥५॥

जैसी वक्‍तयाची स्थिति पाहीं । तैसेच श्रोते जाहले विदेही ।

जो हिलालासि तेल घालीतसे पाहीं । देहभाव नाहीं तयासी ॥६॥

तटस्थ मुद्रा सर्वांकारणें । स्नेह न घालितां विझाला अग्न ।

तों अद्भुत कौतुक वर्तलें जाण । तें ऐका सज्जन भाविक हो ॥७॥

तुकयाचा अंगाचा प्रकाश । पडिला तेव्हां बहुवस ।

माझ्या मतीनें ऐसें भासे निःशेष । दृष्टांत सुरस अवधारा ॥८॥

गर्भ असतां मातेच्या उदरीं । तें तेज उमटे अंगावरी ।

कां जैसा चाकवी अनुभव अंतरीं । तो उद्गार बाहेरी वदे वचा ॥९॥

ना तरी बिलोराच्या मंदिरांत । दीप उजळोनि ठेविला निश्चित ।

त्याचा बाहेर प्रकाश पडत । द्वारा किंचित नसतांहीं ॥११०॥

तैसें तुकयाच्या उदरीं सहज । सुरवारें बैसे गरुडध्वज ।

त्याचें बाहेर फांकले तेज । ऐसेंच मज वाटतसे ॥११॥

महाकवीची काव्य गोष्टी । कीं कोटि सूर्य विष्णूचे मुगुटीं ।

तो भक्तवत्सल जगजेठी । तुकयाचें पोटी सांठविला ॥१२॥

म्हणोनि अंगीचा प्रकाश । कीर्तनीं पडिला बहुवस ।

अनुभवेम देखिलें दृष्टीस । भाग्य विशेष पैं त्याचें ॥१३॥

असो आतां जगदुद्धार । व्हावया भक्ताचा अवतार ।

कीर्तन जाहले तीन प्रहर । मग रुक्मिणीवर ओवाळिता ॥१४॥

खालीं बैसतां वैष्णववीर । तो मागुतीं पडिला अंधकार ।

श्रोते आले देहावर । तों हिलाल समग्र लाविले ॥१५॥

स्नेह आणिलें होतें समग्र । तें वेचिलें नाहीं आणुमात्र ।

तेलाचें तैसेंच भरलें पात्र । आश्चर्य थोर लोक करिती ॥१६॥

लोहगांवींचे भाविक नर । त्यांसि तुकयाची सेवा घडली फार ।

त्यांनींच प्रेमा लुटिला समग्र । कीर्तन गजर ऐकतां ॥१७॥

जैसा कृष्ण अवतार मथुरेसि झाला । परी गोकुळीं क्रीडला घनसांवळा ।

तो व्रजवासी भोगिती सोहळा । तैसेंच मजला भासतसे ॥१८॥

जगविख्यात वैष्णव वीर । जनांत मान्यता वाढली फार ।

मग कोणासी न बोलतां उत्तर । देहुसि सत्वर पातला ॥१९॥

राउळासि जातां उठाउठी । पांडुरंग मूर्ति देखिली दृष्टीं ।

नमस्कार घाली सद्गद कंठी । जैसी दंड काठी पडतसे ॥१२०॥

जें ध्यान ठासावलें हृदयांतरी । ते सगुण मूर्ति देखिली बाहेरी ।

प्रेम न समावेचि अंतरीं । मग तें बाहेरी ओसंडे ॥२१॥

देवासि म्हणे करुण स्वरें । तुम्ही करावा अंगीकार ।

हा माझे ठायी विचार । नाहीं आन साचार विठोबा ॥२२॥

आतां दोहीं पक्षी जाण । म्यां लावोनि घेतलें लांछन ।

लाजविलें देव भक्त पण । साक्ष मन देतसे ॥२३॥

महत्वाची शृंखला पायीं । पडली असे विठोबायी ।

ममता वाढली जनाचे ठायीं । आतां मज सोडवी दयाळा ॥२४॥

नानापरीची पक्वान्नें देख । करोनि भोजन घालिती लोक ।

तेंच शरीरीं मानिलें सुख । तूं चैतन्यनायक साक्ष यासी ॥२५॥

अवगुणाचा थारा बहुवस । देहीं वाढवली निद्रा आळस ।

आतां तुज संतांची आण असे । तरी वैकुंठास मज नेयी ॥२६॥

ऐसी करुणा भाकितां चित्तीं । तों हांसोनि बोले पांडुरंग मूर्ति ।

म्हणे तुझे मनोरथ पूर्ण होती । मी श्रीपती रक्षिता ॥२७॥

तुझिया देहासि शेवटीं । काळाची पडो नेदीच दृष्टी ।

ऐसें बोलतांचि जगजेठी । सद्गदित कंठीं होय तुका ॥२८॥

यावरी आतां एके दिवशीं । तुकाराम गेले आळंदीसी ।

सभामंडपीं सद्भावेंसी । दंडवत देवासी घालितसे ॥२९॥

तों अजान वृक्षातळीं जाण । पक्षी वेंचीत होते कण ।

मग ते तुकयासि देखोन । गेले उडोन सत्वर ॥१३०॥

हें देखोनि प्रेमळ भक्त । अंग जाहलें रोमांचित ।

म्हणे माझें अभेद असतें चित्त । तरी पक्षीं उडत कासया ॥३१॥

षड्‌वैरी जिंतोनि साचार । शूरत्वें जाहलों वैष्णववीर ।

आत्मवत भासे जगत्र । तो व्यर्थच विचार गेला कीं ॥३२॥

शरींर जाहलें प्रेतवत । देहभाव नसेचि किंचित ।

ऐसीं जाहली माझी स्थित । ते व्यर्थचि दिसत मजलागी ॥३३॥

वैराग्याच्या शेणी शरीरा । लावोनि ब्रह्माग्नि चेतविला बरा ।

जाहलॊं संसारासि पाठमोरा । तें व्यर्थचि अंतरा मज भासे ॥३४॥

हा देह हांचि घट पाहीं । फोडिला विठोबाचे पायीं ।

वासनेचा क्षय केला जीवीं । तें व्यर्थचि सर्वही आज गेलें ॥३५॥

तिळांजळी कुळ नाम रुपांसी । ज्याचें शरीर अर्पिलें त्यासीं ।

स्थिति बाणली आहे ऐसी । तें व्यर्थचि मजसी दिसतसे ॥३६॥

आयुष्याचे न सरतां माप । रक्षा जाहली आपेआप ।

देहीच उजळला दीप । पांडुरंग बाप विश्वाचा ॥३७॥

हें आपुल्या अनुभवें वदलो स्थिति । परी माझ्या भयें पक्षी उडती ।

तरी व्यर्थचि वाणी वेचिलीं मती । म्हणवोनि चित्तीं खेद करी ॥३८॥

मग एकाग्र करोनियां चित्त । हृदयीं चिंतिला पंढरीनाथ ।

म्हणे दीनदयाळ कृपावंत । अनाथनाथ विठायी॥३९॥

डोळसाचा धरोनि हात । आंधळा क्रमीत जाय पंथ ।

परी न दिसेचि अणुमात्र । ईश्वरी भार घालोनिया ॥१४०॥

परमार्थ पंथ क्रमितां सांग । पाऊल पडलें आड मार्ग ।

दीन दयाळे पांडुरंग । तूं निजांगे सांभाळी ॥४१॥

ऐसें म्हणोनि प्रेमळ भक्त । तटस्थ उभा मग निवांत ।

सर्वथा अंग न हालवी किंचित । पात्यास पातें लागेना ॥४२॥

म्हणे माझ्या अंगावर नेऊन । पक्षी बैसतील निर्भय मनें ।

तेव्हांच होईल समाधान । नाहीं तरी जिणें व्यर्थचि हें ॥४३॥

ऐसा निश्चय करोनि थोर । तटस्थ उभा घटिका चार ।

श्वास न टाकीच अणुमात्र । हें जाणे अंतर विश्वात्मा ॥४४॥

तुकयाचा निश्चय देखोनि ऐसा । संकट पडिलें पंढरीशा ।

म्हणे याचा लळा पुरेल जैसा । ती युक्ति सहज करावी ॥४५॥

मी भक्ताची लळे पुरवीन श्रीपती । ऐसें बोलिलों श्रीभागवतीं ।

ती असत्य होईल वचनोक्ती । तुकयायी आर्ती न पुरवितां ॥४६॥

आत्मा व्यापक सर्वांभूतीं । तो हृदयस्थ जाहला करुणामूर्ती ।

तेव्हां पक्षी निर्भय होऊनि चित्तीं । अंतरावर बैसती तुकयाच्या ॥४७॥

मग अंग हालवितां प्रेमळ भक्त । तरी विहंगम पळोनि न जात ।

जैसें प्रभंजनें झाड हालत । तेणें पक्षी न भीत सर्वथा ॥४८॥

मग परमहर्ष मानूनि चित्तीं । एक अभंग रचिला प्रीतीं ।

त्याचा पहिला चरण निश्चिती । लिहितों ग्रंथीं ऐकिजे ॥४९॥

अवघींच भूतें साम्या आलीं । ही म्यां कधीं नव्हतीं देखिली ।

ती त्वां माझी आळ पुरवली । जेवीं समजवी माउली बाळकांते ॥१५०॥

ऐसें म्हणवोनि तेव्हां । सांष्टांग दंडवत ज्ञानदेवा ।

घालोनियां सप्रेम भावा । तुकयाच्या जीवा आनंद ॥५१॥

असो सिंहावलोकनें निश्चित । मागील चरित्र आठविजे श्रोतीं ।

कोणासि न पुसतां निश्चिती । अळंकावतीं पातले ॥५२॥

मागें चौदा वैष्णव भक्त । तुकयाचा शोध घेत घेत ।

धुंडीत आलें कीं समस्त । तों नवल अघटित देखिलें ॥५३॥

आजान वृक्षातळीं साचार । एकट तुका वैष्णववीर ।

पक्षी बैसती अंगावर । वारंवार ते समयीं ॥५४॥

हें कौतुक पाहोनि ते वेळे । अवघे जन पातले जवळ ।

तो पक्षी उडोनि गेले सकळ । धन्य काळ सुदिन तो ॥५५॥

असो आतां ते अवसरीं । पुण्य क्षेत्र अळंकापुरी ।

तेथें ज्ञानदेवाचें द्वारीं । तुका करी हरिकीर्तन ॥५६॥

टाळ विणे उपसाहित्य । तेंहीं मागूनि आलें समस्त ।

नाद ब्रह्म घवघवीत । श्रवणीं पडत श्रोतयांच्या ॥५७॥

कृष्णा विष्णु मेघश्यामा । अच्युता नरहरि पुरुषोत्तमा ।

भक्तकैवारी गुणधामा । भजनी प्रेमा मज देयी ॥५८॥

जोवरी देह अवसान । तोंवरी करीन हरिकीर्तन ।

एक वेळ आयुष्य करी उणें । परी गात्रें क्षीण होऊं नेदीं ॥५९॥

तुझे नामी पडे विसर । याहुनि घात कोणता थोर ।

हाळाहळें पोळला श्रीशंकर । तो नामेंचि सत्वर निवाला ॥१६०॥

गमन करितां त्रिभुवनी । नाम गातसे नारदमुनी ।

ब्रह्म विणा खांदा घेऊनि । सप्रेम मनीं सर्वदा ॥६१॥

हरि पाठाचे अभंग थोर । स्वमुखे वदले ज्ञानेश्वर ।

तेचि तुका वैष्णववीर । सप्रेमादरें गातसे ॥६२॥

टाळ्या चुटकियाची घायी । घागर्‍या नेपुरें वाजती पायीं ।

मृदंग विण्यांच्या स्वरांत कांहीं । भेद नाहीं अणुमात्र ॥६३॥

ऐशाच परी स्वानंदरसीं । नाद ब्रह्म कोंदलें आकाशीं ।

तेथें सुरवर येऊनि उल्हासीं । कौतुक दृष्टीसीं पाहती ॥६४॥

गुप्त रुपें करोनि देख । पुष्पें वर्षती वृंदारक ।

अवघाचि विश्वभंर भासे एक । सप्रेम सुख श्रोतयां ॥६५॥

असो वाणितां तुकयाची स्थिती । कुंठित होय कवीची मती ।

चार प्रहर लोटतां राती । मग रुक्मिणीपती ओंवाळिला ॥६६॥

द्वादशीस पारणे करोनि तेथें । देहु ग्रामासि चालिले त्वरित ।

मग ज्ञानदेवासि पुसोनि येत । देहु क्षेत्रांत मागुती ॥६७॥

तुकयाचि स्थिति ऐसी पाहे । सर्वांभूती निर्वैर होय ।

म्हणोनि पक्षीं न धरोनि भय । बैसत जाय अंगावरी ॥६८॥

हें बहुतांच्या मुखें करोनी । चिंचवडी देव ऐकती कानीं ।

म्हणती तुकयासि येथवर बोलावूनी । चमत्कार नयनीं पाहावा ॥६९॥

म्हणवोनी देहु क्षेत्रासि त्यांणीं । मनुष्य पाठविलें प्रीती करोनि ।

म्हणती तुकयासि विनीत होऊनि । येई घेऊनि येथवरी ॥१७०॥

अवश्य म्हणवोनि त्यांतें । येवोनि तुकयाचे दर्शन घेत ।

तेथें वैष्णव कीर्तन करीत । ऐकोनि विश्रांत जीवासी ॥७१॥

देवांचा निरोप सांगावा तेणें । तरी सर्वथा नाहीं देह भान ।

रात्रंदिवस ऐके कीर्तन । सप्रेम मनें सर्वदा ॥७२॥

दिवस तीन लोटतां जाण । तरी मनुष्य नयेचि परतोनि ।

देव म्हणती जावोनि आपण । घ्यावें दर्शन तुकयाचे ॥७३॥

ऐसें म्हणवोनि ते अवसरी । मग निघालें सत्वरी ।

हें तुकयासि कळतां अंतरीं । म्हणें आपण सामोरी त्यांसि जावें ॥७४॥

मग कोणासि न पुसतां सत्वर । तेथुनि निघाला वैष्णववीर ।

अर्धपंथ क्रमितां सत्वर । भेटले द्विजवर तुकयासि ॥७५॥

तुकयासि देतां आलिंगन । देवांचें संतोषित झालें मन ।

म्हणती धन्य धन्य आजिचा सुदिन । जाहलें दर्शन वैष्णवाचें ॥७६॥

मग स्वस्थ बैसोनि तेथ । म्हणती बरा फावला एकांत ।

सवें भूतें साम्यासि येत । पक्षी बैसत आंगावरी ॥७७॥

तृणाचें बुजावणें हालतां निश्चिती । तयांसि विहंगम देखोनि पळती ।

आणि तुमच्या आंगावरी निर्भय बैसती। ही अद्भुत स्थिति बाणली ॥७८॥

मनुष्याकृति दिसती आम्हां । तरी येथें सर्वथा नाहीच उपमा ।

अद्भुत बोलोनि भक्ति प्रेमा । पुरुषोत्तमा वश्य केलें ॥७९॥

तरी तुकया तूं कोण निश्चित । हें आम्हांसि सांगें सत्य ।

अनुभवें आणोनि प्रचीत । संशय निवृत्त करावा ॥१८०॥

ऐसें पुसतांचि उपासका । तयासि चमत्कार दाखवी तुका ।

मांडीचे कातडे चिरलें देखा । तों कापूस निका त्यामाजी ॥८१॥

हाड मांस रुधिर नाहीं । कापूस पिंजला दिसतसे पाहीं ।

देखोनि देव विस्मित जीवीं । म्हणती मानवी कांहीं नव्हे तुका ॥८२॥

करावया जगदुद्धार । मृत्युलोकीं जाहला अवतार ।

मनुष्याकृति दिसती वर । परी हा ईश्वर म्हणावा ॥८३॥

ऐशा रीतीं करोनि स्तवन । देवीं केलें साष्टांग नमन ।

तुका तयाचे धरितसे चरण । म्हणे अनुचित करणें हें स्वामी ॥८४॥

मी तरी शूद्र जातीचा पाहें । सकळ संतांचा सेवक आहें ।

ऐसें म्हणवोनि लवलाहें । सप्रेम पाय धरीतसे ॥८५॥

श्रीकृष्णें जैसी भक्षिता माती । विश्वरुप पद दाखविलें मातें पती ।

मग नमस्कार करी यशोदा सती । तेव्हां रडे श्रीपती बाळलीलें ॥८६॥

म्हणे मी तुझें बाळक निश्चित । माझ्या पायां कां पडसी माते ।

तैसीच तुकयाची स्थित । अमानित्व चित्ती सर्वदां ॥८७॥

चर्म चिरोनि आपुल्या हातें । कापूस दाखविला देवातें ।

तें नमस्कार करितां तयातें । म्हणे अनुचित करीतसां ॥८८॥

जैसीं विष्णु चरित्रें अघटित । तैशाच रीतीं दाविती संत ।

देव आणि निजभक्तां । भेद किंचित असेना ॥८९॥

वायु आणि चंचळपण । कां सूर्य आणि त्याचे किरण ।

समुद्र आणि कल्लोळ पूर्ण । नव्हती दोन सर्वथा ॥१९०॥

ऐशा रीतीं करोनि स्तुती । देवांनीं तुकयासि धरोनि हातीं ।

चिंचवड क्षेत्रीं नेऊनि रात्रीं । कीर्तन ऐकती निजप्रेमें ॥९१॥

चारी प्रहर कीर्तन गजर । करोनि तोषविले द्विजवर ।

मग उदयासि येतांचि दिनकर । रुक्मिणीवर ओवाळिला ॥९२॥

असो यापरी गाणपत । तुकयाचे ठायीं धरोनि प्रीत ।

तीन रात्रीं राहोनि तेथ । श्रवण करित हरिकथा ॥९३॥

पक्वानें करोनि नानारीतीं । ब्राह्मण संपतर्ण केलें प्रीतीं ।

मग तुकयासि घेऊनिया पंक्ती । भोजन करिती प्रीतीनें ॥९४॥

असो यापरी जाहलीं भोजनें । तांबूल बुका आणि सुमनें ।

पुष्पपहार गळ्यांत घालोन । विष्णुभक्‍त प्रीतीनें पूजिला ॥९५॥

मग देवासि पूसोनि देखा । देहुसि वैष्णव येतसे तुका ।

जो लीला विग्रहीं अवतार निका । वैकुंठनायका प्रिय जो ॥९६॥

भजन करितां सप्रेम रंग । स्वयें आपणचि जाहला पांडुरंग ।

मग त्याचे केले दोन भाग । भक्ति सुख निजांगें भोगीतसे ॥९७॥

एकचि देव असतां निश्चित । मग कोणाची धरावी आर्ती ।

फळांच्या राशी पडिल्या क्षितीं । परी सेवणारा त्यांजप्रती एक व्हावा ॥९८॥

आरसा निर्मळ असतां जाणा । परी तयासि दुसरा पाहिजे देखणा ।

कां पुष्पाचें मकरंद नाना । एक घ्राणाविण व्यर्थ ॥९९॥

तैशाच रीतीं भक्ताविण । देवाचें ऐश्वर्य जाणेल कोण ।

म्हणवोनि आपुलेंच भजन करिती आपण । विभाग दोन करुनियां ॥२००॥

मुक्तीवरील चौथी भक्ती । बोलिली असे श्रीभागवतीं ।

तें साच दाखवावया निश्चिती । तुकाराम क्षितीं अवतरला ॥१॥

ज्याणें करोनि कीर्तन गजर । कळिकाळ हा जिंतीला दुर्धर ।

म्हणवोनि काया जाहली अमर । ब्रह्मरुप समग्र अंग झालें ॥२॥

उदंड सत्पुरुष जाहले महीं । परी शरीर येथेंचि ठेविलें तिहीं ।

तुका ब्रह्मरुप असोनि देही । हेचि नवायीं अगाध ॥३॥

पुढिले अध्यायीं कथा गोमटी । जो दीन दयाळ जगजेठी ।

तो तुकयासि येऊनि उठाउठी । नेईल वैकुंठी निजलीले ॥४॥

जो अच्युतानंद आनंद कंद । लीलाविग्रही सच्चिदानंद ।

तो महीपतीसि देऊनि अभय वरद । वदवी स्वच्छंदें भक्तकथा ॥५॥

स्वस्ति श्रीभक्तलीलामृत ग्रंथ । श्रवणेंचि पुरती मनोरथ ।

प्रेमळ परिसोत भाविक भक्त । एकोणचाळिसावा अध्याय गोड हा ॥२०६॥ ॥ओ०॥२०६॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2017-09-03T21:37:27.7100000