अमृतानुभव - प्रकरण पहिलें ऐसीं इये...

अमृतानुभव हा संत ज्ञानेश्वरांचा स्व-रचित ग्रंथ असून त्यात त्यांनी उपदेशपर तत्वज्ञान सांगितले आहे.या ग्रंथाला चिद्‌विलासानंद असेही नाव आहे.


अमृतानुभव

प्रकरण पहिलें

ऐसीं इयें निरुपाधिकें । जगाचीं जियें जनकें ।

तियें वंदिलीं मियां मूळिकें । देवो देवी ॥१॥

ऐसें जें निरुपाधिक उत्पादक आद्य अखिल जगताचें ।

द्वंद्व प्रकृति पुरुष कीं, वंदियलें चरणयुगुल म्यां त्याचें ॥१॥

जो प्रियूचि प्राणेश्वरी । उलथे आवडीचिये सरोभरीं ।

चारुस्थळीं एका हारीं । एकांगाचा ॥२॥

निजरूपाच्या प्रेमें याणें स्वीकार शक्तिचा केला ।

एकचि रूप असोनी दृक्‌दृश्यद्वंद्वभास तैं झाला ॥२॥

आवडीचेनि वेगें । येकयेकां गिळिती आंगें ।

कीं द्वैताचेनि पांगें । उगळिते आहाती ॥३॥

स्वप्रीतीच्या योगें हीं दोघेंही परस्परां गिळिती ।

द्वैताच्या लोभानें पुनरपि दोघेंहि वेगळीं होती ॥३॥

जे एकचि नव्हे एकसरें । मा दोघां दोनीपण कैचें पुरे ।

काय नेणों साकारें । स्वरूपें जियें ॥४॥

एकाला एकपणा नाहीं तरि दोहिंला कसें द्वित्व ।

आकार असे याला कीं न तयाचें कळेचिना तत्त्व ॥४॥

कैसी खसुखाची आळुकी । जे दोनीपणें भिडोनि एकीं ।

नेदिती मा कौतुकीं । एकपण फुटों ॥५॥

स्वसुखाच्या लोभानें पावति ऐक्यासि सांडुनि द्वैत ।

कौतुकरसेंहि पळभर फुटूं न देती स्वकीय अद्वैत ॥५॥

हा ठावोवेर्‍ही वियोगभेडें । जें बाळ तरि जगायेवढें ।

वियालीं परी न मोडे । दोघुलेंपण ॥६॥

ऐशीं वियोगभीरु प्रसवति जगरूप बालक अखंड ।

ऐसें जरी तथापी त्याच्या दोघेपणासि नच खंड ॥६॥

आपुलिये आंगीं संसारा । देखिलिया चराचरा ।

परि नेदितीच तिसरा । झोंक लागों ॥७॥

आपण एक द्नष्टा दृश्यचि संसार उदकिं लाट जसी ।

यावांचुनि तिसर्‍याचा स्पर्श न लावून घेति अपणासी ॥७॥

जयां एका सत्तेचें बैसणें । दोघां येका प्रकाशाचें लेणें ।

जें आनादि एकपणें । नांदती दोघें ॥८॥

दोघें बैसति एका सत्तासनिं तींच त्यांसि आधार ।

एकत्वेंचि अनादी दोघां एकचि चिती अलंकार ॥८॥

भेदु लाजोनि आवडीं । एकरसीं देत बुडी ।

तो भोगणया थाव काढी । द्वैताचा जेथ ॥९॥

तो भेद मग्न होतां एकरसीं लाज पावुनी हेर ।

स्वानंदसौख्यभोगीं शोधाया द्वैत येइ बाहेर ॥९॥

देवें संपूर्ण देवी । तियेविण कांहिंना त गोसावी ।

किंबहुना एकोपजीवी । एकमेकां ॥१०॥

देवें पूर्णत्वा ये देवी त्या तिजमुळेंचि देवपण ।

उपजीवन दोघांचे यापरि राहे परस्पराधीन ॥१०॥

कैसा मेळु आला गोडिये । जे दोघें न माती जगीं इये ।

कीं परमाणुहीमाजि उवायें । मांडलीं आहाती ॥११॥

संग परस्पर यांचा नित्य असुनि जंगि न मावती दोघें ।

अणुरेणूही व्यापुनि हें युग्म क्षणहि राहि न वियोगें ॥११॥

जिहीं एकएकावीण । न कीजे तृणाचेंहि निर्माण ।

जियें दोघें जीवप्राण । जियां दोघां ॥१२॥

एका सोडुनि एका तृणही करितां न येचि निर्माण ।

तत्प्रेम एवढें कीं परस्परां होति केवल प्राण ॥१२॥

घरवातें मोटकीं दोघें । जैं गोसावी सेजे रिगे ।

तैं दंपत्यपणे जागे । स्वामिणी जे ॥१३॥

अति निपुण जोडपें हें गृहकृत्यीं पुरुष जाय जरि शयनीं ।

प्रकृती जागी राहे यापरि संसार करिति ते मिळुनी ॥१३॥

जयां दोघांमाजि येखादें । विपायें उमजलें होय निदें ।

रितें घरवात गिळूनि नुसधें । कांहीं ना करी ॥१४॥

या दंपत्यामाजी दोघांतुनि एक होय जैं जागें ।

ग्रासुनि सर्व गृहासह उरवी अवशिष्ट कांहिं नच मागें ॥१४॥

दोहों अंगाची आटणी । गिंवसित आहाती येकपणीं ।

जाली भेदाचिया वाहाणी । आधाआधीं जियें ॥१५॥

एकपणें राहति हे ग्रासुनि अंगद्वयासि शिवशक्ती ।

भेदाच्या दृष्टीनें दो अंगी अर्ध अर्ध दिसताती ॥१५॥

विषो येकमेकांची जियें । जियें येकमेकांचीं विषयी इयें ।

जियें दोघीं सुखियें । जियें दोघें ॥१६॥

पुरुष प्रकृती होती परस्परांप्रति पहा विषय विषयी ।

योगें परस्परांच्या परस्परांला अतीव सुख होई ॥१६॥

स्त्रीपुरूषनामभेदें । शिवपण येकलें नांदे ।

जग सकळ आधाधे । पणें जिहीं ॥१७॥

स्त्रीपुरुषनामभेदें केवल पुरुषत्व एकलें नांदे ।

अर्धार्धांगें ज्याच्या सकलहि जग भासतें विविधभेदें ॥१७॥

दो दांडीं येक श्रुति । दो फुलीं येक द्रुति ।

दोहो दिवीं दीप्ति । एकीच जेंवि ॥१८॥

दो टिपरींचा एकचि नाद तसा वास दोन पुष्पांचा ।

तेंवि प्रकाश एकचि जेंवि असे दोन भिन्न दीपांचा ॥१८॥

दो ओंठीं येक गोठी । दो डोळां एकचि दिठी ।

तेविं दोघीं जिहीं सृष्टी । एकींच जेविं ॥१९॥

नयनद्वयिं एक दिठी दो वोठीं एकची निघे गोष्टी ।

पुरुषप्रकृतींपासुनि एकचि तैसीच जन्मली सृष्टी ॥१९॥

दाउनी दोनीपण । एक रसाचें आरोगण ।

करित आहे मेहुण । अनादि जें ॥२०॥

हें दंपत्य अनादि द्वैताचा दाखवूनि आभास ।

पुरुष प्रकृती दोघें सेवन करिती अखंड एक रस ॥२०॥

जे स्वामिचिया सत्ता । वीण असों नेणें पतिव्रता ।

जियेविण सर्व कर्ता । कांहींच ना जो ॥२१॥

पुरुष पतीविण कांहीं नाहीं प्रकृती सतीस मुळिं सत्ता ।

पुरुषहि प्रकृतीवांचुनि होऊं न शकेचि सृष्टिचा कर्ता ॥२१॥

जे कीं भर्ताराचें दिसणें । भर्तार जियेचें असणें ।

नेणिजती दोघें जणें । निवडूं जियें ॥२२॥

जीच्या योगें पतिचें दिसणें जीचें पतीमुळें असणें ।

मजला असाध्य गमतें परस्परांहूनि यांसि ओळखणें ॥२२॥

गोडी आणि गुळु । कापूर आणि परिमळु ।

निवडू जातां पांगूळु । निवाड होये ॥२३॥

कापूर आणि परिमळ एकचि तैसेचि गोडि अणि गूळ ।

एकांतुनि एकाला निवडाया बुद्धि होय पांगूळ ॥२३॥

समग्र दीप्ती घेतां । जेविं दीपचि ये हाता ।

तेविं जियेचिया तत्त्वतां । शिवचि लाभे ॥२४॥

घेऊं जातां दीप्ती समग्र हातासि येई दीप जसा ।

शक्तिस्वरूप तैसें शोधूं जाता शिवैकलाभ तसा ॥२४॥

जैसा सूर्य मिरवे प्रभा । प्रभे सूर्यचि गाभा ।

तेविं भेद गिळीत शोभा । एकीच जे ॥२५॥

शोभे रवि प्रभेनें आश्रय होवोनि तो स्वतां तिजला ।

तैसी शोभा एकचि उरते ग्रासुनि समग्र भेदाला ॥२५॥

कां बिंब प्रतिबिंबा द्योतक । प्रतिबिंब बिंबा अनुमापक ।

तैसें द्वैतमिसें येक । बरवतसे ॥२६॥

प्रतिबिंबाचे द्योतक, बिंबचि प्रतिबिंब होय अनुमेय ।

मिथ्या प्रतिबिंब दिसे द्वैतव्याजें वसूनि रमणीय ॥२६॥

सर्व शून्याचा निष्कर्षु । तो जिया बाइला केला पुरुषु ।

जेणें दादुलेन सत्ताविशेषु । शक्ति जाली ॥२७॥

शुन्यातीत असे जो त्याला केलें पुरुष ज्या सतिनें ।

दिधलें शक्तित्त्व तिला सृष्टयर्थ तयें स्वकीय सत्तेनें ॥२७॥

जिये प्राणेश्वरीवीण । शिवींही शिवपण ।

थारों न शके ते आपण । शिवें घडिली ॥२८॥

ज्या आर्धांगीवांचुनि राहूं न शके शिवांत शिवपणही ।

तैशा महेश्वरें ही पतिव्रता नारी निर्मिली पाहीं ॥२८॥

ऐश्वर्यैसीं ईश्वरा । जियेचें आंग संसारा ।

आपलाही उभारा । आपणचि जे ॥२९॥

ऐश्वर्यासहित अशा या मायेनेंचि निर्मिलें ईशा ।

अपुली उत्पत्तीही केलि इनें काय हा बघ तमाशा ॥२९॥

पतीचेनि अरूपपणें । लाजोनि आंगाचें मिरवणें ।

केलें जगायेवढें लेणें । नामरूपाचें ॥३०॥

पतिरूप हीन पाहुनि भूषविण्या कीं निजांग लाजेनें ।

विविधस्वरूप सृष्टी केली रमणीय याच भाजेनें ॥३०॥

जेथें ऐक्याचा दुकाळा । तेथें बहुपणाचा सोहळा ।

जियें सदैवेंचिया लीळा । दाखविला ॥३१॥

ऐक्याचाच जिथें मुळिं दुष्काल तिथें बहुत्व ये कैसें ।

परि दाविलें विविध जग जीणें सौभाग्य प्रकृतिचें ऐसें ॥३१॥

आंगाचिया आटणीया । कांत उवाया आणिया जिया ।

स्वसंकोचें प्रिया । रूढविली जेणें ॥३२॥

स्वांगा उपसंहरुनी जीणें उदयासि आणिलें कांता ।

संकोचुनी स्वतांला नांवारूपासि आणि शिव कांता ॥३२॥

जियेंते पहावयाचिया लोभा । चढे द्रष्टृत्वाचिया क्षोभा ।

जियेतें देखत उभा । आंगचि सांडी ॥३३॥

जीच्या दर्शनलोभें याणें द्रष्टृत्व आणिलें अंगीं ।

बघणे सोडुनि देतां राहे अपुल्याचि ठायिं निःसंगी ॥३३॥

कांतेचिया भिडा । आवरला होय जगायेवढा ।

आंगवला उघडा । जियेवीण ॥३४॥

भीड धरुनि कांतेची जगताचें वस्त्र पांघरी शिव तो ।

कांतवियोग होतां भर्ता उघडाचि स्वस्थळीं बसतो ॥३४॥

जो हा ठाववेर्‍ही मंदरूपें । उवायिलेपणें हारपे ।

तो जाला जियेचेनि पडपें । विश्वरूप ॥३५॥

इतुकें सूक्ष्म तयाचें रूप असे कीं दिसे जणूं शून्य ।

कांताप्रेमभरानें तो झाला विश्वरूपचि वदान्य ॥३५॥

जिया चेवविला शिउ । वेद्याचे वोदनें बहु ।

वाढितोनिशिं जेऊं । धाला जो ॥३६॥

जागें करुनि शिवाला दृश्याचें अन्न वाढि जैं देवी ।

तीच्या सगट जगातें भक्षण करितांचि होय तृप्ति शवीं ॥३६॥

निदेलेनि भ्रतारें । जे विये चराचरें ।

जियेचा विसांवला नुरे । आंबुलेपणही ॥३७॥

निजला असतां भर्ता कांता त्याची चराचर प्रसवे ।

जेव्हां घेइ विसांवा लोपे तद्भर्तृताहि त्याचिसवें ॥३७॥

जंव कांत लपों बैसे । तंव नेणवे जियेच्या उद्दिशें ।

जियें दोघें आरसे । जियां दोघां ॥३८॥

तंव नेणिजे पुरुष हा लपला जंव प्रकृति वस्त्र पांघरुन ।

होती परस्परांचे द्योतक अरसेचि हे जणूं दोन ॥३८॥

जियेचनि आंगलगें । आनंद आपणापें आरोगूं लागे ।

सर्वभोक्ता परी नेघे । जियेविण कांहीं ॥३९॥

जीशीं हो‍उनि युक्तचि भोगी आनंद आपणा शिवही ।

हा आसुनि सर्वभोक्ता भोगूं न शकेचि तिजविणें कांहीं ॥३९॥

जया प्रियाचें जें आंग । जो प्रिय जियेचें चांग ।

काल‍उनी दोन्ही भाग । जिवितें आहाति ॥४०॥

अर्धांगें होती परस्परांचीं कसे प्रकृतिपुरुष ।

मिसळुनि परस्परांमधिं करिती स्वानंदभोगपरिपोष ॥४०॥

जैसि का समीरासगट गति । कां सोनयासगट कांति ।

तैसी शिर्वेशीं शक्ति । आघवीच जे ॥४१॥

जेंवि समीरा सांडुनि गति नाहीं सांडुनी सुवर्णास ।

कांती नाहीं त्यापरि शक्ती नाहींच सोडुनि शिवास ॥४१॥

कां कस्तुरीसगट परिमळ । उष्मेसगट अनळ ।

तैसा शक्तिसीं केवळ । शिवचि जो ॥४२॥

किंवा कस्तूरीसह परिमळ कीं अग्नि उष्णतेसहित ।

तैसा शक्तीसह हा शंभुचि संदेह नाहिं बा यांत ॥४२॥

राति आणि दिवो । पातलिया सुर्याचा ठावो ।

तैसीं आपुला साची वावो । जियें दोघें ॥४३॥

दिवस आणि रात्री हें युग्म नसे ठाउकेंचि सूर्याला ।

तैसें आत्मस्वरूपीं ठाव नसे ईश शक्ति दोघांला ॥४३॥

किंबहुना तियें । प्रणवाक्षरीं विरूढतियें ।

दशेचींही वैरियें । शिवशक्ति ॥४४॥

एवं प्रणवाठाई विकार होवोनि सृष्टि उद्भवली ।

ही वार्ताचि न साहे कीं चिन्मात्रीं मुळीं न ती झाली ॥४४॥

हें असो नामरूपाचा भेद शिरा । गिळीत एकार्थचा उजिर ।

नमो तयां शिववोहरा । ज्ञानदेवो म्हणे ॥४५॥

त्या नामरूप भेदा ज्याची एकार्थता करी ग्रास ।

त्या शिवशक्तिद्वंद्वा ज्ञानेश्वर म्हणति मी नमीं त्यास ॥४५॥

जया दोघांचा आलिंगनीं । विरोनी गेलीं दोन्ही ।

आवघियाचि रजनी । दिठीची जे ॥४६॥

आलिंगनिं दोघांच्या दोघेही आटताति शिवशक्ति ।

दृष्टी जाय विरोनी जातां अस्तासि जेंवि दिवसपति ॥४६॥

जयांच्या स्वरूपनिर्धारीं । गेली परेसी वैखरी ।

सिंधूसीं प्रलयनीरीं । गंगा जैसी ॥४७॥

ज्याच्या स्वरूपनिश्वयिं परादिसह वैखरी विलय पावे ।

गंगेनें सिधूसह जेवीं प्रलयोदकीं गडप व्हावें ॥४७॥

वायु चळवळेंसीं । जिराला व्योमाचिये कुसी ।

आटला प्रळयप्रकाशीं । सप्रभ भानु ॥४८॥

जैसा व्योमिं लयातें पावे निजचळबळीसहित पवन ।

प्रळयप्रकाशिं किंवा होतो सविता प्रभेसहित लीन ॥४८॥

तेविं न्याहाळितां ययांतें । गेलें पाहणेनसीं पाहातें ।

पुढती घरवरौतें । वंदिलीं तियें ॥४९॥

न्याहळुनी बघतां ज्या द्रष्टा लोपेचि दर्शनासहित ।

त्या दिव्य दंपतीला माझें मस्तक सदा असो प्रणत ॥४९॥

जयांचिया वाहणी । वेदक वेद्याचें पाणी ।

न पिये परि सांडणी । आंगाचीही करी ॥५०॥

जाणूं जातां ज्यातें बिंदुहि त्या वेद्यसिंधुचा न मिळे ।

इतुकेंचि नव्हे किंतु ज्ञात्याचेंही समूळ अंग गळे ॥५०॥

तेथ मी नमस्कारा । लागिं उरों दुसरा ।

तरी लिंगभेद पर्‍हा । जोडूं जावों ॥५१॥

ऐशा ऐक्यस्थळिं जरि नमनालागीं उरेन दुसरा मी ।

तरि या सृष्टींत कुठें अधिक दिसे लिंगभेद या भूमीं ॥५१॥

परि सोनेंनसीं दुजें । नहोनि लेणें सोना भजे ।

हें नमन करणें माझें । तैसें आहे ॥५२॥

सोन्याहूनि निराळा नसुनी शोभवि जसा अलंकार ।

भिन्न न हो‍उनि तैसा करिं शिवशक्तिस मी नमस्कार ॥५२॥

सांगता वाचेतें वाचा । ठाव वाच्य वाचकाचा ।

पडतां काय भेदाचा । विटाळ आहे ॥५३॥

वाचा कथि वाचेतें जेव्हां वाचकचि वाच्यही जैसे ।

मग तेथें भेदाचा सांगा तुम्ही विटाळ काय असे ? ॥५३॥.

सिंधु आणि गंगेचि मिळणी । स्त्रीपुरुष नामाची मिरवणी ।

दिसतसे तरी पाणी । काय द्वैत होईल ॥५४॥

गंगासागरसंगमिं एक स्त्रीनाम पुरुषनाम दुजें ।

नामीं भेद दिसे जरि नच उदकीं तो द्वयांत एकचि जें ॥५४॥

पाहे पां भास्य भासकता । आपुला ठाई दावितां ।

एकपणा काय सविता । मोडित असे ॥५५॥

जो दावी भासकता आणि भास्यत्व आपुला ठांई ।

तेणें त्या सूर्याचा एकपणा काय मोडतो पाहीं ॥५५॥

चांदाचिया दोंदवरी । होत चांदणियाची विखुरी ।

काय उणें दीप्तीवरी । गिंवसों पां दीप ॥५६॥

चंद्राच्या बिंबावरि दिसतें जें नयनिं चंद्रिकावरण ।

चंद्राहुनि भिन्न नसे किंवा दीपहि नसेचि दीप्तिविण ॥५६॥

मोतियाची कीळ । होय मोतियावरी पांगुळ ।

आगळें निर्मळ । रूपा ये कीं ॥५७॥

मोत्यावरि जें राहे तेज तयावरिच जेंवि तें झळकें ।

मौक्तिकनैर्मल्यानें त्याचें सौदर्य अधिक तें फांके ॥५७॥

मांत्राचिया त्रिपुटिया । प्रणव काय केला चिरटिया ।

कींणकार त्रिरेघटिया । भेदावला काई ॥५८॥

प्रणवांत तीन मात्रा ज्या त्यांनीं प्रणव न त्रिविध झाला ।

रेषा तीन णकारीं ज्या तेणें विविधता नये त्याला ॥५८॥

ऐक्याचें मुदल न ढळे । आणि साजरेपणाचा लाभ मिळे ।

तरी स्वतरंगाचीं मुकुळें । तुरंबु कां पाणी ॥५९॥

मुळिंचें ऐक्य न ढळतां शोभा ये जरि विशेष पाण्याला ।

स्वतरंगाचीं पुष्पें लेण्यानें काय हान बा त्याला ॥५९॥

म्हणोन भूतेश भवानी । न करूनि शिनानी ।

मी निघालों नमनीं । तें हें ऐसें ॥६०॥

त्यापरि किवशक्ति जीं एकचि ज्यां अंत मध्य ना आदि ।

त्यांशी अभिन्न हो‍उनि मीपण सांडूनि त्यांसि मी वंदीं ॥६०॥

दर्पणाचेनि त्यागें । प्रतिबिंब बिंबीं रिघे ।

कां बुडी दीजे तरंगे । वायूचा ठेला ॥६१॥

प्रतिबिंब बिंबिं शिरतें दर्पण एकीकडेसि सारीतां ।

कीं लाट बुडी मारी पाण्यांतचि वायु थांबला असतां ॥६१॥

नातरी निद जातखेंवो । पावे आपुला ठावो ।

तैसीं बुद्धित्यागें देवीदेवो । वंदिलीं मियां ॥६२॥

किंवा निद्रेंतुनि नर पावे उठतांचि आपुला ठाव ।

तेविं अहंबुद्धीतें टाकुनि मी वंदिं देवि अणि देव ॥६२॥

सांडुनी मीपणाचा लोभु । मिठें सिंधुत्वाचा घेतला लाभु ।

तेविं अहं देउनि मी शंभु । शांभवी जालों ॥६३॥

सांडुनि मीठपणाचा लोभ समुद्रत्व पावलें मीठ ।

तेविं अहंपण अर्पुनि शिवशक्तिशिं जाहलोंचि एकवट ॥६३॥

शिवशक्तिसमावेशें । नमन केलें म्यां ऐसें ।

रंभागर्भ आकाशें । रिघाला जैसा ॥६४॥

शिवशक्तिसमावेशें यापरि म्यां भक्तिनें नमन केलें ।

आकाशामधिं जैसें अंतर्नभ केळिचें जसें शिरलें ॥६४॥

॥ पहिलें प्रकरण समाप्त ॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2008-01-07T20:03:28.9900000