द्वितीयः स्कन्धः - अथ दशमोऽध्यायः

’ श्रीमद्‍भागवतमहापुराणम्’ ग्रंथात ज्ञान, वैराग्य व भक्ति यांनी युक्त निवृत्तीमार्ग प्रतिपादन केलेला आहे, अशा या श्रीमद्‍भागवताचे भक्तिने श्रवण, पठन आणि निदिध्यासन करणारा मनुष्य खात्रीने वैकुंठलोकाला प्राप्त होतो.


भगवंताची दहा लक्षणे

श्रीशुक उवाच

अत्र सर्गो विसर्गश्च स्थानं पोषणमूतयः ।

मन्वन्तरेशानुकथा निरोधो मुक्तिराश्रयः ॥१॥

दशमस्य विशुद्धर्थं नवानामिह लक्षणम ।

वर्णयन्ति महात्मानः श्रुतेनार्थेन चात्र्जासा ॥२॥

भुतमात्रेन्द्रियधियां जन्म सर्ग उदाहृतः ।

ब्रह्माणो गुणवैषम्याद विसर्गः पौरुषः स्मृतः ॥३॥

स्थितिवैकुण्ठविजयः पोषणं तदनुग्रह ।

मन्वन्तराणि सद्धर्म ऊतयः कर्मवासनाः ॥४॥

अवतारानुचरितं हरेश्चास्यानुवर्तिनाम ।

सतामीशकथाः प्रोक्ता नानख्यनोपबृंहिताः ॥५॥

निरोधोऽस्यानुशयनमात्मनः सह शक्तिभिः ।

मुक्तिर्हित्वान्यथारुपं स्वरुपेण व्यवस्थितः ॥६॥

आभासश्च निरोधश्च यतश्चाध्यवसीयते ।

स आश्रयः परं ब्रह्मा परमात्मेति शब्द्यते ॥७॥

योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुषः सोऽसावेवाधिदैविकः ।

यस्तत्रोभयविच्छेदः पुरुषो ह्याधिभौतिकः ॥८॥

एकमेकतराभावे यदा नोपलभामहे ।

त्रितयं तत्र यो वेद स आत्मा स्वाश्रयाश्रयः ॥९॥

पुरुषोऽण्डं विनिर्भिद्यं यदासौ स विनिर्गतः ।

आत्मनोऽयनमन्विच्छन्नपोऽस्त्राक्षीच्छुतिः शुची ॥१०॥

तास्ववात्सीत स्वसृष्टासू सहस्त्रपरिवत्सरान ।

तेन नारायणो नाम यदापः पुरुषोद्भवाः ॥११॥

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।

यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया ॥१२॥

एको नानात्वमन्विच्छन योगतल्पात समुत्थित ।

वीर्यं हिरण्मयं देवो मायया व्यसृजत त्रिधा ॥१३॥

अधिदैवमथाध्यात्ममधिभूतमिति प्रभुः ।

यथैकं पौरुषं वीर्य त्रिधाभिद्यत तच्छृणु ॥१४॥

अन्तः शरीर आकाशात पुरुषस्य विचेष्टतः ।

ओजः सहो बलं यज्ञे ततः प्राणो महानसूः ॥१५॥

अनुप्राणन्ति यं प्राणाः प्राणन्तं सर्वजन्तुष ।

अपानन्तमपानन्ति नरदेवमिवानुगाः ॥१६॥

प्राणेन क्षिपता क्षुत तृडन्तरा जायते प्रभोः ।

पिपासतो जक्षतश्च प्राडमुखं निरभिद्यत ॥१७॥

मुखतस्तालु निर्भिन्नं जिह्ला तत्रोपतायते ।

ततो ननारसो जज्ञे जिह्लया योऽधिगम्यते ॥१८॥

विवक्षोर्मुखतो भूम्रो वह्निर्वाग व्याहृतं तयोः ।

जले वै तस्य सूचिरं निरोधः समजायत ॥१९॥

नासिके निरभिद्येतां दोधुयति नभस्वति ।

तत्र वायुर्गन्धवहो घ्राणो नसि जिघृक्षतः ॥२०॥

यदाऽऽत्मानि निरालोकमात्मानं च दिदृक्षतः ।

निर्भिन्ने ह्याक्षिणी तस्य ज्योतिश्चक्षुर्गुणग्रहः ॥२१॥

बोध्यमानस्य ऋषिभिरात्मनस्तज्जिघ्रुक्षतः ।

कर्णो च निरभिद्येतां दिशः श्रोत्रं गुणग्रहः ॥२२॥

वस्तुनो मृदुकाठिन्यलघुगुर्वोष्णशीतताम ।

जिगृक्षतस्त्वडनिर्भिन्ना तस्यां रोममहीरुह्या ।

तत्र चान्तर्बहिर्वातस्त्वच लब्धगुणो वृतः ॥२३॥

हस्तौ रुरुहतुस्तस्य नानाकर्मचिकीर्षया ।

तत्योस्तु बलमिन्द्रश्च आदानमुभयाश्रयम ॥२४॥

गतिं जिगीषतः पादौ रुरुहातेऽभिकामिकाम ।

पद्भयां यज्ञःस्वयं हव्यं कर्मभिः क्रियते नृभिः ॥२५॥

निरभिद्यत शिश्नो वै प्रजानन्दामृतार्थिनः ।

उपस्थ आसीत कामानां प्रिय तदुभयाश्रयम ॥२६॥

उत्सिसृक्षोर्धातुमलं निरभिद्यत वै गुदम ।

ततः पायुस्ततो मित्र उत्सर्ग उभयाश्रयः ॥२७॥

आसिसृप्सोः पुरह पुर्या नाभिद्वारमपानतः ।

तत्रापानस्ततो मृत्युः पृथक्त्वमुभयाश्रयम ॥२८॥

आदित्सोरन्नपानानामासन कुक्ष्यन्त्रनाड्यः ।

नद्यः समुद्राश्च तयोस्तुष्टिः पुष्टिस्तदश्रये ॥२९॥

निदिध्यसोरात्ममायां हृदयं निरभिद्यत ।

ततो मनस्ततश्चन्दः संकल्प काम एव च ॥३०॥

त्वक्चर्ममांसरुधिरमेदोमज्जास्थिधातवः ।

भूम्यत्पेजोमयाः सत्प प्राणो व्योमाम्बुवायुभिः ॥३१॥

गुणात्मकानीन्द्रियाणि भूताणिप्रभवा गुणाः ।

मनः सर्वविकारात्मा बुद्धिर्विज्ञानरुपिणी ॥३२॥

एतद्भगवतो रुपं स्थुलं ते व्याहृतं मया ।

मह्यादिभिश्चावरणैरष्टभिर्बहिरावृतम ॥३३॥

अतः परं सूक्ष्मतममव्यक्तं निर्विशेषणम ।

अनादिमध्यनिधनं नित्यं वांगनसः परम ॥३४॥

अमुनी भगवद्रूपे मया ते अनुवर्णिते ।

उभे अपि न गृह्णन्ति मायासृष्टे विपश्चितः ॥३५॥

स वाच्यवाचकतय भगवान ब्रह्मारुपधृक ।

नामरुपक्रिया धत्ते सकर्माकर्मकः परः ॥३६॥

प्रजापतीन्मनुन देवानृषीन पितृगणान पृथक ।

सिद्धचारणगन्धर्वान विद्याध्रासूरगुह्याकान ॥३७॥

किन्नराप्सरसो नागान सर्पान किम्पुरुषोरगान ।

मातृ रक्षः पिशाचांश्च प्रेतभुतविनायकान ॥३८॥

कुष्माण्डोन्मादवेतालान यातुधानान ग्रहानपि ।

खगान्मृगान पशुन वृक्षान गिरिन्नृप सरीसृपान ॥३९॥

द्विविधाश्चतुर्विधा येऽन्ये जलस्थलनभौकसः ।

कुशलाकुशला मिश्राः कर्मणां गतयस्त्विमाः ॥४०॥

सत्त्वं रजस्तम इति तिस्त्रः सूरनॄनारकाः ।

तत्राप्येकैकशो राजन भिद्यन्ते गतयस्त्रिधा ।

यदैकैकतरोऽन्याभ्यां स्वभाव उपहन्यते ॥४१॥

स एवेदं जगद्भातां भगवान धर्मरुपधृक ।

पृष्णाति स्थापयन विश्वं तिर्यडनरसूरात्मभिः ॥४२॥

ततः कालग्निरुद्रात्मा यत्सृष्टमिदमात्मनः ।

संनियच्छति कालेन घनानीकमिवानिलः ॥४३॥

इत्थंभावेन कथितो भगवान भगवत्तमः ।

नेत्थंभावेन हि परं द्रष्टुमर्हन्ति सूरयः ॥४४॥

नास्य कर्मणि जन्मादौ परस्यानुविधीयते ।

कर्तृत्वप्रतिषेधार्थं माययारोपितं हि तत ॥४५॥

अयं तु ब्रह्माणः कल्पः सविकल्प उदाहॄतः ।

विधिः साधारणो यत्र सर्गाः प्राकृतवैकृताः ॥४६॥

परिमाणां च कालस्य कल्पलक्षणविग्रहम ।

यथा पुरस्तादव्याख्यास्ये पाद्मं कल्पमथो श्रुणु ॥४७॥

शौनक उवाच

यदाह नो भवान सूत क्षत्ता भागवतोत्तमः ।

चचारतीर्थोनि भुवस्त्यक्त्वा बन्धुन सूदुस्त्यजान ॥४८॥

कुत्र कौषारवेस्तस्य संवादोऽध्यात्मसंश्रितः ।

यद्वा स भगवांस्तस्मै पृष्टस्तत्त्वमुवाच ह ॥४९॥

ब्रुहि नस्तदिदं सौम्य विदुरस्य विचेष्ठितम ।

बन्धुत्यागनिमित्तं च तथैवागतवान पुनः ॥५०॥

सूत उवाच

राज्ञा परिक्षिता पृष्टो यदवोचन्महामुनिः ।

तद्वोऽभिधास्ते श्रृणुत राज्ञः प्रश्नानुसारतः ॥५१॥

इति श्रीमद्भागवते महापुराणे वैयासिक्यामष्टादशसाहस्रयां पारमहंस्य सहिंताया द्वितीयस्कन्धे पुरुषसंस्थानुवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥

इति द्वितीयः स्कन्धः समाप्तः ।

॥ हरिः ॐ तत्सत ॥

Translation - भाषांतर
N/A

References : N/A
Last Updated : 2016-11-11T11:53:34.6300000