मार्कंडेयाख्यान - मार्कंडेयाख्यान

कीर्तनासंबंधी ज्ञान संपादन करून, नंतर स्वार्थ वा परमार्थ संपादन व्हावा या उद्देशाने कीर्तन करून लोकांस ज्ञान सांगण्यासाठी कीर्तनकार आख्यान लावतात.


मार्कंडेयाख्यान

श्रीगणेशायनमः ॥

छंद-

प्रथम वंदुनीं विघ्नकंदना ॥ ध्यायिलें गुरु नंदनंदना ॥

नमुनि श्रोतयां कीर्तिं शंभुची ॥ कथितसें मनीं धरुनियां रुची ॥१॥

साकी-

मृकंड नामक महा तपस्वी मुनिवर सत्पथगामी ॥

असतां त्याची कांता त्यातें प्रार्थीं निजसुखधामी ॥२॥

श्रोते परिसा हो, वदनीं शिव हर हर गा हो ॥श्रोते०॥ध्रु०॥

संतानाविण जिणें मज भासे व्यर्थ पसारा ॥

यास्तव स्तवुनी गौरीशा सुत मागा कुलउद्धारा ॥३॥

आर्या-

पुत्राविणें न सद्गति आकुर्णनि भाषणा अशा स्त्रीचा ॥

मानी ऋतु मुनि यास्तव न वदे हें आश्रयें अशास्त्रींचा ॥४॥

दिंडी-

प्रियेचीया हृद्गता जाणुनीयां ॥ तपा गेला तो वनीं निघूनीयां ॥

शीत उष्णा सोसुनी दुःख भारी ॥ अनुष्ठानीं बैसला निराहारी ॥५॥

षडक्षरी शंभुच्या मंत्र कोटी ॥ जप होतां पावला ईश तुष्टी ॥

मुनी सन्मुख येउनी शूलपाणी ॥ वरं ब्रूही बोलता होय वाणी ॥६॥

आर्या-

परिसुनि महेशवचना मागितलें त्या मृकंड-संतानें ॥

संतानेच्छा पुरवुनि निरसावें दुःख जें असतानें ॥७॥

सांगे प्रभु गुज ऐके मूर्ख शतायू कुरुप सुत पाहे ॥

अल्पायु साधु धीमान् कवण रुचे यांत सांग सुतपा हें ॥८॥

ओंवी-

ऐकुनी मुनी झाला तटस्थ ॥ दोहींकडेही वेधलें चित्त ॥

प्रभूतें विनवी जोडुनी हस्त ॥ अवधि किंचित् मज द्यावी ॥९॥

कोणता पुत्र कांतेलागुनी ॥ मानवे तो येतों विचारुनी ॥

ऐसें बोलून स्वाश्रमीं येउनी ॥ स्त्रीतें साकल्य कथियेलें ॥१०॥

छंद-

वंदुनी सती प्राणनायका ॥ वदत मूर्ख तो सुत नका नका ॥

उपल या जगीं थोर बहुदिशीं ॥ काक घूक ते दीर्घ आयुषी ॥११॥

व्यर्थ कायसें हीन तें जिणें ॥ डाग सत्कुला मूर्खतागुणें ॥

म्हणुन सांगतें सत्य आइका ॥ मूर्ख अवगुणी सुत नका नका ॥१२॥

साकी-

साधू सुंदर सुगुणी ज्ञाता जरी तो अल्प वयाचा ॥

मंगलकारक तरि वंशातें ठेवा सत्यसुखाचा ॥१३॥

सत्कर्मातें आचरितां तो त्याची पुण्यप्रभावें ॥

गिरिजावल्लभ पावून तुष्टी वारिल विघ्न स्वभावें ॥१४॥

दिंडी-

ऐकुनीयां यापरी प्रियावाणी ॥ त्वरें आला ज्या स्थळीं शूलपाणी ॥

म्हणे देवा देईजे सुत ज्ञाता ॥ शंभु अस्तु बोलुनी होय जाता ॥१५॥

आर्या-

स्वाश्रमिं मुनि मग येउनि रमतां वनितेशिं तो स्वभावानें ॥

अंतर्वत्‍नी झाली सति ईशाच्या वरप्रभावानें ॥१६॥

नव मास पूर्ण भरतां प्रसवलि सत्पुत्र ती मुनिप्रमदा ॥

पाहुनि पुत्रमुखा तो हर्षे पावे परी न विप्र मदा ॥१७॥

उत्तम योग सुवेळीं प्रसवलि मुनिकामिनी सुपुत्रास ॥

मातापितरां तेव्हां वाटे सुख तें उणें अपुत्रांस ॥१८॥

मार्कंडेय असें त्या दिधलें सप्रेम नाम जनकानें ॥

परिसुनि बालवचोमधु हर्षति मातापिताहि जन कानें ॥१९॥

ओंवी-

पंच वर्षें लोटतां साचार ॥ मुनीनें केला द्विजन्मसंस्कार ॥

चतुर्दश विद्या कळा समग्र ॥ वेदशास्त्रें अभ्यासिलीं ॥२०॥

ज्याची प्रज्ञाप्रभा अंतरीं झळके ॥ श्रवणेंचि सर्व आकळी तर्कें ॥

पुराणें इतिहास कथानकें ॥ झाला प्रवीण सकळिकीं ॥२१॥

आर्या-

यापरि सुखांत जातां पळ घडि दिन रात मास काळ जितें ॥

शंकरवचना स्मरुनी करिती मातापिताहि काळजितें ॥२२॥

साकी-

षोडश वर्षें पुत्रवयातें सन्निध आलीं भरत ॥

जाणुनि वृद्धें निशिदिनिं दुःखें रुदती अपार गुप्त ॥२३॥

अहा अहा रे दैवा म्हणुनी शोकें बडविति भाळा ॥

अल्पायु सुत कशास दिधला अमुतें त्रिभुवनपाळा ॥२४॥

अंजनीगीत-

आतां आम्ही काय करावें ॥ संसारीं या केविं तरावें ॥

वत्सा वत्सा म्हणून मरावें ॥ बसल्याचि ठायीं ॥२५॥

संतानाविण इतका पाही ॥ नव्हता आम्हां खेद कदाही ॥

सांप्रत वाहतों दुःखप्रवाहीं ॥ पावुनी पुत्रातें ॥२६॥

साकी-

रोदन कारण कळतां तनया मानिल भय तो भारी ॥

यास्तव हृदयीं निशिदिनिं झुरती न कळत त्या परभारीं ॥२७॥

दिंडी-

तथापि तें ना कदा दुःख झाके ॥ सर्व इंद्रियिं शोकअब्धि फांके ॥

अश्रुधारा लोचनीं बळें येती ॥ देखुनीयां शंकीत पुत्र चित्तीं ॥२८॥

म्हणे कायी कारण रोदनासी ॥ तदा दुःखें माय ती कथी त्यासी ॥

अरे बाळा सोळाचि वत्सरांनीं ॥ तुला जाणें निश्चयें मृत्युयानी ॥२९॥

म्हणूनीयां काळजी फार वाटे ॥ कसें मोठें हें विघ्न वहीवाटे ॥

सांगुनियां गुह्य तें तया कंठीं ॥ स्फुंदस्फुंदोनी तदा घाली मिठी ॥३०॥

पद-

कशी तरी गत बा करुं ॥ वत्सा कशी तरी गत बा० ॥ध्रु०॥

त्यजितां तूं वपु प्राणसख्यारे ॥ निश्चयें आम्ही मरुं ॥

वत्सा कशी तरी गत बा० ॥१॥

या तव दुर्घट वियोगदुःखा । सांग कशानें हरुं ॥

वत्सा कशी तरी गत बा० ॥२॥

दुस्तर अति हा भवाब्धि आतां ॥ तुजविण केविं तरुं ॥

वत्सा कशी तरी गत बा करुं ॥३॥३१॥

आर्या-

आकर्णुनि वृत्तांता वंदुनि बोले सुतोक वचनासी ॥

स्मरतां पद दुःखशरा लेववुनी शिवकृपाकवच नासी ॥३२॥

मग उभयां नमुनी तो निघता झाला विचारुनी मूल ॥

नश्वर सर्वहि जाणुन आश्रयि मनिं दृढ जगल्लतामूल ॥३३॥

मृत्युंजयाविणें हें कोण जगीं या अशेष भय नाशी ॥

ऐसा निश्चय जाणुन तत्पर झाला तदीय भजनासी ॥३४॥

स्वीकारुनि शिवदीक्षा पंचाक्षर मंत्र अंतरीं जपतो ॥

रुद्राक्ष भस्मधारण करुनीयां काळवंचना जपतो ॥३५॥

ओंवी-

ऐसा शिवभजनीं सदा निरत ॥ मृकंडात्मज निष्ठावंत ॥

यात्रामिसें अवनीं हिंडत ॥ कावेरीतटीं पावला ॥३६॥

त्याच दिनीं यमदंड समजुनी ॥ निमग्न झाला पार्थिवपूजनीं ॥

अंतरीं शिवपदाब्ज धरुनी ॥ पद्मासनीं बैसला ॥३७॥

आर्या-

जो प्राण्यातें शासन कर्ता निवडुनि सत्य न्यायातें ॥

तो निज अनुचर धाडी मार्कंडेयासि शीघ्र न्यायातें ॥३८॥

ओंवी-

अंतकाज्ञेनें यथाकाळीं ॥ दूत धांवा घेती तात्काळीं ॥

आले गर्जत क्ष्मातळीं ॥ भ्यासुर बळी विक्राळ ॥३९॥

पाश खेटक गदापाणी ॥ धांवतां वसुंधरा दणाणी ॥

ओढा विदारा ऐशी वाणी ॥ बोलती कर्कश भयानक ॥४०॥

साकी-

पार्थिव हस्तीं शिवध्यानीं रत देखुनी सर्वहि भ्याले ॥

धीमंताहि बळी पळूं पहातीं म्हणती युक्ति न चाले ॥४१॥

भ्याले समजुन शिवपूजेतें गर्जें नाम भवाचें ॥

तेणे न चले बळ तें कांहीं लेशहि यमदूताचें ॥४२॥

पूजा सरतां आकळूं म्हणूनी तिष्ठतिच सन्निधानी ॥

जाणुन मुनि हें वर्म भवाच्या रतला अधिकचि ध्यानीं ॥४३॥

सवाई-

देखुनि दंग मुनींद्र अभंग ते जाति विहंग तसे यमधामा ॥

चार समस्त विचारकथीति कीं फार हटेंचि जपे शिवनामा ॥

पार्थिव चंड करीच अखंड भजे कलभंड तनू स्थिर भावी ॥

बोलुन यापरी ते नमिती करी यावरी चाकरी काय करावी ॥४४॥

आर्या-

परिसुन किंकरवचना घालाया यम जपूनि घाला हो ॥

महिषारुढ स्वागें होउनियां क्रुद्धसा निघाला हो ॥४५॥

संगे घेउन निजगण आला कावेरिच्या तटाकीं तो ॥

विषधर क्रोधें जैसा श्वसोच्छ्‌वासाहि अमित टाकीतो ॥४६॥

मुनिच्या कंठीं घाली पाश तदा आकळावया शमन ॥

शमन कराया त्याचे प्रार्थी मुनि तुष्टवून महेशमन ॥४७॥

ईशासहितहि पडतां पाश गळां मुनि भवास हाकारी ॥

धांव विभो करुणाकर दीनाचा म्हणविशी साहाकारी ॥४८॥

साकी-

दुर्धर अतिशय संकट पडलें काय तरि करुं आतां ॥

कृपाघना या समयीं तुजविण अन्य नसेचि त्राता ॥४९॥

पद-

शिव शिव सांब सदाशिव सांब ॥

हर हर धांव विभो ॥शिव शिव० ॥ध्रु०॥

कंठीं घालुन कृतांतपाश ॥ ओढितसे कीं नचि अवकाश ॥

करितां उपेक्षुनी निराश ॥ होईल नाश प्राणासी ॥१॥

अखिल जगाचा तूं यजमान ॥ तुजला दीनाचा अभिमान ॥

तरी बा न करितां अनुमान ॥ सोडवीं मान यमकरिंचि ॥शिव शिव० ॥२॥

रक्षिलें संकटिं बहुतांस ॥ म्हणुनी लागली मजला आस ॥

त्यजुनि मागें मनपवनांस ॥ विनवी दास घाल उडी ॥शिव शिव० ॥३॥५०॥

साकी-

करुणा ऐशी परिसुनि अंतरिं भोलानाथ निवाला ॥

लिंगापासून भव्य विकट तैं सायुध प्रगटहि झाला ॥५१॥

हास्यमुखें बहु रोषोत्कर्षें हाणुनि लत्ता काला ॥

महिष पाडितां दूत पळाले सर्वहि दाहि दिशांला ॥५२॥

मृकंडबाळा करुणाघन प्रभू स्नेहें हृदयीं धरित ॥

म्हणे बा वत्सा कृतांत निकरें श्रमलासी गा बहुत ॥५३॥

दिंडी-

सुप्रसन्न होऊनी शंभु भोळा ॥ चिरंजीव अक्षयी त्यास केला ॥

तदा ब्रह्मादि देव बद्धपाणी ॥ स्तवूनीया बोलती नम्र वाणी ॥५४॥

त्वांचि वर्षें षोडश नेम केला ॥ म्हणुनी यातें अंतकें घेरियेला ॥

नसे त्याचा अन्याय यांत कांहीं ॥ क्षमा करुनी तरि कृपा-दृष्टि पाहीं ॥५५॥

 

ओंवी-

ऐकतां सुरवाक्य शूलपाणी ॥ संतोषोनी वदे नीतिवाणी ॥

जे मद्भजनीं रत सदा प्राणी ॥ काळभीति तयां नसे ॥५६॥

षोडशाब्देंचि मद्गिरा सत्य ॥ परी जो काळ जाय मद्भजनांत ॥

तो न होय उणा मद्गणतींत ॥ वर्म निश्चित जाणिजे ॥५७॥

मग उठवूनि अंतकातें ॥ गेले सकळहि स्वस्थळातें ॥

कृष्णदस म्हणे निज जनातें ॥ रक्षी गौरीश यापरी ॥५८॥

या प्रकारें करुन त्या काळाचे हातून मार्कंडेयास सर्वेश्वरानें सोडविलें. माता, पिता, सोयरे धायरे कोणीही सोडविण्यास समर्थ झाले नाहींत. यासांठीं तुकोबा मनास बोध करितात.

अभंग-

नको नको मना गुंतूं मायाजाळीं ॥ काळ आला जवळीं ग्रासावया ॥१॥

तुका म्हणें तुला सोडवीना कोणी ॥ एका चक्रपाणी वांचोनियां ॥२॥

एका सर्वेश्वरावांचून दुसरा त्राता नाहीं यास्तव त्या प्रभूतें अनन्य शरण होऊन हेंच मागणें मागावें.

हेंचि दान दे गा देवा ॥ तुझा विसर न व्हावा ॥१॥

गुण गाईन० ॥ मंगलारती ॥ पुंडलीक वरदे हरि विठ्ठल ॥पार्व० हर० ॥जानकी० जय ० ॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2010-03-03T21:13:02.5330000